ကာဗောန်
ကာဗောန် (အၚ်္ဂလိက်: Carbon, လာတ္တေန်: carbo, မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ချာကောလ် / ပၟတ်ချာ") ဝွံ ဒှ် ဓါတ် (Element) ဓါတုဗေဒ မွဲ မနွံကဵု သင်္ကေတ C ကေုာံ လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) ၆ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မဟွံသေင် ကု ပသဲ (Nonmetallic) ကေုာံ မနွံကဵု ဒြဟတ် တောဲဆက် ပန် သာ် (Tetravalent) တုဲ ဍေဟ် မာန် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဒက်ပတန် ဓါတု နကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် မ (Four electrons) ရောင်။ ကာဗောန် ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ၁၄ (Group 14) ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။[၁]
ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၅ ပ္ဍဲ တိ ပိုယ် ဏအ် တုဲ၊ ပ္ဍဲ အလုံ စက္ကဝါ (Universe) မ္ဂး ဍေဟ် ဒှ် ဓါတ် မနွံ ဂၠိုင် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၄ (ကြဴနူ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်၊ ဟဳလဳယောမ် ကေုာံ အံက်သဳဂျေန်) ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် မာန်၊ တုဲ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် ကောန်ကြက် (Polymers) ပ္ဍဲ ဂမ္တဴ ဓမ္မတာ (Normal temperatures) တုဲ၊ ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် လမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ဍေဟ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကောန်မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၈.၅% (နကဵု လျိုင်) တုဲ ဒှ် ဓါတ် အဓိက မရနုက်ကဵု ၜါ ကြဴနူ အံက်သဳဂျေန် ရ။[၂]
လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကာဗောန် နကဵု လညာတ် ဓါတုဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ဝင်၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟိုန် တ္ၚဲ ဗွဲမလှဲလး ရ။

| သင်္ကေတ | C |
|---|---|
| လၟိဟ် အက်တမ် (Atomic number) | ၆ (6) |
| ဂကောံ (Group) | ၁၄ (Group 14) |
| လျိုင် အက်တမ် (Atomic mass) | ၁၂.၀၁၁ u |
| ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration) | [He] 2s2 2p2 |
| အလောထရုပ် အဓိက (Major allotropes) | ဂရာဖိုက်၊ ဗိုတ်၊ ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန် |
| ဓါတ်ဂမ္တဴ ရိုဟ် (Melting point) | အခိင် ပလေဝ် ဟွံသေင် (Sublimes at ~3642 °C) |
၁။ နိဒါန် ကေုာံ အင်္ဂလက္ခဏာ သဇိုင် (Introduction and Basic Properties)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ တၟေင် အိုတ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table) ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ၆ မ တုဲ၊ ဗီုပြင် အဳလက်ထရွန် (Electron configuration) ဍေဟ် ဂှ် 1s² 2s² 2p² ရ။ ဟိုတ်နူ နွံကဵု အဳလက်ထရွန် ပန် ပ္ဍဲ လွှာ မ္ၚး အိုတ် (Valence shell) ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် နွံပၟိက် အဳလက်ထရွန် ပန် မ သွက်ဂွံ ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞောဝ် ဒစာံ (Octet rule) ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာဗောန် ဂှ် မလေပ် ဒက်ပတန် တောဲဆက် ကဝ်ဗေလိန် (Covalent bonds) ပန် သာ် ကု ဓါတ် တၞဟ် တအ် ရ။ ဍေဟ် မာန် ဒက်ပတန် တောဲဆက် မွဲ (Single bonds)၊ ၜါ (Double bonds) ကေုာံ ပိ (Triple bonds) ကု