ကဏ္ဍ:ယေန်သၞာၚ်မန်

Lead section

ယေန်သၞာၚ်မန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon Culture) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တမ်မူလယေန်သၞာၚ်မွဲ မနွံကဵုဝၚ်ဇမၠိၚ် ကေုာံ ဓဝဲါဇၞော်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲရ။ ယေန်သၞာၚ်မန်ဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်လဝ်ကဵု သာသနာဗုဒ္ဓ ထေရဝါဒ တုဲ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် နူခေတ်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ၊ ခေတ်ဒွါရဝတဳ စိုပ်ခေတ်ဟံသာဝတဳရ။ ^[၁] ယေန်သၞာၚ်မန်ဝွံ နွံကဵုအရေဝ်လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ၊ အခိုက်ကၞာစၞစ၊ ကေုာံ သာသနာ မဒှ်အာဲကၟာဲတၟေၚ် သွက်ဂကူမန်တအ်ဟေၚ် ဟွံသေၚ်၊ သီုဒှ်သ္ဇိုၚ်ယေန်သၞာၚ် သွက်ဂကူဗၟာ ကေုာံ ဂကူသေံ ပ္ဍဲခေတ်ကြဴတအ်ကီုရ။ ^[၂]

History

ယေန်သၞာၚ်မန် စတမ်ကၠုၚ်နူ ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝၚ် တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကာလမဒုၚ်တဲ သာသနာဗုဒ္ဓ နူကဵုလက်ထက် သၟိၚ်အသောကဓမ္မရာဇ် ရ။

**ခေတ်ဒွါရဝတဳ**: ဒှ်ခေတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ဇၞော်မောဝ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသလှုၚ်ၜဳစောဖယျာ (ဍုၚ်သေံလၟုဟ်)။ ^[၃]
**ခေတ်ဟံသာဝတဳ**: ဒှ်ခေတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ဍုၚ်ဗၟာ၊ မနွံကဵုလိက်ပတ် ကေုာံ သေံဇုက်ဘာကျာ် မကျေဝ်ဂေါဝ်ဗွဲမလောန်။

Language and Literature

ဘာသာမန် ဝွံ ပါလုပ်ပ္ဍဲသ္ကုဗုဒ္ဓဘာသာ (Austroasiatic family) တုဲ နွံကဵုလိက်တၟအ် မတြေံအိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲရ။

**လိက်ပတ်တြေံ**: ဗွဲမဂၠိုၚ် ချူလဝ်ပရူသာသနာ၊ ဝၚ်သၟိၚ် ကေုာံ ဇာတ်နိပါတ်ဂမၠိုၚ်။ ^[၄]
**လိက်ပတ်ခေတ်တၟိ**: လၟုဟ်ဏအ် နွံကဵုလိက်မဂ္ဂဇေန်၊ ဝတ္ထု ကေုာံ လိက်ပရိုၚ် မချူဒၟံၚ် နကဵုဘာသာမန်ရ။

Arts and Architecture

အနုသုခုမလှ်ေဒယှ်ေ (Music and Dance)

အနုသုခုမမန်ဝွံ နွံကဵုလက်သဏ္ဍာန်တၟေၚ်:

**ဗာတ်ကိုၚ် (Mon xylophone)**: ဒှ်ဂကူရိၚ် (Percussion) မနွံဗီုပြင်ကေၚ် (Crescent shape) မကျေဝ်ဂေါဝ်။
**လှ်ေဟံသာ**: ဒှ်အခိုက်လှ်ေတၟေၚ် သွက်ဂွံထ္ၜးသင်္ကေတဂကူမန်။ ^[၅]

သေံဇုက်ဘာကျာ် (Architecture)

စေတဳမန် ကေုာံ ဘာလကျာ်မန်တအ်ဂှ် နွံကဵုလက်သဏ္ဍာန်တၟေၚ်:

**စေတဳကဆံၚ်**: ဥပမာ ကျာ်ယှိုဲသဳခုံ (သထုံ) ကေုာံ ကျာ်လ္ဂုၚ်။
**ရုပ်ဟံသာ**: မဒှ်ရုပ်သတ်သၠုၚ်ပြေၚ် မစွံလဝ် ပ္ဍဲက္ဍိုဟ်တိုၚ်တၟအ် ကေုာံ လ္တူက္ဍိုဟ်စေတဳ။

