ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ
| World Heritage Committee | |
 ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်ဂကောံအုပ်ဓုပ် သၟဝ် ယူနေတ်သကဝ်။ | |
| မဒက်ပတန် | ၁၉၇၆ (ဒက်ပတန် အတိုင်သၞောဝ် ကသုက် ၁၉၇၂) |
|---|---|
| ဗီုပြင် | ကမ္မတဳ ဂၠးကဝ် (International Committee) |
| ဂအုပ်ဌာန | ပါရေတ် (Paris), ဍုင်ပြင်သေတ် |
ဒေသမယိုက်ဂၠေင် | အလုံဂၠးတိ |
ကောန်ဂကောံ | ဍုင်စၞး (State Parties) ၂၁ ဍုင် |
ဂကောံမိမ | ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) |
| ဝေပ်သာ် | whc.unesco.org/en/committee/ |
ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အၚ်္ဂလိက်: World Heritage Committee) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ ကမ္မတဳ အဓိကမွဲ မၞုံသၟဝ် ဂကောံပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (ယူနေတ်သကဝ် - UNESCO) တုဲ ဍေံတအ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ရုဲစှ် ဒတန်မွဲမွဲ သွက်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု စရင် ဒတန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage List) ရ။[၁] ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး (State Parties) လၟိဟ် ၂၁ ဍုင် မဒးဒုင် ရုဲစှ်လဝ် နူကဵု ဂကောံသဘင်သဳကၠဳနာနာ ယူနေတ်သကဝ် (General Assembly of States Parties) သွက် အာယုက်တာလျိုင် ပန်သၞာံရ။[၂]
ပါဲနူကဵု တာလျိုင် ရုဲစှ် ဒတန်တၟိတအ်တုဲ၊ ကမ္မတဳဏအ် သီုယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ စၟတ်သ္ၚေဝ် ပရေင်မင်မွဲ အကာဲအရာ ဒတန်အာဲကၟာဲ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်၊ ပွမစွံပတန် "စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ" (List of World Heritage in Danger)၊ ကေုာံ ပွမပါ်ပရအ် သြန်ဗဏ္ဍာ နူကဵု သြန်ဗွဝ် အာဲကၟာဲဂၠးတိ (World Heritage Fund) သွက် ဍုင်မနွံပၟိက် အရီုအဗင်တအ်ရ။
၁။ ဝင် ကေုာံ ပရေၚ်ဒက်ပတန် (History and Establishment)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ စဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၆ ကြဴနူ "ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ" (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ မအာစိုပ်ဒတုဲ ကေုာံ ဒးဒုင်တဲ နူကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ ဗၞတ်မသုန်စှော်ဍုင်ရ။[၃]
တင်ရန်တၟအ် အဓိက မဒက်ပတန် ကမ္မတဳဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ နွံကဵု ဂကောံအုပ်ဓုပ် (governing body) မွဲ မမာန်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် နကဵု လညာတ် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) ရ။ ကောံဓရီု ကမ္မတဳ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရေတ် (Paris) ရ။
၂။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ဂကောံဍုၚ်စၞးဂမၠိုၚ် (Composition and Member States)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အတိုင် စေဝ်ပၞောဝ် သၞောဝ်ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိမ္ဂး၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်ကောန်ဂကောံ (Member States) ၂၁ ဍုင်ရ။ ဍုင်တအ်ဏအ်ဝွံ ဒးဒုင် ရုဲစှ်ကေတ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳနာနာ ဍုင်စၞး (General Assembly of States Parties) မလေပ် ကတဵုဒှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ၜါသၞာံ မွဲအလန်ရ။
- အာယုက် တာလျိုင် (Term of Office): အတိုင်သၞောဝ်မ္ဂး အာယုက် တာလျိုင် ဍုင်မွဲဂှ် နွံ ၆ သၞာံရ။ ဆဂး၊ သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုဍုင်တၞဟ်တအ် ဂွံပါလုပ်မာန်ဂှ်၊ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ညံင်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် အာယုက် တာလျိုင် ဍေံတအ် စဵုကဵု ၄ သၞာံရ။[၄]
- ပရေင်ပါ်ပရအ် ဒေသ (Regional Representation): သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ပရေင်တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ဂၠးကဝ်ဂှ်၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒးဒက်ပတန်လဝ် ညံင်ဂွံ ပါလုပ်ကဵု ဍုင်စၞး နူကဵု ဒေသနာနာသာ် မပ္တံကဵု ဥရဝ်ပ၊ အဖရိက၊ အာရှ ကေုာံ အမေရိက တအ်ရ။
၃။ တာလျိုၚ် အဓိကဂမၠိုၚ် (Primary Functions and Duties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် အဓိက ပိသာ်ရ-
- ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒတန်တၟိ: ကမ္မတဳဝွံ ဒှ်ဂကောံ လက္ကရဴအိုတ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဒဒှ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု တင်သ္ဂုတ်ဆာတ် ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး သဘာဝတုဲ ထေက်ကဵု ဒးလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံလုပ်လၟိဟ်ရ။[၅]
- စၟတ်သ္ၚေဝ် အကာဲအရာ ပရေင်မင်မွဲ (Monitoring Conservation): ဍေံတအ် စၟတ်သ္ၚေဝ်ဒၟံင် လိက်ဒုင်စဳရေင် မဆေင်ကဵု အကာဲအရာ ဒတန် အာဲကၟာဲ မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်ရ။ ယဝ်ရ ဒတန်မွဲမွဲ ဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲမ္ဂး၊ ကမ္မတဳ မာန်ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု "စရင် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ" (List of World Heritage in Danger) ရ။
- ကောပ်ကာဲ သြန်ဗဏ္ဍာ (Managing the World Heritage Fund): ကမ္မတဳဝွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗီုလဵု ဂွံပါ်ပရအ် သြန်ထံက်ပင် နူကဵု သြန်ဗွဝ် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မနွံပၟိက် အရီုအဗင် ပ္ဍဲပရေင်ကလေင်ပလေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်စဵုဒၞာ ဒတန်တအ်ရ။
၄။ ဂကောံ ကဵုကသပ်ဂမၠိုၚ် (Advisory Bodies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗွဲမဍာံဇေတ် နကဵု လညာတ်ပညာတုဲ၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ တင်ကဵုကသပ် နူကဵု ဂကောံသုတေသန ပညာရပ် အဓိက ပိဂကောံရ-
| ယၟု ဂကောံ | သက္ကေတ် | တာလျိုင် အဓိက (Role) |
|---|---|---|
| ဂကောံမင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (International Council on Monuments and Sites) | ICOMOS | ကဵုကသပ် ကေုာံ စၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက် မဆေင်ကဵု ဒတန် ယေန်သၞာင် (Cultural sites)။ |
| ဂကောံ ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (International Union for Conservation of Nature) | IUCN | ကဵုကသပ် ကေုာံ စၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက် မဆေင်ကဵု ဒတန် သဘာဝ (Natural sites)။ |
| ဗဟဵု လ္ၚတ် ကေုာံ ကလေင်ပလေဝ် ဒြပ်ရတ် ယေန်သၞာင် ဂၠးကဝ် (International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property) | ICCROM | ကဵု ပရေင်ဗတောန် (Training) ကေုာံ နဲကဲပညာ သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်ဝင်ဂမၠိုင်။[၆] |
၅။ သဘၚ် ကောံဓရီု ဇၟာပ်သၞာံ (Annual Sessions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု အလုံအစင် (Ordinary Session) ဇၟာပ်ဇၟာပ် သၞာံ မွဲအလန်ရ။ သဘင်ကောံဓရီုဏအ်ဝွံ မလေပ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ဂျောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျူလာင်တုဲ၊ ဒၞာဲမကၠောန်ဗဒှ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ဍုင်မွဲ ကု ဍုင်မွဲ အတိုင် ဍုင်မဒုင်တဲ ကေတ်တာလျိုင် (Host country) ရ။
ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောံဓရီုဏအ်ဂှ်၊ ဍုင်စၞးတအ် သဳကၠဳ ပရူ လိက်အာတ်မိက် တၟိဂမၠိုင် (Nominations)၊ ပရူ အကာဲအရာ ဒတန် မၞုံဒၟံင်တုဲတအ်၊ ကေုာံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ဗီုလဵု ဂွံပါ်ပရအ် သြန်ဗဏ္ဍာရ။ ကောံဓရီုဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက် ဍုင်ဂမၠိုင် ဟိုတ်နူ ပွမကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန်တၟိဂှ် မာန်ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ (Tourism) ကေုာံ ဒယှ်တမ္ညဝ် ဍုင်ဍေံတအ်ရ။
၆။ လၟေၚ်ကမၠောန် ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် (Decision-making Process)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင်ကမၠောန် ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳဝွံ ဒုင်သဇိုင် လ္တူ ပရေင်သဳကၠဳ ကေုာံ ပရေင်တုပ်စိုတ်ရ။
- ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဂကောံကဵုကသပ် (ICOMOS ဟွံသေင်မ္ဂး IUCN) တအ် ပတိုန်ထ္ၜး လိက်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် (Evaluation Report) မဆေင်ကဵု ဒတန် မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်ရ။
