ကဏ်

ကဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ (အၚ်္ဂလိက်: Kaṇḍa / Section / Chapter / Category) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မလွဳစကာလဝ် နူကဵု ဘာသာပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် "သကုတ်"၊ "အခန်"၊ "ပိုဒ်ဇၞော်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂကောံပါ်" ရ။ ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် အခိင်တမၠာ မပ္တံကဵု ပြကိုဟ်သာသနာ၊ လိက်ရာဇာဝင်၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက် လိက်မွဲအုပ် ညံင်ဂွံ ဒှ် အခန် ဟွံသေင်မ္ဂး သကုတ် မကိတ်ညဳ ကု ပရူပရာရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဝေါဟာရ "ကဏ္ဍ" ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု လပါ် နဲကဲပညာ သၞောတ်ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital systems) မပ္တံကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ (Wikipedia) နဒဒှ် မလိက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "Category" (ကဏ္ဍ/ဂကောံ) ရ။

ဝှာင်:Vessantara Jataka Scroll.jpg

ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇာတ်ဝေသန္တဝ် မထ္ၜးကဵု သက်သဳ လွပ် "ကဏ်" ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ။

ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်အုပ်ဓလပ် တင်ဂၞင် (Data organization) ကေုာံ လဒက်ပတန် လိက်ပတ် (Textual structure) ပ္ဍဲ ဝင်ယေန်သၞာင် အာရှအဂၞဲ ရ။ ကာလ ပိုယ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် ပြကိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဇာတ်ဝေသန္တဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ်ရာမာယဏ တအ်မ္ဂး၊ ညးတအ် ပါ်လဝ် သကုတ် နကဵု "ကဏ်" သွက်ဂွံ လောဲသွာ ပ္ဍဲ ပရေင်ဗှ် ကေုာံ ပရေင်ဟီုတွံ ဓရ် ရ။

ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ ဝင်ဝေါဟာရ (Etymology and History of the Term)

ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဝေါဟာရ "ကဏ္ဍ" ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် (Indo-Aryan languages) မပ္တံကဵု သက္ကတ (Khaṇḍa) ကေုာံ ပါဠိ (Kaṇḍa) ရ။ ပ္ဍဲ သက္ကတ ဂှ် "ခဏ္ဍ" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် "အရာမသကုတ်လဝ်" (A broken piece, fragment, or section) ရ။

ကာလ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ပ္ဍဲ ခေတ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ကေုာံ ဒွါရဝတဳ ဂှ်၊ တၠပညာမန်တအ် လွဳစကာ မလိက် ဏအ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အခန် လိက်ပတ် ရ။ ပ္ဍဲ မန်တြေံ (Old Mon) ဂှ် ညးချူလဝ် နဒဒှ် "ကဏ္ဍ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကဏ်" နကဵု လွပ် မပၠောပ်လဝ် သၞောတ် ရမ္သာင် မန် (Phonological adaptation) ရောင် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် ရ။

လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Orthography)

လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် သွက် "ကဏ္ဍ" ကေုာံ "ကဏ်" ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် ပါဠိ-မန် ရ။

• ကဏ္ဍ:
  • "က" (U+1000) ဒှ် ဗျည်တမ်။
  • "ဏ" (U+1023) ဒှ် ဗျည် မနွံ ပ္ဍဲ မုဒ္ဓဇဝဂ် (Cerebral retroflex nasal)။
  • "ဍ" (U+100D) ဒှ် ဗျည် မနွံ ပ္ဍဲ မုဒ္ဓဇဝဂ် ကီုတုဲ၊ ကာလ ညးပံင်ကောံ (ဏ + ္ဍ) မ္ဂး ဒှ်အာ သံယောဂ (Conjunct consonant) မွဲ မကော်စ "ဏ္ဍ" ရ။
• ကဏ်: ဂှ် ဒှ် ပရေင်ဖ္ဍန် (Abbreviation) နူ "ကဏ္ဍ" ရ။ "ဏ" ဂှ် စုတ်လဝ် အသတ် (်) တုဲ "ဍ" ဂှ် ပလီုထောအ် သွက်ဂွံ ဒှ် မလိက် မွဲဖဍန် (Monosyllable) ရ။

နကဵု သၞောတ်ရမ္သာင်မန် လၟုဟ်မ္ဂး၊ ၜါမဏအ် ပတိတ် ရမ္သာင် /kàn/ (ကန် - ရမ္သာင်သာ) တုပ်တုပ်ရ။ ၜိုန်ရ ချူ နကဵု ဏ (Retroflex) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ ရမ္သာင်မန် ဇေတ်တ် ဂှ် ကတဵုဒှ်အာ နှာသံ (Alveolar nasal /n/) ရ။

လွပ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ (Usage in Buddhist Literature)

