ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (၁၉၇၂)
| ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) | |
|---|---|
[[File: | ထာမ်ပလိက်:Px | | ]]သင်္ကေတ အာဲကၟာဲဂၠးတိ၊ မထ္ၜးကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ သဘာဝ (ခၠိုင်ပ္ဍဲ) ကေုာံ ယေန်သၞာင် (ဗီုပြင်စတုရံ)။ | |
| ဂကူ | ကသုက် ဂၠးကဝ် |
| ညးမထ္ပက်စၟတ်တဲ | ၁၉၅ ဍုင် (ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃) |
| နကဵုဘာသာ | အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ သပေန်၊ ရုရှ၊ အာရပ် ကေုာံ ကြုက် |
ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (အၚ်္ဂလိက်: World Heritage Convention) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယၟုခမၞောန် သွက် ကသုက် မဆေင်ကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ ဂၠးတိ (Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage) မဒှ် လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ညီလာခံ သာမည ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO General Conference) ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၆၊ ၁၉၇၂ ရ။[၁]
တင်ရန်တၟအ် အဓိက ကသုက်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ၊ မင်မွဲ ကေုာံ ပလံင်ဆက်ကဵု ဇရေင် ကောန်စဴ အနာဂတ်တအ် သွက် ဒၞာဲဒတန် ယေန်သၞာင် ကေုာံ သဘာဝ မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value) ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။[၂] ကသုက်ဏအ်ဝွံ ဒှ်သဇိုင် ဥပဒေ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage List) မဒယှ်တမ္ညဝ်လဝ် အလုံဂၠးကဝ်ရ။
၁။ ဝင် ကေုာံ ဟိုတ်တမ် (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဒရိုင် ၜါသာ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်- မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်တုဲ မွဲလ္ပာ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ပရေင်မင်မွဲ သဘာဝရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ်၊ ဍုင်အဳဂျေပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် သိုင်ပတန် ကၟာတ်ဍာ် အာသဝါန် (Aswan High Dam) ရ။ ကၟာတ်ဍာ်ဏအ် မာန်ဗၠိုက်ပလီုထောအ် ဒၞာဲကျာ်တြေံ အဘူ သိမ်ဘေဝ် (Abu Simbel) ကေုာံ ဖဳလေ (Philae) တုဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် ကော်ဘိက် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာရ။ ပရေင်ရီုဗင်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဍုင် ၅၀ ပြင်င် ပါလုပ် ထံက်ပင် သြန်ရ။[၃] အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ အာဲကၟာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော် သွက်ဂၠးကဝ် အလုံအိုတ်သီုရ။
ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ်၊ ဂကောံပရေင်မင်မွဲ သဘာဝ ဂၠးကဝ် (IUCN) ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တအ်လေဝ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် "ဖောင်ဒေးရှင်း အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ" သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒေသသဘာဝဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂၊ ညီလာခံ ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ပွဳပွူမၞိဟ် (UN Conference on the Human Environment) ပ္ဍဲဍုင် သတံက်ဟုမ် (Stockholm) ဂှ် ပညဳပညပ်ကေတ် လညာတ် သီုၜါလ္ပာ်တုဲ ခၞံဗဒှ်လဝ် လိက်ကသုက် ပံင်စပ် မွဲ မကော်ခဴစ ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ ဝွံရ။
၂။ သဘဴဓဝ် အဓိက (Fundamental Principles)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ တန်တဴဒၟံင် လ္တူ သဘဴဓဝ် အဓိက ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု-