- ဍေံတအ် မာန်ကဵု သ္ဂုတ်ဆာတ် ပန်သာ်: ပၠောပ်စရင် (Inscribe), ပဆိုင်း (Refer) (ဒးထပ်စုတ် တင်နင် ညိည), ယောန် (Defer) (ဒးကလေင်ချူ လိက်အာတ်မိက် အလုံအစင်), ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ。
- တုဲမ္ဂး၊ ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳတအ် သဳကၠဳရေင်သ္ကအ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် လက္ကရဴအိုတ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဍေံတအ် ဂစာန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် နကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် သီုဖအိုတ် (Consensus) ရ။ ယဝ်ရ ဟွံတုပ်စိုတ်မ္ဂး၊ ဒးစကာ ပွမမာဲ (Voting) ရ။[၇]
၇။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Criticisms and Politicization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၞာံ လက္ကရဴဏအ်၊ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နူကဵု ဂကောံပညာ ကေုာံ သၟာသုတေသနတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ်တအ်ဂှ် ဆေင်စပ်အာ ကု ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization) ဂၠိုင်နူ လညာတ်ပညာရ။
- ပွမတးပါဲ လညာတ်ပညာ: အခိင်လ္ၚဵုမ္ဂး၊ ၜိုန်ရ ဂကောံကဵုကသပ် ညံင်ရဴ ICOMOS တအ် ဟွံထံက်ဂလာန် (တးပါဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ယောန်) ကီုလေဝ်၊ ဍုင်စၞး ပ္ဍဲကမ္မတဳတအ်ဂှ် ဆက်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ပၠောပ်စုတ် ဒတန်ဂှ် ပ္ဍဲစရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိရ။ အရာဏအ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်စုက်လုက် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာ ဍုင်ဂမၠိုင်ရ။[၈]
- လညာတ် အဥရဝ်ပ မလွှမ်းမိုး: စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒတန် နူကဵု ဍုင် ဥရဝ်ပ ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ၊ ကမ္မတဳဝွံ ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် သၞောတ် Global Strategy သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဒတန် နူကဵု ဒေသ မအောန်ဒၟံင် ညံင်ရဴ အဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ်ရ။
၈။ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (World Heritage in Danger)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တာလျိုင် အဓိက မွဲပၠန် သွက် ကမ္မတဳဂှ် ဒှ်ပွမဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် ညံင်ဂွံ ပၠောပ်စုတ် ဒတန်မွဲမွဲ ပ္ဍဲ "စရင် အာဲကၟာဲဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ" ရ။ ဒတန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန် မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ခုတ်ပလီု ဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲတအ်ရ။
ပွမပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် နဒဒှ် ပွမဒဏ် (Punishment)၊ ဍေံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် အရီုအဗင် နူကဵု ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ကလေင်ပလေဝ် ကေုာံ မင်မွဲ ဒတန်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဂွံတိတ် နူစရင် အန္တရာဲဂှ်ရ။ ဥပမာ - ဂြိုပ် အမေဇြောန် လ္ၚဵုတအ် ကေင်လုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ရ။
၉။ ပရေၚ်ပံၚ်တဲ ကု ဒေသတၞဟ်တအ် ကေုာံ ညးဍုၚ်ကွာန် (Engagement with Local Communities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင် လၟုဟ်၊ ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ စွံအာရီု ဂၠိုင်တိုန် လ္တူ ပရေင်ပါလုပ် ညးဍုင်ကွာန် ဒေသ (Local communities) ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင် (Indigenous peoples) တအ် ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန် ပရေင်မင်မွဲ အာဲကၟာဲရ။[၉]
