ကမ္မပစ္စယော
ကမ္မပစ္စယော (ပါဠိ: Kamma Paccayo, အင်္ဂလိက်: Kamma Condition) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပစ္စယ (ဟိုတ်) မရနုက်ကဵုစှ်ပိ ပ္ဍဲကဵုကျာ်တြဲမဟီုတွံလဝ် ပစ္စယ် ၂၄ သာ်ရ။ ပ္ဍဲဝေါဟာရဏအ် "ကမ္မ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ကံ" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကမၠောန်" ဟွံသေင်မ္ဂး "စေတနာ" (Volition) တုဲ၊ "ပစ္စယော" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဟိုတ်မထံက်ပင်" ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ကမ္မပစ္စယော ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သဘဴဓရ်မထံက်ပင်ကဵု နဒဒှ် ကံ ဟွံသေင်မ္ဂး စေတနာ သွက်ဓရ်မဒှ်ဖိုလ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲအဘိဓရ်မ္ဂး "ကံ" ဟီုဂှ် ဒှ် "စေတနာ" ရ။ စေတနာဝွံ ဍေဟ်ဖန်ဇန်ကဵု၊ ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကဵု ဓရ်နာမ်တၞဟ်တအ် ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မွဲစွံ (ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်) ကီု၊ သီုကဵု မကဵုဖိုလ်ဝိပါက် (ပ္ဍဲအခိင်အနာဂတ်) ကီုရ။
ဥပမာ (Metaphor)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု အဋ္ဌကထာတအ် တွံလဝ် ဥပမာ သွက်ကမ္မပစ္စယောဝွံ တုပ်တဴညံင်ရဴ သကိုပ်ကမၠောန် မဖန်ဇန် စၞောန်ထ္ၜးကဵု ကောန်ကမၠောန်တအ် ဟွံသေင်မ္ဂး မသြောံ မလေပ်ပတိတ်ကဵု သတ်ပ္ကဴ ပ္ဍဲအနာဂတ် ရ။
- ဥပမာ သကိုပ်ကမၠောန်: သကိုပ်ကမၠောန် (Manager) မွဲဂှ် ညးတေအ်လေဝ် ကၠောန်ကမၠောန်ညးတေအ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် ညးတေအ် စၞောန်ထ္ၜး ဖန်ဇန် ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကဵု ကောန်ကမၠောန်တၞဟ်တအ် ညံင်ဂွံကၠောန် ကမၠောန်ညးကဵုညးအိုတ်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု စေတနာဝွံ ဍေဟ်ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကဵု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်တၞဟ်တအ် ညံင်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ ပ္ဍဲခဏဂှ်ရ။
- ဥပမာ မသြောံ: မသြောံမွဲမဂှ် ယဝ်ရတဵုလဝ်မ္ဂး ဍေဟ်တိုန်ကတဵုဒှ်တုဲ ကဵုဖိုလ်သတ်ပ္ကဴ ဗွဲလက္ကရဴမာန်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု စေတနာ (ကုသဵု၊ အကုသဵု) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲအတိက်တအ်ဂှ် ဍေဟ်ကလေင်ကဵုဖိုလ် (ဝိပါက်စိုတ် ကေုာံ ကမ္မဇရုပ်) ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန် ဟွံသေင်မ္ဂး အနာဂတ်မာန်ရ။
ဂကူ ကမ္မပစ္စယ ၂ သာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ကမ္မပစ္စယောဏအ် ပါ်လဝ် ဂကူသဘဴဓရ် (၂) သာ် အဓိကရ -
- သဟဇာတကမ္မပစ္စယ (Sahajāta Kamma Paccaya): ကံမကတဵုဒှ်မွဲစွံ။ စေတနာ (၈၉) အိုတ်သီု မကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်၊ စေတသိက်တအ်ဂှ် ဒှ်သဟဇာတကမ္မရ။ ဍေဟ်ထံက်ပင် ဗိုင်ဖန်ဇန်ကဵု ဓရ်နာမ် မကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲခဏဂှ်ဟေင်ရ။
- နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယ (Nānākhaṇika Kamma Paccaya): ကံမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် (ခဏ) တၞဟ်ခြာ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ကံ (ကုသဵု၊ အကုသဵု) ၃၃ သာ် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲအတိက်တုဲ မကလေင်ကဵုဖိုလ် ပ္ဍဲအခိင်အနာဂတ်ရ။ ဍေဟ်ထံက်ပင် ညံင်ဝိပါက်စိုတ် ကေုာံ ကမ္မဇရုပ် (ရုပ်ကံ) တအ် ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဘဝဏအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဘဝဂတရ။
ပစ္စယဓမ္မ ကေုာံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သဘဴဓရ် ကမ္မပစ္စယောဏအ်မ္ဂး ပါ်လဝ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- ပစ္စယဓမ္မ (ဟိုတ်မထံက်ပင်):
- စေတနာစေတသိက် ၈၉ အိုတ်သီု (သွက် သဟဇာတကမ္မပစ္စယ)။
- စေတနာစေတသိက် ၃၃ မတွဟ်ဂး အကုသဵုစေတနာ ၁၂ ကေုာံ ကုသဵုစေတနာ ၂၁ (သွက် နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယ)။
- ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မ (ဖိုလ်မကတဵုဒှ်):
- စိုတ် ကေုာံ စေတသိက် မကတဵုဒှ်မွဲစွံ သီုကဵု စိတ္တဇရုပ် ကေုာံ ပဋိသန္ဓိကမ္မဇရုပ်တအ် (သွက် သဟဇာတ)။
- ဝိပါက်စိုတ် ၃၆၊ စေတသိက် ၃၈ ကေုာံ ကမ္မဇရုပ် အလုံအိုတ်သီု (သွက် နာနာက္ခဏိက)။
သရုပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ကမ္မပစ္စယော" ဝွံ စၞောန်ထ္ၜးကဵု အစောံသတ္တိ "စေတနာ" (Volition) ပ္ဍဲသန္ထာန်သတ္တဝါတအ်ရ။ ကမၠောန်လဵုမွဲ ဟွံဟီု ယဝ်ရ စေတနာ ပါလုပ်မ္ဂး ဍေဟ်ဒှ်အာ "ကံ" တုဲ၊ သတ္တိကံဂှ် ဍေဟ်ဟွံကၠေအ်ဗဒန်အာလောဲလောဲရ။ ဍေဟ်မင်စၟဳဒၟံင် အခိင်အခါတုဲ ကလေင်ကဵုဖိုလ် (ဝိပါက်) ဍာံဍာံပြပြရ။ သဘဴဓရ်ဏအ် ဒှ်သ္ဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံကၠိုဟ်ခၠင် သၞောဝ်ကံ ကေုာံ ဖိုလ်ကံ (Law of Kamma) ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာရ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
- နာရဒ၊ ထေရ် (၁၉၇၉)။ A Manual of Abhidhamma။
- ပဋ္ဌာန် ၂၄ ပစ္စယ်၊ Wikipedia။