ကာဗောန် ညးသကအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကု ဓါတ် တၞဟ် မပ္တံကဵု အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)၊ ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen) ကေုာံ နာ်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen) တအ် ရ။ အစောံသတ္တိ မဒက်ပတန် ဇလ ကာဗောန် (Catenation) မဂၠိင်သ္ၚောဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် (Organic chemistry) မနွံကဵု ဒြပ်ပေါင်း ပြကောဋိကိုဋ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origin)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ "ကာဗောန်" ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် လာတ္တေန် "carbo" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ချာကောလ်" ဟွံသေင်မ္ဂး ပၟတ်ချာ ရ။ ဓါတ် ဏအ်ဝွံ ကောန်မၞိဟ် တအ် တီ ကၠိုဟ် ကၠုင် လဝ် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် ရ။ ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် တြေံ (ဥပမာ - ရဝ်မ ကေုာံ အဳဂျေပ်) တအ် စကာ လဝ် ပၟတ်ချာ သွက်ဂွံ ပတိတ် ပသဲ ကေုာံ စကာ လဝ် ဓါတ် မိတ် (Soot) သွက်ဂွံ ကၠောန် မှင် စုတ် လိက် ရ။
ဗိုတ် (Diamond) မဒှ် ဗီုပြင် ကာဗောန် မွဲ သာ် ဂှ် လေဝ် တီ ကၠုင် လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ် ရ။ ဆဂး ဒဒှ်ရ ပၟတ်ချာ ကေုာံ ဗိုတ် တအ် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မွဲ ဓဝ် ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ လဝ် ပုဟ်။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၇၂၊ တၠပညာ ဓါတုဗေဒ ပြင်သေတ် အာန်တောန် လာဗွိုင်သဳယျာ (Antoine Lavoisier) ကၠောန် ပရေင်စမ်ၜတ် မွဲ နကဵု ပရေင်စံင် ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ အံက်သဳဂျေန် ရ။ ညး ဂၠာဲဆဵု ညာတ် ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် ၜါ သာ် ပတိတ် ဓါတ်ကျာ မွဲ ဂကူ ဓဝ် (Carbon dioxide) တုဲ ညး ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ဒဒှ်ရ ဗိုတ် ကေုာံ ပၟတ်ချာ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဓါတ် (Element) မွဲ ဓဝ် ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၈၉၊ ညး စုတ် ယၟု ဓါတ် ဏအ် နဒဒှ် "carbone" ပ္ဍဲ လိက် ပြကိုဟ် ညး ရ။[၃]
၃။ အာဲသဝ်တုပ် ကေုာံ ပရေင်တန်တဴ (Isotopes and Stability)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် နွံကဵု အာဲသဝ်တုပ် သဘာဝ (Naturally occurring isotopes) အဓိက ပိ သာ် ရ -
- ကာဗောန်-၁၂ (Carbon-12): ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ (Stable) ကေုာံ နွံ ဂၠိုင် အိုတ် ၜိုတ် ၉၈.၉% ရ။ အက်တမ် ဏအ် နွံကဵု ပရဝ်တွန် (Protons) ၆ မ ကေုာံ ညူထရွန် (Neutrons) ၆ မ ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် လျိုင် အက်တမ် အလုံ သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် ရ။
- ကာဗောန်-၁၃ (Carbon-13): ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် မတန်တဴ မွဲ ပၠန် တုဲ နွံ ၜိုတ် ၁.၁% ရ။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၇ မ။ ဍေဟ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ပရေင်သုတေသန NMR Spectroscopy (Nuclear Magnetic Resonance) ရ။
