ကန်
ကန် (သၞောတ်အက္ခရ်: က + န်၊ ရမ္သာင်: /kan/) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မန် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဗျည် "က" ကေုာံ အက္ခရ်ကၞောတ် "န်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ လိက်မန် (Mon Linguistics) ဂှ် မလိက်ဏအ်ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ စကာဒၟံင် နဒဒှ် နာမ် (Noun) ကေုာံ ကြိယာ (Verb) ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍနာနာ မပ္တံကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ဘာသာ၊ အနုသုခုမ ကေုာံ သဘာဝ တအ်ရ။ ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ အရေဝ်ဘာသာမန် ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မန် (Mon social structures) ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။[၁]
ဝေါဟာရ "ကန်" ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ရမ္သာင်သာ (First register) တုဲ ဍေဟ် ပိုင်ပြဳလဝ် အဓိပ္ပါယ် အဓိက (၃) သာ် - (၁) ပရေင်သစ္စာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပတိုန်ပၟိက် (ဥပမာ - ပတိုန်ကန်)၊ (၂) ပရေင်ချူဓဇက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (ဥပမာ - ကန်ကဝပ်)၊ ကေုာံ (၃) ဒၞာဲဒတန် ဍာ် မနွံကဵု သဘာဝ (ဥပမာ - ကန်ဍာ်) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ယေန်သၞာင် ဗဟု (Multicultural studies) ဂှ် ဝေါဟာရဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် အလုံဂကောံမၞိဟ် (Institutional isomorphism) ညံင်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကဵု ပရေင်ပတှ်ေ ကေုာံ လၟေင်ကမၠောန် သာသနာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ရ။
လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ်မန် သွက် ဝေါဟာရ "ကန်" ဂှ် ပါ်ပတိတ် နကဵု လၟေင်ကမၠောန် ဘာသာဗေဒ (Phonological process) မာန်ရ။ ဗျည် "က" (ka) ဂှ် ဒှ်ဗျည်တမ် (Onset) မနွံ ပ္ဍဲ ဇိုင်ရမ္သာင်သာ (Voiceless velar stop) ရ။ အက္ခရ် "န်" (n) ဂှ် ဒှ်ဗျည်ကၞောတ် (Coda) မဒှ် ဇိုင်ရမ္သာင် နှာသံ (Alveolar nasal) ရ။
ကာလ ဗျည်ၜါဏအ် ပံင်ကောံ (က + န်) မ္ဂး ကတဵုဒှ်အာ ရမ္သာင် /kan/ ရ။ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ရမ္သာင်မန် (Mon Phonology) ဂှ် "ကန်" ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံရမ္သာင်သာ (Clear voice / Modal voice) တုဲ ဟွံမဲကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင် (Breathy voice) မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဗျည် မပ္တံကဵု "ဂ၊ ဇ၊ ဒ၊ ဗ" တအ်ရ။[၂]
ဇယား သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဒက်ပတန် အက္ခရ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| လက္ခဏာ | အက္ခရ်မန် | ရမ္သာင် (IPA) | ဂကူရမ္သာင် | တင်စၟတ် |
|---|---|---|---|---|
| ဗျည်တမ် (Onset) | က | /k/ | ရမ္သာင်သာ (Voiceless) | မတန်တဴ ပ္ဍဲ ဒၞာဲတမ် |
| သွိုရ် (Nucleus) | (အ) | /a/ | သွိုရ်ဂၠေအ် | ပၞုက်လဝ် ပ္ဍဲ ဗျည်တမ် |
| ဗျည်ကၞောတ် (Coda) | န် | /n/ | ရမ္သာင် နှာသံ (Nasal) | မနွံကဵု တမ်ရမ္သာင် |
| မွဲဖဍန် (Syllable) | ကန် | /kan/ | First Register | မနွံကဵု ရမ္သာင် ၜတ်ကၟာတ် |
ပလွေဟ်ဝေါဟာရ ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် (Morphology and Etymology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ကန်" ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဝင်အရေဝ်ဘာသာ သြသထရဝ်-အေရှတေတ် (Austroasiatic languages) ဂှ် နွံကဵု ရိုဟ်ကၞက် မတြေံမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု မန်တြေံ (Old Mon) ဂှ် မလိက် "ကန်" ဂှ် စကာလဝ် ပ္ဍဲ အဓိပ္ပါယ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တင်တုပ်စိုတ် ရ။[၃]
လပါ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ "ကန်" (Lake/Pond) ဂှ် နွံကဵု အဆက်အစပ် ကု အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မပ္တံကဵု ပါဠိ/သံသကြိုတ် ကေုာံ သေံ တအ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ဇေတ်တ်မ္ဂး ဝေါဟာရ "ကၟာ" ဟွံသေင်မ္ဂး "လှာ" ဂှ် စကာဂၠိုင် သွက် ဒၞာဲဍာ်၊ ဆဂး "ကန်" ဝွံ စကာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ကေုာံ ဝေါဟာရ မသၠုင်တအ်ရ။ ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဒှ် ကြိယာ (Verb) ကီု၊ နာမ် (Noun) ကီု မာန်တုဲ၊ ဍေဟ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု သၞောတ်ကြိယာမန် မလောဲသွာ တုဲ မပြံင်လှာဲ အတိုင် ဌာန်ဒၞာဲရ။
အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင် (Cultural Significance: Vows and Offerings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်မန် မနွံကဵု ယေန်သၞာင် မလှဲလးဂှ် "ကန်" (ပတိုန်ကန် / ရပ်ကန်) ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲ သၞောတ်ပတှ်ေ ကေုာံ သာသနာရ။ "ပတိုန်ကန်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ပရေင်ကဵုသစ္စာ၊ ပရေင်အာတ်မိက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ပူဇဴ ကု ဒေဝတဴ (Kalok / House Spirits) ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်တြဲ ရ။[၄]
သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် (Sociological studies) ထံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ "ပတိုန်ကန်" ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပတှ်ေ ပူဂိုလ် သၟးရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် "သၞောတ်အုပ်ဓလပ် ဂကောံမၞိဟ်" (Social management system) မွဲ မကဵုဒြဟတ် ကု ပရေင်ညဳသၟဟ် ပ္ဍဲ သ္ၚိကၟိန် ကေုာံ ကွာန်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု လညာတ် "Institutional isomorphism" ညံင်ရဴ ဒ္ဂေတ်လၟေင် ပ္ဍဲ ဘာသာ ကေုာံ လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ တအ် ကတဵုဒှ် ညဳသၟဟ် ရေင်သကအ် အပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။
အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု အနုသုခုမ ကေုာံ ပရေင်ချူဓဇက် (Art and Designing)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ကန်" ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ အနုသုခုမ မ္ဂး ဒှ်ကြိယာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဓဇက်၊ ချူ၊ ကၠောန်ဗဒှ် လစွံ" (To draw, to mark, to align) ရ။ ဥပမာ - "ကန်ကဝပ်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပရေင် ဓဇက် လစွံ သွက်ဂွံ ၜတ် ကေုာံ ချူရုပ်ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်တမၠာ တၠအနုသုခုမ မန်တအ် ကၠာဟွံဂွံ ရေက်ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ရုပ်ပဋိမာရုပ်မ္ဂး ညးတအ် ဒး "ကန်" လဝ် လစွံ ကိုပ်ကၠာရ။
အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ယေန်သၞာင် အနုသုခုမ မန် မနွံကဵု ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ သၞောတ်ဝ် မတေင်ကြပ်ရ။ ဝေါဟာရ "ကန်" ဏအ်ဝွံ ပြာကတ် ပ္ဍဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် တဲ (Handicrafts) မန် နူကဵု ခေတ် ဟံသာဝတဳ တေအ်ရ။
အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု သဘာဝ (Nature: Lake or Reservoir)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ကန်" ဂှ် ကာလ မစကာ နဒဒှ် နာမ် မ္ဂး ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ကန်ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၟာဍာ် မဇၞော်ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဗဂေါ ဂှ် တၠညးမန်တအ် ခၞံဗဒှ်လဝ် "ကန်" သွက်ဂွံ ဂိုင်သိပ် ဍာ်သွုင် ကေုာံ ဍာ်သွက် ပရေင်တဵုလွဳရ။ ဒၞာဲဒတန် မပ္တံကဵု ဂၠံင်ဍာ် ကေုာံ ကန်ဍာ် တအ်ဂှ် ပ္ဍဲ သုတေသန စပ်ကဵု အုပ်ဓလပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တမၠာဂှ် ဒှ် သက်သဳ အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ကွာန် (Urban development) ရ။
ဗီုပြင် စကာ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ရာဇာဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ကန်" ဝွံ စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲ လိက်ရာဇာဝင် ကေုာံ လိက်လင်္ကာမန်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲ လိက်ရာဇာဝင်မ္ဂး ကာလ သၟိင်တၠတအ် ဒက်ပတန် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုင်ဘာမ္ဂး ညးတအ် "ကန်သစ္စာ" (Making a solemn oath) သွက် ဍုင် ဂွံ တန်ကြန်ရ။
| လိက်ပတ် ဥပမာ | လဒက်ပတန် ဝါကျ | အဓိပ္ပါယ် အဓိက |
|---|---|---|
| ညးပတိုန်ကန် ကု ဒေဝတဴ | ကတ္တာ + ကြိယာ + ကမ္မ | ပရေင်ကွာဲပူဇဴ (Offering / Vow) |
