ကန် (ဨကန္တ)
ကန် (ဨကန္တ) (အၚ်္ဂလိက်: Ekanta / Certainty / Absolute) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ သက္ကတ ကေုာံ ပါဠိ "ဨကန္တ" တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ပြံင်လှာဲလွဳစကာလဝ် နဒဒှ် "ဨကန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကန်" ရ။ ဍေဟ်ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် "ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်"၊ "ဍာံပြ"၊ "သေချာ"၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "ဟွံမဲကဵု သၠေဟ်ပၟာ" ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ်မန် အခိင်တမၠာ ကေုာံ လိက်သၠရိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ စကာလဝ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ လိက်ဓမ္မသတ် ကေုာံ လိက်ရာဇာဝင်ဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် မဟွံမာန်ပြံင်လှာဲ (Absolute certainty) ရ။[၁]
ဝေါဟာရ "ကန် (ဨကန္တ)" ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဝေါဟာရ "ကန်" (ကန်ဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပတိုန်ကန်) တုဲ ဍေဟ် ဒှ် မလိက်မကၠုင်နူ ဝင်အရေဝ်ဘာသာ အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် (Indo-Aryan loanword) ရ။ ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ဘာသာဗေဒ မန် (Mon Linguistics) ဂှ် မလိက်ဏအ်ဝွံ ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ်မန်တအ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ဆက်စပ် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် ကု အိန္ဒိယ ကေုာံ သဳရိလင်္ကာ နူကဵု ခေတ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ တေအ်ရ။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ နိဒါန် (Definition and Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဨကန္တ" (Ekanta) ဂှ် ပ္ဍဲ အရေဝ်ပါဠိ ပါ်လဝ် သဒ္ဒါ ၜါမ - "ဨက" (မွဲ / ဆမွဲဓဝ်) ကေုာံ "အန္တ" (ကၞောတ် / လပါ်) ရ။ ကာလပံင်ကောံအာမ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဆမွဲလပါ်ဓဝ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်" ရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန်မ္ဂး ညးတအ် ဖ္ဍန်ကေတ် "ဨကန်" ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု လိက်လင်္ကာ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညးစကာ "ကန်" သၟး သွက်ဂွံ ညဳသၟဟ် ကဵု ကာရန် လိက်မန် ရ။
ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဒဒှ် နာမဝိသေသန (Adjective) ဟွံသေင်မ္ဂး ကြိယာဝိသေသန (Adverb) ရ။ ဥပမာ - "ဨကန် ဍာံပြ" (Certainly true)၊ "ဨကန္တ ဒှ်ရောင်" (It will definitely happen) ရ။ ဝေါဟာရဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံ ပတိုန်ထ္ၜး လညာတ် မနွံကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ခိုင်င်ကၠိုက်က် ပ္ဍဲ ပရေင်ဟီုတွံ ကေုာံ လိက်ပတ် ရ။
ရိုဟ်ကၞက် အရေဝ်ဘာသာ (Etymological Roots)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ရိုဟ်ကၞက် အဓိက သွက် ဝေါဟာရ "ဨကန္တ" ဂှ် ကၠုင်နူ သက္ကတ/ပါဠိ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မန်တအ် စဒုင်ကေတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ပ္ဍဲ ခေတ် ၜိုတ် (၅) ဗွဝ်ကၠံ (Dvaravati period) ဂှ်၊ ဝေါဟာရ ဘာသာပါဠိ ဗွဲမဂၠိုင် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ အရေဝ်မန် ရ။[၂]
မန်တအ်ဂှ် နွံကဵု အခိုက် ပြံင်လှာဲ သၞောတ်ရမ္သာင် (Phonological adaptation) မလိက်ပါဠိ ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကဵု ရမ္သာင်မန်ရ။