- ကာဗောန်-၁၄ (Carbon-14): ဒှ် အာဲသဝ်တုပ် ရေဒဳယဝ်-အက်တိပ် (Radioactive isotope) တုဲ နွံ ဆ ၜိုတ် အောန် အောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ (1 part per trillion)။ ဍေဟ် နွံကဵု ညူထရွန် ၈ မ။ အာယုက် ကဝက် (Half-life) ဍေဟ် ဂှ် ဒှ် ၅၇၃၀ သၞာံ တုဲ ဍေဟ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ နဲကဲ ရုဲစှ် သၞာံ ကာဗောန် (Radiocarbon dating) သွက်ဂွံ တီ အာယုက် ဇွ သတ္တဝါ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် တြေံ တအ် ရ။
၄။ ဗီုပြင် အလောထရုပ်ဂမၠိုင် (Allotropes of Carbon)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ရုပ်ဝတ္ထု တၞဟ်ခြာ (Allotropes) ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင် ဗီုပြင် မပံင်ကောံ အက်တမ် ဍေဟ် တအ် ရ။ အလောထရုပ် အဓိက တအ်ဂှ် -
- ဗိုတ် (Diamond): အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပန် မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် ၃-ဒဳ (Tetrahedral lattice) ရ။ ဍေဟ် ဒှ် ကပေါတ် မတီ လဝ် ဒဒှ်ရ ကြံင် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ ရ။ ဗိုတ် နွံကဵု အသာ် ဇြုင်ကေဝ် တုဲ ဟွံကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ ရ။
- ဂရာဖိုက် (Graphite): အက်တမ် ကာဗောန် ဇၟာပ် မ တောဲဆက် လဝ် ကု အက်တမ် ပိ မ ပ္ဍဲ ဗီုပြင် လွှာ ညဳညဳ (Hexagonal layers) ရ။ အကြာ လွှာ မွဲ ကဵု မွဲ နွံ ဆ ဒြဟတ် ဍိုန်ဍိုန် (Van der Waals forces) တုဲ ဍေဟ် ဍိုတ် ကေုာံ ကလိတ် ရ။ ဍေဟ် ကဵု ဓါတ်လလဳ ဖြတ် အာ မာန် (Conductor) တုဲ စကာ လဝ် ပ္ဍဲ ကၞေဟ် ခဲ ကေုာံ ဘက်ထရဳ ရ။
- ဖူလာရိန် (Fullerenes): ဒှ် မဝ်လဳကျူ ကာဗောန် မနွံ ဗီုပြင် တုပ် ကု မဝ် (ဥပမာ - Buckyball C60) ဟွံသေင်မ္ဂး ပလိုင် (Carbon nanotubes) ရ။ ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အစောံသတ္တိ ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၠုင် ပြဲ ဗွဲမလောန် ရ။
- ဂရာဖိန် (Graphene): ဒှ် လွှာ ဂရာဖိုက် မွဲ ထပ် ဓဝ် မနွံ ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော် နူ ပသဲ ၂၀၀ ဆ ကေုာံ ဖြတ် ဓါတ်လလဳ ခိုဟ် အိုတ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် နည်းပညာ တၟိ ပ္ဍဲ အနာဂတ် ရ။
၅။ ဒြပ်ပေါင်းဂမၠိုင် ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ကာဗောန် (Compounds and Carbon Chemistry)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ဝွံ မာန် ဒက်ပတန် ဒြပ်ပေါင်း (Compounds) ဂၠိုင် နူကဵု ဓါတ် သီုဖအိုတ် ပံင်ကောံ လဝ် ဏီ ရ။ ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် တအ် ပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံ ဇၞော် ၜါ သာ် -
- ဒြပ်ပေါင်း အေန်အော်ဂဲနစ် (Inorganic Carbon Compounds): ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံနွံကဵု တောဲဆက် ကာဗောန်-ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (C-H bonds) ရ။ ဥပမာ - ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2), ကာဗောန် မဝ်နံက်သိုက် (CO), သာင်ယာနိုက် (Cyanides - CN-), ကေုာံ ကာဗောနိတ် (Carbonates - CO3^2-) မပ္တံကဵု တိကံက် (Limestone) ရ။
- ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် (Organic Compounds): ဒြပ်ပေါင်း မနွံကဵု တောဲဆက် C-H ရ။ ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် ဝွံ လ္ၚတ် ပရူ ဒြပ်ပေါင်း ဏအ် ရ။ ဥပမာ - ဟာ်ဒရဝ်ကာဗောန် (Hydrocarbons) မပ္တံကဵု မဳတိန် (Methane - CH4), ပရဝ်ပိန် (Propane), ကေုာံ အရက် (Alcohols), ကၠေင် သဘာဝ တအ် ရ။ ဒြပ်ပေါင်း အော်ဂဲနစ် ဏအ်ဝွံ ဒှ် သဇိုင် သွက် ကပေါတ် ပလာသတစ်၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ ရ။