သၞောဝ်ဥပဒေ ကမ္မတဳ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပွမရုဲစှ် ကေုာံ မင်မွဲ ဒတန်မွဲမွဲဂှ် ဒးနွံကဵု ပရေင်တုပ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ပါလုပ် နူကဵု မၞိဟ်မမံင်တန်တဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာ မဆေင်ကဵု အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် (Human Rights) မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပြံင်ဒၞာဲ မၞိဟ် ဟိုတ်နူ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲဂၠးတိရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကမ္မတဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ (Future of the Committee and Adaptations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အနာဂတ် သွက် ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ကု ပြသၞာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) မပကဵု အန္တရာဲ ကု ဒတန် သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
သွက်ဂွံ သှ်ပလး ပြသၞာတအ်ဏအ်၊ ကမ္မတဳဝွံ ဒးပြံင်လှာဲ နဲကဲ လၟေင်ကမၠောန် ညံင်ဂွံ ပြဟ်ပြေဟ် ကေုာံ ဒးစကာ ကွတ်ပညာ တၟိဂမၠိုင် ညံင်ရဴ ဒဳဂျဳတေဝ် အာခိုက် (Digital archiving) တအ် သွက်ဂွံ မင်မွဲ တင်နင် ဒတန်တအ်ရ။ သရုပ်ကၞောတ်တဲမ္ဂး၊ ကမ္မတဳဏအ်ဝွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ညံင်ဂွံ သှ်ေတန်တဴ သွက် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ်ရ။
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ The World Heritage Committee. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Brumann, Christoph (2021). The Best We Share: Nation, Culture and World-Making in the UNESCO World Heritage Arena. Berghahn Books. ISBN 978-1-80073-049-6။
- ↑ Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- ↑ States Parties: Ratification Status. UNESCO.
- ↑ Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- ↑ Advisory Bodies to the World Heritage Committee. UNESCO.
- ↑ Bertacchini, Enrico (2016). "Embracing diversity, or amplifying inequalities? The political economy of the World Heritage List". Journal of Cultural Economics 40 (4): 399-434.
- ↑ Meskell, Lynn (2018). A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace. Oxford University Press. ISBN 978-0190648343။
- ↑ Santikarn, A. (2021). ""World Heritage, Blood Heritage": The Kaeng Krachan Forest Complex and the Impact of World Heritage on Indigenous Rights". International Journal of Cultural Property.
- The World Heritage Committee. UNESCO World Heritage Centre.
- Brumann, Christoph (2021). The Best We Share: Nation, Culture and World-Making in the UNESCO World Heritage Arena. Berghahn Books. ISBN 978-1-80073-049-6။
- Harrison, Rodney (2013). Heritage: Critical Approaches. Routledge. ISBN 978-0415591959။
- States Parties: Ratification Status. UNESCO.
- Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- Advisory Bodies to the World Heritage Committee. UNESCO.
- Bertacchini, Enrico (2016). "Embracing diversity, or amplifying inequalities? The political economy of the World Heritage List". Journal of Cultural Economics 40 (4): 399-434.
- Meskell, Lynn (2018). A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace. Oxford University Press. ISBN 978-0190648343။
- Santikarn, A. (2021). ""World Heritage, Blood Heritage": The Kaeng Krachan Forest Complex and the Impact of World Heritage on Indigenous Rights". International Journal of Cultural Property.
- Strasser, Peter (2002). "Putting Reform into Action – Thirty Years of the World Heritage Convention". International Journal of Cultural Property 11 (2): 215-266.
<ref> tag with name "unesco_com" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "brumann" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "harrison" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "ratify" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "leask" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "advisory" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "bertacchini" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "meskell" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "santikarn" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "strasser" defined in <references> is not used in prior text.