ကဏ္ဍ:အဘိဓရ်

အဘိဓရ် (ပါဠိ: Abhidhamma, အင်္ဂလိက်: Abhidhamma / Higher Doctrine) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လပါ်သဘဴဓရ် မသၠုင်ပြဲ ကေုာံ မဇြိုဟ်နက်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍအဓိကမွဲ ပ္ဍဲကဵု ပိဋကတ်ပိ (သုတ္တန်၊ ဝိနဲ၊ အဘိဓရ်) တုဲ ဍေံဟွံဟီုတွံလဝ် နကဵု ပူဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ တြုဟ်၊ ဗြဴ ဟွံသေင်မ္ဂး ပညတ်တအ်ရ။ အဘိဓရ်ဝွံ ဍေံသ္ၚဳဂၠေပ် ဟီုတွံလဝ် ဆသဘဴဓရ် ပရမတ် ၄ သာ် မပ္တံကဵု စိုတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ် ကေုာံ နိဗ္ဗာန် သက်သက်ဟေင်ရ။

ပရေင်လ္ၚတ်အဘိဓရ်ဝွံ ဍေံဒှ် သ္ဇိုင်တမ်မူလ သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် လဒက်ပ္တန် ရုပ်နာမ်ပိုဲသတ္တဝါတအ် ကေုာံ ဒှ်မြမောဝ် အဓိက သွက်ဂွံလုပ်သုင်စောဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပၟဝ်ဓရ်ဝိပဿနာ (Vipassanā) ရ။

အပ္ဍဲကဏ္ဍဏအ် မုက်လိက် ကေုာံ ကဏ္ဍအပ္ဍဲ မဆေင်စပ်ကဵု သဘဴဓရ် အဘိဓရ် မၞုံတန်တဴဒၟံင်တအ်ဂှ် -

• ကဏ္ဍ:စေတသိက် ၅၂ (52 Cetasikas)
• အဘိဓရ် (Abhidhamma)
• စိုတ် ၈၉ (89 Citta)
• ရုပ် ၂၈ (28 Rūpa)
• နိဗ္ဗာန် (Nibbāna)
• သဘဴဓရ် (Sabhāva-dhamma)
• ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination)
• ပဋ္ဌာန် (Paṭṭhāna / 24 Conditions)

ပ္ဍဲကဵု အဘိဓရ်မ္ဂး ဓရ်ဍာံစၟတ် အလုံအိုတ်သီု ပါ်လဝ် (၄) သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

1. စိုတ် (Citta): သဘဴဓရ် မတီကေတ် အာရီု။ (နွံ ၈၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၂၁ ပြကာ)။
2. စေတသိက် (Cetasika): သဘဴဓရ် မပံင်ယှုက်နှဴ ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်။ (နွံ ၅၂ ပြကာ - ဥပမာ လောဘ၊ ဒေါသ၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ)။
3. ရုပ် (Rūpa): သဘဴဓရ် မလေပ်ဖံက်ပြဟ် လီုလာ် ဟိုတ်နူ ဂမ္တဴဂံက်နာနာ။ (နွံ ၂၈ ပြကာ)။
4. နိဗ္ဗာန် (Nibbāna): သဘဴဓရ် မင္ၚိမ်းအေးတုဲ မသ္ၚောဲနူ ဒဒိုက် ကေုာံ သင်္ခါရ။ (ဒှ်အသင်္ခတဓရ် မဟၟဲကဵု ပရေင်ကတဵုဒှ် လီုလာ်)။

• ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
• နာရဒ၊ ထေရ် (၁၉၇၉)။ A Manual of Abhidhamma။
• သဳလာနန္ဒာဘိဝံသ၊ ပါမောက္ခချုပ် ဆရာတော်။ အဘိဓမ္မာ (မြန်မာ/အင်္ဂလိပ်)။
• Abhidhamma, Wikipedia။