၆။ ကာဗောန် ပ္ဍဲ သဘာဝ ကေုာံ လမျီု (Carbon in Nature and Biology)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် "ဓါတ် သဇိုင် လမျီု" (Basis of life) ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ သတ္တဝါ ကေုာံ တၞံဆု သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဒြပ်ပေါင်း ကာဗောန် ရ။
မဝ်လဳကျူ ဇဳဝဗေဒ အဓိက ၄ သာ် မပ္တံကဵု -
- ကာဗဝ်ဟာ်ဒရိတ် (Carbohydrates): မဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် သွက် ခန္ဓာကိုယ် (ဥပမာ - သဂြာ၊ ကစီ)။
- ပရဝ်တိန် (Proteins): ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု အာမဳနဝ် အက်သေတ် (Amino acids) သွက်ဂွံ သြိုင် ခန္ဓာ ကေုာံ စက် ယန္တရား ဇဳဝ။
- လဳပိတ် (Lipids / Fats): ကၠေင် သွက်ဂွံ စွံ ပကောံ ဒြဟတ် ကေုာံ ဒက်ပတန် လွှာ သဲလ် (Cell membranes)။
- အက်သေတ် နျူကလိစ် (Nucleic Acids): ဥပမာ - DNA ကေုာံ RNA မဒှ် လိက် စရင် ဗဳဇ သတ္တဝါ ရ။
မဝ်လဳကျူ သီုဖအိုတ် ဏအ် ဝွံ နွံကဵု ဇလ ကာဗောန် (Carbon backbone) နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ရ။ ယဝ်ရ ကာဗောန် ဟွံမဲ မ္ဂး လမျီု အတိုင် ပိုယ် တီ လဝ် ဏအ် လေဝ် တန်တဴ ဟွံမာန် ပုဟ်။
၇။ စက်ဝိုင် ကာဗောန် (The Carbon Cycle)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon cycle) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လၟေင် အပြံင်အလှာဲ ကာဗောန် အကြာ သဘာဝ ရာသဳဥတု (Atmosphere)၊ ၜဳ သမုဒ္ဒရာ (Hydrosphere)၊ တိ သဘာဝ (Lithosphere) ကေုာံ အရာ မဂျိုင်တန်တဴ (Biosphere) ရ။[၄]
- ပရေင်စုတ် ပ္ဍဲ လမျီု: တၞံဆု တအ် စကာ နဲကဲ ပရေင်ကၠောန်ပတိတ် စၞ နကဵု လျး (Photosynthesis) သွက်ဂွံ ဇြောတ် ကေတ် CO2 နူ ကျာ တုဲ ပြံင်လှာဲ ညံင် ဂွံ ဒှ် သဂြာ ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ရ。
- ပရေင်ပတိတ် ကလေင်: သတ္တဝါ တအ် ကာလ ယီု (Respiration)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကာလ တၞံ ကဵု သတ္တဝါ ချိုတ် အာ တုဲ ရိုဟ်အာဲ (Decomposition) မ္ဂး၊ ကာဗောန် ပြံင်လှာဲ အာ CO2 တုဲ ကလေင် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ကျာ ပၠန် ရ။
- ပရေင်သိပ်ဂၠိပ် အခိင် လအ်: ကာဗောန် လ္ၚဵု စှ်ေ အာ သၟဝ် ၜဳ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟဝ် တိ တုဲ ဒှ် အာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း (Fossil fuels) ဥပမာ - ချး (Coal) ကေုာံ ကၠေင် (Oil) ကြဴနူ ကိုဋ် သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
၈။ လွပ် ပ္ဍဲ ပရေင်စက်ယန္တရား ကေုာံ နည်းပညာ (Industrial and Technological Applications)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ကေုာံ ဒြပ်ပေါင်း ဍေဟ် ဝွံ နွံကဵု လွပ် မကိစ္စဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ နည်းပညာ ခေတ်တၟိ ရ -
- သယံဇာတ ဒြဟတ် (Fossil Fuels): ချး၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural gas) ဝွံ ဒှ် သယံဇာတ ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ်လလဳ ကေုာံ ဒြဟတ် ကွဳစက်။
- ပရေင်ကၠောန် ပသဲ (Metallurgy): ကာဗောန် ဝွံ စကာ သွက်ဂွံ နှဴ ကု ပသဲ (Iron) ညံင် ဂွံ ဒှ် သံမဏိ (Steel) မနွံကဵု ဒြဟတ် ခိုင်ကၠိုက် ဇၞော်။
- ကပေါတ် ပလာသတစ် (Plastics): ပလာသတစ် သီုဖအိုတ် ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ကောန်ကြက် (Polymers) မနွံကဵု ကာဗောန် (ဥပမာ - Polyethylene)။