Traditions and Festivals

**သဘၚ်အတးမန်**: ဝေၚ်သဘၚ်နကဵု အခိုက်ကၞာပူဇဴဒေဝတဴအတး ကေုာံ ပုၚ်ဒေဝတဴအတး။
**သဘၚ်ပူဇဴသၟိၚ်အိန်**: အခိုက်ကၞာမန်တြေံ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဝှ်။
**သဘၚ်က္ဍိုပ်ပ္ကဴ**: ဝေၚ်သဘၚ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂကူမန် ကေုာံ တ္ၚဲပရူသာသနာဂမၠိုၚ်။

Cuisine (စၞစမန်)

စၞစမန်ဝွံ နွံကဵုရှ်သာတၟေၚ် ကေုာံ ဂြပ်မနွံကဵုဂုဏ်ဖိုလ်:

**ပုၚ်ဒေဝတဴအတး (Thingyan Rice)**: ပုၚ်စုတ်ပ္ဍဲဍာ်မြမောဝ် စကဵုကဖာတ်။
**မုဟ်ဟိၚ်ါ (Mohinga)**: မဒှ်စၞစမန်တြေံ မပြးဇးအာ အလုံဍုၚ်ဗၟာ။ ^[၆]
**ကဖာတ် (Salted Fish)**: စၞစအဓိက သွက်ဂွံစကဵုပုၚ်။

Status and Revitalization

ယေန်သၞာၚ်မန်ဝွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲအန္တရာဲ မဂွံကၠေံဗ္ဒန်အာရ။ ဆဂး ဂကောံယေန်သၞာၚ်မန် ကေုာံ တၠပညာမန်တအ် ဂစာန်ထိၚ်ဒဝ်ဒၟံၚ် နကဵုနဲကဲနာနာ:

ပံက်ဘာဗ္တောန်လိက်မန် ဥတုကညၚ်။
ကၠောန်ဗဒှ် သဘၚ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံဂၠးတိ။
ပတိုန်လိက် ကု UNESCO သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်မန်။

References

^[၇] ^[၈]

External links

↑ South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma. Routledge။
↑ Bauer, Christian (1991). "Notes on Mon Epigraphy". Journal of the Siam Society.
↑ Brown, Robert L. (1996). The Dvaravati Wheels of the Law. Brill။
↑ Guillon, Emmanuel (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. The Siam Society။
↑ Halliday, Robert (1913). "The Mons in Siam". Journal of the Siam Society.
↑ Mon Traditional Foods. Mon Cultural Preservation Society (2026).
↑ Halliday, Robert (1917). The Talaings. Government Printing။
↑ Shorto, H.L. (1962). "A Dictionary of Modern Spoken Mon". Oxford University Press.

ကဏ္ဍလစှ်ေဂမၠိုင်

ကဏ္ဍဏအ် နွံဆအတိုၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊ ၂ ကဏ္ဍလစှ်ေဂမၠိုၚ်၊ ပၞောဝ်ကဵု ၂ သီုဖ္အိုတ်

ယ

ယေန်သၞာၚ်မန် (၂ ကဏ္ဍ, ၂ မုက်လိက်)

အ

အနုသုခုမမန် (၂ ကဏ္ဍ, ၂ မုက်လိက်)

မုက်လိက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ "ယေန်သၞာၚ်မန်"

ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ် မုက်လိက်ဂမၠိုၚ် ၂ စပ် ကုကဏ္ဍဏအ်ရ၊၊ သီုဖ္အိုတ် နွံ ၂

သ

သာသနာဗုဒ္ဓ

အ

အနုသုခုမလက်ထက်ဒွါရဝတဳ

[1] South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma. Routledge။

[2] Bauer, Christian (1991). "Notes on Mon Epigraphy". Journal of the Siam Society.

[3] Brown, Robert L. (1996). The Dvaravati Wheels of the Law. Brill။

[4] Guillon, Emmanuel (1999). The Mons: A Civilization of Southeast Asia. The Siam Society။

[5] Halliday, Robert (1913). "The Mons in Siam". Journal of the Siam Society.

[6] Mon Traditional Foods. Mon Cultural Preservation Society (2026).

[7] Halliday, Robert (1917). The Talaings. Government Printing။

[8] Shorto, H.L. (1962). "A Dictionary of Modern Spoken Mon". Oxford University Press.

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]

[၅]

[၆]

[၇]

[၈]