ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မ

ပညာအဘိဓမ္မ
ဓရ်ပရမတ္ထ ၄
စိုတ် (Citta) စေတသိက် (Cetasika) ရုပ် (Rupa) နိဗ္ဗာန် (Nibbana)
စိုတ် ၈၉
အကုသဵုစိုတ် - ၁၂ အဟေတုက်စိုတ် - ၁၈ ကာမာဝစရသောဘဏစိုတ် - ၂၄ ရူပါဝစရစိုတ် - ၁၅ အရူပါဝစရစိုတ် - ၁၂ လောကုတ္တဵုစိုတ် - ၈ ဟွံသေင်မ္ဂး ၄၀
စေတသိက် ၅၂
အညသမာန်စေတသိက် - ၁၃ အကုသဵုစေတသိက် - ၁၄ သောဘဏစေတသိက် - ၂၅
ပြကိုဟ် ၇ ကၞပ်
ဓမ္မသင်္ဂဏဳ ဝိဘင် ဓာတုကထာ ပုဂ္ဂလပညတ် ကထာဝတ္ထု ယမိုက် ပဋ္ဌာန်
ဗုဒ္ဓဘာသာ Portal

ကဏ္ဍ:အဘိဓမ္မ ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲမပံင်ဗစပ်လဝ် မုက်လိက်ဂမၠိုင် မသ္ၚဳဂၠေပ်လဝ် သဘာဝဓရ်အိုတ်သအး (Ultimate Reality) နကဵုနဲကဲပါ်ခြာဓာတ် (Analytical Method) ရ။ အဘိဓမ္မဝွံ ဒှ်ပိဋကတ်တတိယ မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ်အကြာ နာမ် ကေုာံ ရုပ် ဗွဲမနွံကဵု ယုတ္တိဗေဒ ဇေတ်ဇေတ် ရ။

ပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် နွံမုက်လိက်အဓိကဂမၠိုင် မပံက်ထ္ၜးကဵု ဓရ်ပရမတ် ၄ ပြကာ:

• စိုတ်: သဘာဝမလေပ်တီအာရီု (Consciousness)။
• စေတသိက်: အရာမကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကေုာံ မဖန်ဗဒှ်ကဵု အရံင်အသွင်စိုတ် (Mental Factors)။
• ရုပ်: သဘာဝဓရ်မလေပ်ဖောက်ပြန် (Matter)။
• နိဗ္ဗာန်: ဓရ်မဗၠးၜးနူသင်္ခါရ (The Unconditioned)။

မုက်လိက်ဂမၠိုင် မတွဟ်သောင်ကလး ပရူကျာံအဘိဓမ္မပိဋကတ်ဂမၠိုင်:

1. ဓမ္မသင်္ဂဏဳ: ပွမပံင်ဗစပ်ဓရ်။
2. ဝိဘင်း: ပွမပါ်ခြာဓရ် ၁၈ ဝိဘင်။
3. ဓာတုကထာ: ပွမသောင်ကလးဓရ် နကဵုနဲကဲဓာတ်။
4. ပုဂ္ဂလပညတ်: ပွမသတ်မှတ်ပညတ်ပူဂိုလ်။
5. ကထာဝတ္ထု: ပွမသှ်ပ္တိတ်ဂလာန်သၠေဟ်ပမာ။
6. ယမိုက်: ပွမတွဟ်နကဵုနဲကဲစုံ။
7. ပဋ္ဌာန်း: ပွမတွဟ်ပရူပစ္စယသတ္တိ ၂၄ နယ။

မုက်လိက်မစပ်ကဵု လၟေင်ကမၠောန်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ကံဖဵု:

• ဝိတ္ထိစိုတ်: လၟေင်ကမၠောန်စိုတ် မကတဵုဒှ်ပ္ဍဲဒွါရ ၆။
• ဘဝင်: စိုတ်မမင်မွဲလမျုဟ် (Life-continuum)။
• ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်: သၞောတ်ဟိုတ်ကဵုဖဵု (Dependent Origination)။

နကဵုလညာတ် ပညာဗေဒ (Epistemology) ကေုာံ ပရမတ္ထဗေဒ (Ontology) မ္ဂး:

• Deconstruction of the Self: ကဏ္ဍဏအ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ အဘိဓမ္မဝွံ ပလီုဖျေဟ် "အတ္တ" (Concept of Soul) တုဲ ပါ်ခြာဖျေဟ်အရာအိုတ်သအး ညံင်ဂွံဒှ်အာ ဆဓာတ်နာမ်ရုပ်သက်သက် ဇေတ်ဇေတ် ရ။
• Universal Laws: ဍေဟ်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဥပဒေသဘာဝ မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ရုပ် ဗွဲမနွံကဵု Precision (တိုင်တၟေင်) အိုတ်သအးရ။

• အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ
• ပိဋကတ် ၃
• ဗုဒ္ဓဘာသာစိုတ်ဗေဒ