- ၚုဟ်မး သာမည ဗွဲမသၠုင် (Outstanding Universal Value - OUV): ဒတန်တအ်ဂှ် ဒးနွံကဵု ၚုဟ်မး မဇၞော်လှဲလးတုဲ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဟွံရုဲ ဍုင်၊ ဟွံရုဲ ဂကူရ။[၄]
- အဝဵုအာဏာ ဍုင် (State Sovereignty): ပွမစၟတ်သမ္တီ ဒတန်မွဲမွဲဝွံ ဟွံပလီုပလာ်ကဵု အဝဵုအာဏာ ပိုင်ပြဳ ဍုင်ဂှ်ရ။ ဍုင်မပိုင်ပြဳလဝ် ဒတန်ဂှ် နွံတာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မွဲဍေံရ။
- ပရေင်ပံင်ကောံ ဂၠးကဝ် (International Cooperation): ဂၠးကဝ် သီုဖအိုတ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ရီုဗင် ထံက်ပင် သြန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကွတ်ပညာ သွက်ဂွံ မင်မွဲ ဒတန်တအ်ရ။
၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ကမ္မတဳ (Structure and Committees)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကသုက်ဏအ်ဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် နကဵု လဒက်ပတန် အဓိက ပိသာ်-
| ယၟု ဂကောံ | တာလျိုင် အဓိက (Primary Role) |
|---|---|
| ကမ္မတဳ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Committee) | ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍုင်စၞး ၂၁ ဍုင်။ ဒှ်ဂကောံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်ဆာတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပၠောပ်စရင်၊ ပ္တိတ်စရင် ဟွံသေင်မ္ဂး စုတ်ပ္ဍဲစရင် အန္တရာဲ။ |
| စင်တာ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Centre) | နွံပ္ဍဲ ပါရေတ်။ ဒှ်ရုင်အုပ်ဓုပ် (Secretariat) သွက်ဂွံ ရေင်တၠုင် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ၊ ကၠောန်ကောံဓရီု ကေုာံ ဆက်စၠောအ် ကုဍုင်ဂမၠိုင်။ |
| ဂကောံ ကဵုကသပ် (Advisory Bodies) | ICOMOS (သွက် ယေန်သၞာင်)၊ IUCN (သွက် သဘာဝ) ကေုာံ ICCROM (သွက် ကွတ်ပညာ ပရေင်မင်မွဲ) တအ် ဒှ်ဂကောံ မစၟတ်သ္ၚေဝ် လိက်အာတ်မိက်တအ်ရ။ |
၄။ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ သဘာဝ (Definition of Cultural and Natural Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကသုက်ဝွံ ပါ်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သွက် အာဲကၟာဲ ၜါသာ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ (Article 1 ကေုာံ 2) -
- အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage): ဒှ်အရာ မၞိဟ်တအ် မခၞံဗဒှ်လဝ်၊ မပ္တံကဵု ဘာကျာ်၊ ဒၞာဲဝါင် ဝင်၊ ဍုင်တြေံ၊ လိက်တၟအ်၊ ပါန်ခဳထီု ကေုာံ ဒၞာဲ အခိုက်ကၞာတအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး ဝင်၊ အနုသုခုမ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။
- အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage): ဒှ်အရာ သဘာဝ အလဵုအလဵုဍေံ၊ မပ္တံကဵု ဒဵု၊ ဂြိုပ်၊ ကၟာဍာ်၊ သၞောတ်ဂေဟ ကေုာံ ဒၞာဲမၞုံကဵု တိရစ္ဆာန် မအောန်လောန်တအ် မၞုံကဵု ၚုဟ်မး သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သိပ္ပံရ။[၅]
၅။ တာလျိုၚ် ဍုၚ်မပါလုပ်တအ် (Obligations of State Parties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်မွဲမွဲ မတက်စၟတ်တဲ လ္တူ ကသုက်ဏအ် (State Parties) မ္ဂး ဍေံတအ် ဒးဒုင်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင်ရ-
- ဒးစၟတ်သမ္တီ၊ စဵုဒၞာ ကေုာံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ မၞုံပ္ဍဲဍုင်ဇကု ညံင်ဟွံဂွံ လီုလာ်အာ။
- ဒးကဵု ပရေင်ပညာ ကေုာံ ပရေင်သမ္တီ ကုကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံ ရိုဟ်ဂုဏ် လ္တူ အာဲကၟာဲဂမၠိုင်။
- ဒးပါလုပ် ထံက်ပင် သြန် ပ္ဍဲကဵု "ဗွဝ်သြန် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ" (World Heritage Fund) သွက်ဂွံ ရီုဗင် ဍုင်မၞုံကဵု ပရေင်နွံပၟိက်တအ်ရ။
၆။ စရၚ် အာဲကၟာဲ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ (List of World Heritage in Danger)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