| တၠပညာ ကန်လဝ် ကဝပ် | ကတ္တာ + ကြိယာ + ကမ္မ | ပရေင်ဓဇက် လစွံ (Drawing / Marking) |
| ကန်ဍာ် ဇၞော် ဗွဲမလောန် | ကတ္တာ + ဝိသေသန | ကန်သဘာဝ (Lake / Reservoir) |
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန ဘာသာဗေဒ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နူကဵု လညာတ် သုတေသန နဲကဲပညာ ဍာ်ဒကေဝ် (Qualitative research methodologies)၊ ဝေါဟာရ "ကန်" ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် (Data point) မခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာရ။ နကဵု လညာတ် အစာသုတေသန ဘာသာဗေဒ (Linguistics) တအ်မ္ဂး၊ မလိက် မွဲမ မနွံကဵု အဓိပ္ပါယ် နာနာ (Polysemy) ဗီု "ကန်" ဝွံ ထ္ၜးကဵု လဒက်ပတန် စိုတ် ကေုာံ လညာတ် သဘာဝ ဂကောံမၞိဟ် ဂှ်ရ။
ဥပမာ - နကဵု လညာတ် Embedded case study design မ္ဂး ပရေင်လ္ၚတ် ဝေါဟာရ "ကန်" ပ္ဍဲ ဌာန်ဒေသ မန်ဂမၠိုင် ဂှ် ထ္ၜးကဵု ဗီုလဵု ဂကောံမၞိဟ်မန်တအ် မင်မဲ ယေန်သၞာင် (Organizational resilience) ၜိုတ်မနွံ သၟဝ် အကာဲအရာ မဍဵုဍိုက် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဇၞော်တအ်ရ။
တင်ပတုပ်ရံင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာတၞဟ် (Comparative Linguistics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရေဝ်ဘာသာ မန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ သြသထရဝ်-အေရှတေတ် (Austroasiatic) ရ။ ကာလ ပတုပ်ရံင် ဝေါဟာရ "ကန်" ကဵု ဘာသာတၞဟ်မ္ဂး -
- ဘာသာခမာ (Khmer): နွံကဵု ဝေါဟာရ မကြပ်ညောန် သွက်ဂွံ ဓဇက် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠောန်ရုပ်ရ။
- ဘာသာဗၟာ (Burmese): ဝေါဟာရ ကန် (Kan - ကန်ဍာ်) ဂှ် တုပ်ညဳ ကု မန် တုဲ၊ ဒှ် မလိက် မကေတ်စကာလဝ် ရေင်သကအ် အကြာ ၜါဘာသာရ။[၅]
- ဘာသာသေံ (Thai): ဒၞာဲလ္ၚဵု နွံကဵု ဝေါဟာရ ပရေင်ယေန်သၞာင် မတုပ်ကဵု ပရေင်ပတိုန်ကန်ရ။
သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် ကေုာံ ယူနဳကုဒ် (Digital Representation and Unicode)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အာဲထဳ (IT) လၟုဟ်၊ သွက်ဂွံ တက် မလိက် "ကန်" ပ္ဍဲ သၞောတ် ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဂှ် ဒးစကာ လၟေင် အက္ခရ် ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ - 1. ဗျည် "က" (U+1000) 2. ဗျည် "န" (U+1014) 3. သင်္ကေတ အသတ် " ် " (U+103A) သွက်ဂွံ ဖန် "န" ညံင်ဂွံ ဒှ် "န်"
သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ သိက်ဆီ ကေုာံ ဂၠာဲ တင်ဂၞင် (Data retrieval) ပ္ဍဲ အင်တာနက် လောဲသွာ တုဲ၊ ဒှ် အထံက်အပင် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် အရေဝ်ဘာသာ မန် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ ဒဳဂျဳတေဝ် ရ။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အနာဂတ် ဝေါဟာရမန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် ဝေါဟာရမန် ဗီုကဵု "ကန်" ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ ပရေင်စကာ အပ္ဍဲ တွိုက်လ္ၚတ် ပညာ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ မဳဒဳယာ ဂမၠိုင်ရ။ လိက်ပတ်မန် ဂှ် ယဝ်ရ ညးသၟတ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် လဒက်ပတန် "က+န်" ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်မ္ဂး၊ သၞောတ် လိက်မန် (Orthography) ဂှ် တန်ကြန် တုဲ ဆက် ဇၞော်မောဝ်အာ မာန်ရ။ နကဵု လညာတ် Multicultural studies မ္ဂး ပရေင်မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဓဝ်သၟဟ်ညဳ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်မွဲရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Shorto, H. L. (1962). A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press, 55။
- ↑ Jenny, M. (2005). The System and Development of Mon. Siam Society, 45-48။
- ↑ Bauer, C. (1982). Morphology and Syntax of Spoken Mon. University of London, 112-115။
- ↑ South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge, 89။
- ↑ Jenny, M. (2015). The Handbook of Austroasiatic Languages. Brill, 432။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Mon phonology (သၞောတ်ရမ္သာင်မန်)
- Austroasiatic languages (အရေဝ်ဘာသာ သြသထရဝ်-အေရှတေတ်)
- Kalok (ဒေဝတဴ ကေုာံ သဘာဝ ပတိုန်ကန်)
- Old Mon language (အရေဝ်ဘာသာ မန်တြေံ)