- နည်းပညာ အနာဂတ် (Nanotechnology): ဖူလာရိန်၊ ဂရာဖိန်၊ ကေုာံ ပလိုင် ကာဗောန် (Carbon nanotubes) တအ် စကာ ပ္ဍဲ ဘက်ထရဳ လျး (Solar cells)၊ ကပေါတ် လလဳ ခေတ်တၟိ (Electronics)၊ ကေုာံ လဒက်ပတန် က္ၜင်ကျာ (Aerospace materials) ဟိုတ်နူကဵု လျိုင် သာ တုဲ ခိုင်ကၠိုက် လောန် ရ။
၉။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ သဘာဝ ပွဳပွူ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Environmental Impact and Climate Change)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ကာဗောန် ကိစ္စဇၞော် သွက် လမျီု ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် (Anthropogenic activities) ဥပမာ - ပရေင်စံင် ချး ကေုာံ ကၠေင် ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပြသၞာ သဘာဝ ပွဳပွူ ဗွဲမဇၞော် ရ။
ကာဗောန် ဒါင်အံက်သိုက် (CO2) ကေုာံ မဳတိန် (CH4) ဝွံ ဒှ် ဓါတ်ကျာ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Greenhouse gases) ရ။ ဓါတ်ကျာ ဏအ်ဝွံ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲ ကျာ ဂၠးတိ (Greenhouse effect) တုဲ ပကဵု ညံင် ဂၠးတိ ဂွံ ကတဴ တိုန် (Global warming) ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ရ။ ပြသၞာ ဏအ်ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ၜဳ သၠုင် တိုန်၊ ရာသဳဥတု ကြံင်မ္ၚုဟ် တိုန် ကေုာံ ပရေင်ဆောမ်လေင် ဇဳဝ နာနာ သာ် ရ။[၅]
၁၀။ သ္ၚောပ် ကေုာံ လညာတ် အနာဂတ် (Conclusion and Future Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာဗောန် ဝွံ ဒှ် ဓါတ် မနွံကဵု အစောံသတ္တိ နာနာ သာ် ကေုာံ မဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ဘဝ ကောန်မၞိဟ် နူ အခိင် တမၠာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် လမျီု၊ ဒြဟတ်၊ ကေုာံ နည်းပညာ သီုဖအိုတ် ရ။
ပ္ဍဲ အနာဂတ်၊ တင်ဝါတ်ဂါတ် အဓိက သွက် ကောန်မၞိဟ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ် စက်ဝိုင် ကာဗောန် (Carbon management) ညံင် ဟွံဂွံ ပလီုပလာ် သဘာဝ ဂၠးတိ ရ။ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် နည်းပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ပရေင်ရပ် ဇိုင် ကာဗောန် (Carbon capture and storage) ကေုာံ ပရေင်စကာ ဒြဟတ် မသ္အးဇ္ၚး (Renewable energy) တအ် ဝွံ ဒှ် အရာ မဒး ကၠောန် ဍာံဍာံ သွက်ဂွံ မင်မဲ ဂၠးတိ ပိုယ် သွက် တၞောဝ် အနာဂတ် ရောင်။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်မ္ဂး နည်းပညာ ကာဗောန် တၟိ တၟိ (Graphene/Nanotubes) ဝွံ ဆက် ပံက် ကဵု ဂၠံင်တရဴ တၟိ ပ္ဍဲ အေန်ဂျေန်နဳယာ ကေုာံ ဓါတုဗေဒ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Greenwood, N. N. (1997). Chemistry of the Elements, 2nd, Butterworth-Heinemann, 272-276။
- ↑ (1988) CRC Handbook of Chemistry and Physics, 69th, CRC Press, B-10။
- ↑ Lavoisier, A. (1790). Elements of Chemistry. William Creech, 175-180။
- ↑ The Carbon Cycle. NASA Earth Observatory (2011).
- ↑ IPCC (2021). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge University Press, 15-20။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- အံက်သဳဂျေန် (Oxygen)
- ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန် (Hydrogen)
- သ္ၚိအင် ပရေင်ဓါတ် (Periodic table)
- အပြံင်အလှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change)
- ဓါတုဗေဒ အော်ဂဲနစ် (Organic chemistry)