အတိုင် Article 11 (4) ဏောင်မ္ဂး၊ ကမ္မတဳ မာန်စုတ် ဒတန်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵု စရင် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ မဒးဆဵုဂဗ အန္တရာဲ ယဝ်ရ ဒတန်ဂှ် ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် ဓဝ်ဘဲ ညံင်ရဴ ဘဲပၞာန်၊ ဘဲသဘာဝ၊ ပရေင်ခုတ်ပလီုဂြိုပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ မလောန်ကာဲ အာမ္ဂးရ။
ပွမစုတ် ပ္ဍဲစရင်ဏအ်ဂှ် ဍေံဟွံသေင် ပွမကဵုဒဏ်ရ၊ ဍေံဒှ် လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဂွံ ကော်ဘိက် အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် သွက်ဂွံ ပြဟ်ပြဟ် ကလေင်ပလေဝ် ဒတန်ဂှ်ရ။[၆]
၇။ ပရေၚ်ပါ်ပါဲ ကေုာံ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် (Criticisms and Challenges)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ကသုက်ဏအ် အံင်ဇၞး ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ်၊ ဍေံဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ-
- ပရေင်လွှမ်းမိုး အဥရဝ်ပ (Eurocentrism): ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေံ၊ စရင်အာဲကၟာဲဂှ် ပေင်က္ဍတ်ဒၟံင် နကဵု ဘာကျာ်ခရေတ် ကေုာံ နန် ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပတုဲ၊ အာဲကၟာဲ နူအဖရိက ကေုာံ အာရှ တအ် ပါလုပ် အောန်ဒၟံင်ရ။[၇]
- ပရေင်ပလံင် პရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization): ပွမရုဲစှ် အာဲကၟာဲဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး တန်တဴဒၟံင် လ္တူ ဒြဟတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အကြာဍုင်ဂမၠိုင် (Heritage Diplomacy) ဂၠိုင်နူကဵု ၚုဟ်မး ဇေတ်ဇေတ်ရ။[၈]
- ကၟုဲတမ္ၚာ လောန်ကာဲ (Tourism Pressure): ဒတန်လ္ၚဵု ကလိဂွံ တဆိပ်အာဲကၟာဲတုဲ ကၟုဲဂၠိုင်လောန်အာတုဲ ကလေင်ပလီုပလာ်ကဵု ဒတန်ဂှ် ပၠန်ရ (ဥပမာ - မာချူ ပဳချူ၊ ဗုကာံ)။
၈။ ပရေၚ်ဆက်စပ် ကု ယေန်သၞာၚ် မဟွံမဲကဵုရုပ် (Link with Intangible Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကသုက် သၞာံ ၁၉၇၂ ဝွံ စွံအာရီု လ္တူ အာဲကၟာဲ မၞုံကဵု ရုပ်ဝတ္ထု (Tangible) သၟးသၟးရ။ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင်ကဵု ပရေင်မင်မွဲ ယေန်သၞာင်ဂှ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ထပ်ခၞံဗဒှ်လဝ် "ကသုက် သွက်ဂွံ မင်မွဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ရုပ်ဝတ္ထုဟွံသေင်" (Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage) မပ္တံကဵု လှ်ေဒယှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေတအ်ရ။[၉]
၉။ ဖဵုသွဟ် အလုံဂၠးကဝ် (Global Impact and Success)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကသုက် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိဝွံ ဒှ်လိက်ကသုက် ဂၠးကဝ် မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် ကေုာံ တက်စၟတ်တဲ ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲဝင် ကုလသမဂ္ဂရ (ဍုင် ၁၉၅ ဍုင် ပါလုပ်လဝ်)။ ဍေံဝွံ မာန်ဖန်ဗဒှ်ကဵု "တဆိပ်အမှတ်အသား" (Branding) မခိုဟ်အိုတ် သွက် ပရေင်ကၟုဲတမ္ၚာ ကေုာံ ပရေင်မင်မွဲ သယံဇာတ ပ္ဍဲလ္တူဂၠးတိဏအ်ရ။ ဒတန် ညံင်ရဴ ကၟာတ်ဍာ်ဗုဒ္ဓ ပ္ဍဲဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ကေုာံ ဂြိုပ်အမေဇြောန် တအ်ဝွံ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဂၠးကဝ် ဟိုတ်နူ ကသုက်ဏအ်ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကသုက်ဏအ် (Future of the Convention)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မစိုပ် သၞာံ ၅၀ ပြင်င်ဏအ်၊ ကသုက်ဝွံ ဒးဆဵုဂဗဒၟံင် အခက်အခုဲ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change)၊ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင် ကွာန် (Urbanization) မပလီုပလာ်ဒၟံင် ပွဳပွူ ဒတန်ဝင်တအ်ရ။ ယူနေတ်သကဝ် လၟုဟ် ဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ စွံအာရီု လ္တူ ပရေင်မင်မွဲ ညံင်ဂွံ တန်တဴအာမာန် (Sustainable conservation) ဂၠိုင်နူကဵု ပွမထပ်ပၠောပ် စရင်တၟိသၟးသၟးရ။