ဝှာင်:Palm-leaf manuscript from Myanmar.jpg

လိက်သၠရိုတ် မန် မပါ်လဝ် သကုတ် နကဵု "ကဏ်" ဂမၠိုင် သွက် ပရေင်ဟီုတွံ ဓရ်။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဇာတ် (Jataka) ဂမၠိုင်ဂှ် ဝေါဟာရ "ကဏ်" ဝွံ ပြာကတ် ဗွဲမလောန်ရ။ ဥပမာ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲ ဇာတ်ဝေသန္တဝ် (Vessantara Jataka) မဒှ် ဇာတ်ဇၞော်အိုတ် မပါ်လဝ် (၁၃) ကဏ် ရ။

အခန် (၁၃) ကဏ် ပ္ဍဲ ဇာတ်ဝေသန္တဝ် ဂှ် ပါလုပ်ကဵု - 1. တသဝဵု ကဏ် (Dasavara Kanda) 2. ဟိမဝန် ကဏ် (Himavanta Kanda) 3. ဒါန ကဏ် (Dana Kanda) 4. ဝနပ္ပဝေသန ကဏ် (Vanappavesana Kanda) 5. စူစက ကဏ် (Jujaka Kanda) ... ကေုာံ တၞဟ်တၞဟ်တအ် ရ။

အစာဓရ် မန်တအ် ကာလ တွံဓရ် မ္ဂး ညးတအ် ဟီုတွံ အာ မွဲကဏ် တုဲ မွဲကဏ် ရ။ ပရေင်ပါ် ကဏ် ဏအ်ဝွံ ကဵုလဝ် လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ တွံဓရ် ညံင်ဂွံ စိုပ်ကၞောတ် အပ္ဍဲ အခိင် မဖျေဟ်လဝ် ရ။

အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု ဟိန္ဒူ ကေုာံ ရာမာယဏ (Significance in Hindu Epics - Ramayana)

ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ် ဇၞော် အိန္ဒိယ "ရာမာယဏ" (Ramayana) မဒှ် ပြကိုဟ် မပြးဇး စိုပ်ကၠုင် ဒေသ အာရှအဂၞဲ ဂှ်လေဝ် လဒက်ပတန် အဓိက ဍေဟ်ဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု "ကဏ္ဍ" (Kanda) ရ။

ရာမာယဏ ဂှ် နွံကဵု (၇) ကဏ္ဍ အဓိက -

1. ဗာလ ကဏ္ဍ (Bala Kanda): အခန် ဘဝ ကောန်ၚာ် သၟိင်ရာမ။
2. အယောဇ္ဇျာ ကဏ္ဍ (Ayodhya Kanda): အခန် ပ္ဍဲ ဍုင် အယောဇ္ဇျာ ကေုာံ ပရေင်ထဍေင်ပ္တိတ် နူ ဍုင်။
3. အာရည ကဏ္ဍ (Aranya Kanda): အခန် ပ္ဍဲ ဂြိုပ် တုဲ သဳတာ ဒးဒုင် ကေတ်ဏာ။
4. ကိသကိန္ဓာ ကဏ္ဍ (Kishkindha Kanda): အခန် သၟိင်ရာမ ဆဵု ကၞုဲ ဟနုမာန်။
5. သုန္ဒရ ကဏ္ဍ (Sundara Kanda): အခန် ခိုဟ်ဆာဲအိုတ် (ဟနုမာန် အာ ဍုင်လင်္ကာ)။
6. ယုဒ္ဓ ကဏ္ဍ (Yuddha Kanda): အခန် ပေါဲပၞာန် ဇၞော် အကြာ ရာမ ကေုာံ ဒဿဂိရိ။
7. ဥတ္တရ ကဏ္ဍ (Uttara Kanda): အခန် ကၞောတ် ကေုာံ ဖဵုဆက် လက္ကရဴ။

လွပ် ပ္ဍဲ လိက်ရာဇာဝင် ကေုာံ လင်္ကာမန် (Usage in Mon Chronicles and Poetry)

ပ္ဍဲကဵု လိက်ရာဇာဝင် မန် (Mon Chronicles) မပ္တံကဵု ဥပ္ပန္နသုဓမ္မဝတဳရာဇာဝံသကထာ ဟွံသေင်မ္ဂး နိဒါန် ရာမည တအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် ပါ်လဝ် ပရူပရာ အတိုင် "ကဏ်" ရ။ ဥပမာ - ကဏ် သၟိင်မဂဒူ၊ ကဏ် ဍုင်ဟံသာဝတဳ လီုလာ် ဒှ်တမ်ရ။

ပ္ဍဲ လိက်လင်္ကာ (Poetry) ဂှ် ဝေါဟာရ "ကဏ်" ဏအ်ဝွံ ကဵုဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပါ်ကရေက်ပိုဒ် ကေုာံ လစွံ (Stanzas) ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ကာရန် ရ။ လွပ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် (Literary culture) ဂကောံမၞိဟ် မန် မနွံကဵု သၞောတ်ဝ် မခိုင်ကၠိုက် ရ။

လွပ် ပ္ဍဲ ခေတ်လၟုဟ် ကေုာံ သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Modern Usage and Digital Systems)

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ဝေါဟာရ "ကဏ္ဍ" ဂှ် ပြံင်လှာဲ စကာ နဒဒှ် တင်ဂၞင် သွက် "Category" ဟွံသေင်မ္ဂး "Section" ပ္ဍဲ ဝပ်သာက် ကေုာံ သၞောတ် ကောန်ပျူတာ ရ။

ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia) ဂှ် "ကဏ္ဍ" ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဂကောံ လိက်ပရေင် (Categories) ရ။

ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာ မန် (Mon Wikipedia) ဂှ် ဝေါဟာရ "ကဏ္ဍ" (Category) ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Categorize) လိက်ပရေင် ဂမၠိုင် ရ။ ဥပမာ -

• `` (Category: Mon History)
• `` (Category: Mon Language)

လွပ် ဏအ်ဝွံ ကဵု လညာတ် ဒဒှ်ရ ဝေါဟာရ တြေံ မွဲဂှ် နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Adaptability) ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ မာန်ရ။

တင်ပတုပ်ရံင် ကဵု ဝေါဟာရတၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with Other Terms)

ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန်၊ နွံကဵု ဝေါဟာရ တၞဟ်ဂမၠိုင် မနွံ အဓိပ္ပါယ် ကြပ်ညောန် ကဵု "ကဏ္ဍ" ရ။

တင်ပတုပ်ရံင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု သကုတ် / အခန်

ဝေါဟာရ (Term)	အဓိပ္ပါယ် (Meaning)	ရိုဟ်ကၞက် (Root)	ဗီုပြင် စကာ (Usage)
ကဏ္ဍ / ကဏ်	အခန်ဇၞော်၊ ဂကောံ (Chapter, Category)	ပါဠိ (Kaṇḍa)	လိက်ပတ် သၠုင်သၠုင်၊ ပြကိုဟ်၊ ဝဳကဳပဳဒဳယာ
ခဏ် / အခန်	သကုတ်၊ အခန် (Section, Room)	ပါဠိ (Khaṇḍa)	အရေဝ်ဓမ္မတာ (အခန်သ္ၚိ)၊ လိက်ပတ်
ပိုဒ်	ကဏ္ဍဍောတ်၊ လစွံ (Paragraph, Verse)	ပါဠိ (Pada)	ပရေင်ချူလိက် ဓမ္မတာ၊ လင်္ကာ
ဝက်	ဂကောံ (Chapter, Vagga)	ပါဠိ (Vagga)	ပြကိုဟ် ပါဠိ ဓမ္မ (ဥပမာ - ဓမ္မပဒ ဝက်နာနာ)

သုတေသန ပရေင်ဘာသာဗေဒ (Linguistic Research)

နကဵု မတ် သုတေသန ဘာသာဗေဒ (Linguistic analysis) မ္ဂး၊ လွပ် "ကဏ်" ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ဂှ် ထ္ၜးကဵု လၟေင်ကမၠောန် "Semantic shift" (ပရေင်ပြံင်လှာဲ အဓိပ္ပါယ်) ရ။ နူကဵု အဓိပ္ပါယ် "သကုတ် ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚ" ပ္ဍဲ သက္ကတ တေအ်ဂှ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နဒဒှ် "အခန် လိက်ပတ်" (Metaphorical extension) ရ။

တင်ဂၞင်ဏအ်ဝွံ ကဵု အထံက်အပင် သွက် သုတေသန ဝင်အရေဝ်ဘာသာ သြသထရဝ်-အေရှတေတ် (Austroasiatic historical linguistics) ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ် မန် တအ် လွဳစကာ ပညာ နူ အိန္ဒိယ တုဲ ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ယေန်သၞာင် (Institutional practices) အပ္ဍဲ ဒေသ ညးတအ် ရ။

အနာဂတ် ဝေါဟာရ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ (Future of the Term and Preservation)

အနာဂတ် ဝေါဟာရ "ကဏ္ဍ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကဏ်" ဝွံ တန်ကြန်ဒၟံင် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ သၞောတ် ပညာ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဒဳဂျဳတေဝ် တအ်ရ။ သွက်ဂွံ ဆက် မင်မဲ လိက်ပတ် မန် ဂှ်၊ ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ တြေံတအ် ပ္ဍဲ သၞောတ် တၟိ မပ္တံကဵု (Taxonomy) ကေုာံ (Ontology) ပ္ဍဲ ကောန်ပျူတာ ဂှ် ဒှ် အရာ ကိစ္စဇၞော် မွဲရ။

ကောန်ဂကူ မန် တအ် ယဝ်ရ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝင် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဝေါဟာရ ဏအ် မ္ဂး ညးတအ် မာန် ဖန်ဗဒှ် ဝေါဟာရ တၟိ မကိတ်ညဳ ကု ခေတ် အနာဂတ် ဗွဲမလောဲသွာ တုဲ၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် လိက်ပတ် မန် ဂှ် ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ လၟိုန် ကာလ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• Mon literature (လိက်ပတ်မန်)
• Jataka tales (ဇာတ်နိပါတ်)
• Ramayana in Southeast Asia (ရာမာယဏ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ)
• Wikipedia categorization (ပရေင်ပါ် ကဏ္ဍ ဝဳကဳပဳဒဳယာ)