- ပါဠိ: Ekanta (/eːkanta/)
- မန်တြေံ: Ekan (/ekan/)
- မန်လၟုဟ်: ဨကန် (/ʔekàn/) ဟွံသေင်မ္ဂး ကန် (/kàn/)
ပရေင်လွဳစကာ မလိက် နူကဵု ပါဠိ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ပရေင်ပြံင်လှာဲ အရေဝ်ဘာသာ သၟးရ၊ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ လညာတ် ဒဿန (Philosophical shift) ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်မန် မဒုင်ကေတ် လညာတ် ကံ၊ ဖဵု၊ ကေုာံ ပရေင်ချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲ သံသရာ ရ။
လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင် (Phonology and Orthography)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် ဨကန္တ ဂှ်၊ မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ချူ "ဨကန်" ရ။
- ဨ (U+1027): ဒှ် အက္ခရ် သွိုရ်တမ် မပ္တိတ် ရမ္သာင် /e/။
- က (U+1000): ဒှ် ဗျည် ကာဝဂ်။
- န (U+1014) + ် (U+103A): ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ "န်" မဒှ် ဗျည်ကၞောတ် (Coda) ရ။
ရမ္သာင် မန် သွက် "ဨကန်" ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင်သာ (First Register / Clear Voice) ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဗျည် "က" ရ။ ယဝ်ရ ဒှ် "ဨကန္တ" မ္ဂး ရမ္သာင် ကၞောတ် "တ" ဂှ် ပတိတ် သာသာ (/tə/) ဟွံသေင်မ္ဂး လဆောဝ် ဟွံပတိတ် ရမ္သာင် အလုံအိုတ်သီု တုဲ ဖ္ဍန်ထောအ် သၟးရ။[၃]
လွပ် ပ္ဍဲ လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ရာဇာဝင် (Usage in Mon Literature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲကဵု လိက်ရာဇာဝင် မပ္တံကဵု ရာဇာဝံသကထာ၊ ဥပ္ပန္နသုဓမ္မဝတဳရာဇာဝံသကထာ၊ ကေုာံ လိက်လင်္ကာတြေံဂမၠိုင်ဂှ် ဝေါဟာရ "ဨကန္တ" ဝွံ စကာလဝ် သွက်ဂွံ ထ္ၜးကဵု လညာတ် မဟွံမာန် ပလီုပလာ် (Irrevocable decisions) ရ။
ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် -
- "သၟိင်မင်ဗၠာဲ ဨကန် ဒးဒုင်စသိုင် ဖဵုကံ ဍာံပြရောင်" (The young king will absolutely face the consequences of his karma.)
- "ဨကန္တ ဓဝ်ဍာံ ဂှ် ဆမွဲဓဝ်ဟေင်ရ" (The absolute truth is only one.)
စပ်ကဵု ဒၞာဲဏအ်တုဲ အစာသုတေသန လိက်ပတ်မန်တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဒဒှ်ရ ပရေင်စကာ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဂၠိုင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ အခိင် တၠညး ဟွံသေင်မ္ဂး အစာဓရ်တအ် ကဵု ဩဝါဒ (Sermons or Royal Decrees) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓဝ်သၞောဝ် ပ္ဍဲ ဍုင် ကွာန် ရ။
အဓိပ္ပါယ် မဆေင်ကဵု ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Significance in Buddhist Philosophy)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဒဿန ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒဂှ် "ဨကန္တ" ဝွံ ဒှ် တင်ဂၞင် အဓိက မွဲရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟီုတွံလဝ် "ဨကန္တဝါဒ" (Ekantavada) ကေုာံ "အနေကန္တဝါဒ" (Anekantavada) ရ။ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒစးဒုင် လညာတ် ဨကန္တဝါဒ (မဒှ် လညာတ် မစွံအာရီု ဆမွဲလပါ်ဓဝ်၊ ဥပမာ - သတ္တဝါတအ် တန်တဴ လၟိုန် (သဿတဒိဋ္ဌိ) ဟွံသေင်မ္ဂး ပိုတ်သကုတ် (ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ)) ရ။
ဗုဒ္ဓဘာသာ မန်တအ် စကာ ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ပသောင်ကလး ဒဒှ်ရ အရာလဵုမွဲလေဝ် "ဨကန္တ" ဟွံမဲ၊ အိုတ်သီုဂှ် အနိစ္စ (Anicca - Impermanence) ဖအိုတ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လပါ် ဒ္ဂေတ်သဳလ (Morality) မ္ဂး ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရဏအ် သွက်ဂွံ ဟီု ဒဒှ်ရ "ကၠောန်ခိုဟ် ဨကန် ဂွံဖဵုခိုဟ်၊ ကၠောန်ပရေအ် ဨကန် ဂွံဖဵုပရေအ်" (Absolute law of Karma) ရ။[၄]
လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociocultural Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု မတ် သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် (Sociological framework) မ္ဂး၊ လွပ် ဝေါဟာရ "ဨကန္တ" ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်မန် ဂှ် ထ္ၜးကဵု သၞောတ် လဒက်ပတန် လညာတ် (Ideological structures) မခိုင်ကၠိုက် ရ။
မၞိဟ်မန်တအ် ကာလ ချပ်ဂၞန် ကိစ္စ အဓိက ဗီုကဵု ထပ်တဲ၊ သြိုင်သ္ၚိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိစ္စ သၞောဝ်ဥပဒေ ကွာန် မ္ဂး ညးတအ် စကာ ဝေါဟာရ "ဨကန်" သွက်ဂွံ ပဒတန် (Confirm) ကေုာံ ညံင်ဂွံ ဒှ် ပရေင်တုပ်စိုတ် မဟွံမာန် ပလီု ရ။ လၟေင်ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ ကဵုဒြဟတ် ကု ပရေင်ညဳသၟဟ် (Social cohesion) တုဲ၊ ထိင်ဒဝ်လဝ် ညံင် ဂကောံမၞိဟ် ဟွံဂွံ ပြးဇး အာ လောဲလောဲ ရ။
တင်ပတုပ်ရံင် လွပ် ဨကန္တ ပ္ဍဲ ကဏ္ဍနာနာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ကဏ္ဍ (Context) | ဗီုပြင် လွပ် (Usage) | အဓိပ္ပါယ် (Meaning) | အရာမသက်သဳ (Examples) |
|---|---|---|---|
| သာသနာ (Religion) | ဖဵုကံ ဨကန် | ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် (Absolute) | သံသရာ၊ နိဗ္ဗာန်၊ ကံ |
| သၞောဝ်ဥပဒေ (Law) | ဨကန္တ ဒးဒုင်ဒဏ် | သေချာ (Certainly) | လိက်ဓမ္မသတ် မန် |
| လညာတ်ဒဿန (Philosophy) | ဨကန္တဝါဒ | ဆမွဲလပါ် (One-sided) | လညာတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ |
| အရေဝ်ဓမ္မတာ (Daily Spoken) | ဨကန် ရော? | ဍာံဟာ? (Are you sure?) | ပရေင်ဟီုတွံ ပ္ဍဲ ကွာန် |
ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဝေါဟာရ ပ္ဍဲ ခေတ်နာနာ (Lexical Changes Across Eras)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရေဝ်ဘာသာမန်ဝွံ ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ခေတ် အဆက်ဆက် (Old Mon -> Middle Mon -> Modern Mon) ရ။ ဝေါဟာရ "ဨကန္တ" ဝွံလေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်လဝ် ဗီုပြင် လွပ် ကီုရ -
- ခေတ် မန်တြေံ (6th-11th Century): ဂွံဆဵု ပ္ဍဲ တၟအ်လိက်ဂမၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် နဒဒှ် မလိက် ပါဠိ တပ်တပ် (Ekanta) သွက် ပရေင်ကဵုပိုန် ကေုာံ ပရေင်သစ္စာ။
- ခေတ် မန်လဒေါဝ် (12th-15th Century): အခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ စိုပ်ကဆံင် သၠုင်အိုတ်၊ မလိက် ဏအ် ပြာကတ် ပ္ဍဲ လိက်ရာဇာဝင် ကေုာံ လိက်လင်္ကာဂမၠိုင်။ စကာ "ဨကန်" ဗွဲမဂၠိုင်။
- ခေတ် မန်လၟုဟ် (16th Century - Present): ပ္ဍဲ အရေဝ်ဟီု ဓမ္မတာ (Spoken Mon) ဂှ် မလိက် ဏအ် စကာ အောန်စှ်ေ အာတုဲ၊ စၞးဂှ် ညးစကာ "ဍာံပြ"၊ "ချိုတ်ပၠိုတ်" ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လိက်ပတ် သၠုင်သၠုင် (Formal writing) ဂှ် ဆက်စကာ ဒၟံင် ဏီရ။
တင်ပတုပ်ရံင် ကု ဘာသာတၞဟ် (Comparative Linguistics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ ပါဠိ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ မန် သၟး မလွဳစကာလဝ်၊ အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ နာနာ လေဝ် လွဳစကာလဝ် ကီုရ။
- ဘာသာဗၟာ (Burmese): လွဳစကာလဝ် "ဧကန်" (Ekan) မနွံ အဓိပ္ပါယ် တုပ် ကု မန် ကီုရ။ အစာသုတေသန ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ဗၟာ လွဳစကာ မလိက် ပါဠိ ဏအ် နူကဵု လပါ် မန် ရ။[၅]