နိဿဲ (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. UNESCO World Heritage Centre.
- ↑ Francioni, Francesco (2008). The 1972 World Heritage Convention: A Commentary. Oxford University Press. ISBN 978-0199229325။
- ↑ Batra, A. (2006). Tourism and World Heritage Sites. Tourism Authority of Thailand။
- ↑ Cleere, Henry (1996). "The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention". Conservation and Management of Archaeological Sites 1 (4): 227-233.
- ↑ Albert, MT (2019). “The UNESCO World Heritage Convention" teaching module. Heritage Studies။
- ↑ Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- ↑ Frey, Bruno S. (2009). "Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme". Oxford Review of Economic Policy 25 (2): 239-252.
- ↑ Schreiber, Hanna (2022). "Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods". International Journal of Cultural Policy 29: 113-129. doi:.
- ↑ Lenzerini, F. (2011). "Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples". European Journal of International Law 22: 101-120. doi:.
- Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage. UNESCO World Heritage Centre.
- Francioni, Francesco (2008). The 1972 World Heritage Convention: A Commentary. Oxford University Press. ISBN 978-0199229325။
- Batra, A. (2006). Tourism and World Heritage Sites. Tourism Authority of Thailand။
- Cleere, Henry (1996). "The concept of 'outstanding universal value' in the World Heritage Convention". Conservation and Management of Archaeological Sites 1 (4): 227-233.
- Albert, MT (2019). “The UNESCO World Heritage Convention" teaching module. Heritage Studies။
- Leask, Anna (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0750665469။
- Frey, Bruno S. (2009). "Making World Heritage Truly Global: The Culture Certificate Scheme". Oxford Review of Economic Policy 25 (2): 239-252.
- Schreiber, Hanna (2022). "Inviting all humanity to an elite club? Understanding tensions in UNESCO’s global heritage regimes through the lens of a typology of goods". International Journal of Cultural Policy 29: 113-129. doi:.
- Lenzerini, F. (2011). "Intangible Cultural Heritage: The Living Culture of Peoples". European Journal of International Law 22: 101-120. doi:.
- Glaser-Segura, D. (2017). Considerations on becoming a world heritage site: A quantitative approach. EconStor။
<ref> tag with name "unesco_text" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "francioni" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "batra" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "cleere" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "albert" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "leask" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "frey" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "schreiber" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "lenzerini" defined in <references> is not used in prior text.နိဿဲ ဗၠေတ် - <ref> tag with name "glaser" defined in <references> is not used in prior text.