- ဘာသာသေံ (Thai): လွဳစကာလဝ် အက္ခရ် ဏအ် ပ္ဍဲ မလိက် သၠုင်သၠုင် ကီုလေဝ်၊ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ပြံင်လှာဲ အာ ညိည မာန်ရ (စကာ ပ္ဍဲ လညာတ် ဨကရာဇ် ကေုာံ ဒဿန)။
- ဘာသာခမာ (Khmer): ဒုင်သဇိုင် လတူ ပါဠိ/သက္ကတ ကီုတုဲ နွံကဵု ရိုဟ်ကၞက် မတုပ် ကီုရ။
ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Research and Academic Studies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - RILCA, Mahidol University) ဂှ်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ဝေါဟာရ မန် မပ္တံကဵု "ဨကန္တ" ဏအ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဘာသာရပ် ဝင်အရေဝ်ဘာသာ (Historical Linguistics) ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗဟု (Multicultural Studies) ရ။ အစာသုတေသနတအ် စကာ နဲကဲ လ္ၚတ် လိက်တၟအ် (Epigraphy) ကေုာံ လ္ၚတ် ဓမ္မသတ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မန် ပ္ဍဲ ခေတ်တမၠာ ရ။
လွပ် ဝေါဟာရ ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဖျေဟ်ဗီုပြင် သာသနာ (Institutionalization of religion) ညံင်ဂွံ ဒှ် အရာ မနွံကဵု အဝဵုသြဇာ လတူ ညးဍုင်ကွာန် တအ်ရ။ တင်ဂၞင် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အထံက်အပင် ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ ချူ လိက်တမ်း (Dissertation) မဆေင်ကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် မန် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ရ။
အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ လိက်ပတ် (Future and Preservation of Literature)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အနာဂတ် ဝေါဟာရ မပ္တံကဵု "ဨကန္တ" ဝွံ တန်တဴဒၟံင် လတူ ညးသၟတ် မန် တအ် ဆက် လ္ၚတ် ကေုာံ စကာ ပ္ဍဲ လိက်ပတ် ရ။ နကဵု လညာတ် ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Preservation) မ္ဂး၊ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ မန် တအ် ထေက်ကဵု ဒး ကၠောန်ဗဒှ် သုတေသန ကေုာံ ပၠောပ် စရင် ဝေါဟာရ (Digital Dictionaries) ညံင် မလိက် ဏအ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ကၠက် အာ ရ။
ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ ဟွံသေင် ဆ မလိက် မွဲမ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒ္ၚောဝ် မထ္ၜးကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ၊ ဒဿန ကေုာံ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် မခိုင်ကၠိုက် နူကဵု ကောန်ဂကူ မန် တအ် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ တေအ် ရ။ လိက်ပတ် မန် ဂှ် ယဝ်ရ နွံကဵု ပရေင်စကာ မလှဲလး မ္ဂး၊ ဨကန် ဍာံပြ အရေဝ်ဘာသာ ဏအ် တန်ကြန် အာ လၟိုန် ကာလ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Rhys Davids, T. W. (1921). The Pali Text Society's Pali-English Dictionary. Pali Text Society, 160။
- ↑ Shorto, H. L. (1971). A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries. Oxford University Press, 15။
- ↑ Jenny, M. (2015). The Mon Language. Brill, 210။
- ↑ Gombrich, R. F. (2006). Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge, 45-47။
- ↑ South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge, 112။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Mon literature (လိက်ပတ်မန်)
- Pali loanwords in Mon (မလိက်လွဳစကာ ပါဠိ ပ္ဍဲ မန်)
- Theravada Buddhism in Southeast Asia (ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ)
- Epigraphy of the Mon people (ပရေင်လ္ၚတ် လိက်တၟအ် မန်)