ကာရဳဗဳယေန်
| ဒေသ ကာရဳဗဳယေန် Caribbean / El Caribe | |
|---|---|
 အလာံ | |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | ဟာဗာနာ (Havana) |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ဘာသာသပိန်၊ အင်္ဂလိက်၊ ပြင်သေတ်၊ ဒါတ် |
| အလဵုအသဳ | ဍုင်မသၠးပွး (၁၃) ဍုင် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓလံက် (၁၇) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၄၄ မဳလဳယာန် (သၞာံ ၂၀၂၃) |
| လှုဲ | သြန်ဒဝ်လာ ကာရဳဗဳယေန်ဗမံက် (XCD) ကေုာံ တၞဟ်ဟ် |
| ဇြောမ်အခိင် | UTC−05:00 စဵုကဵု UTC−04:00 |
ဒေသ ကာရဳဗဳယေန် (အင်္ဂလိက်: Caribbean) ဝွံ ဒှ်ဒေသ မနွံပ္ဍဲ တိုက်အမေရိက မွဲတုဲ၊ ဍေံ ပကောံပကေဝ်လဝ် ၜဳကာရဳဗဳယေန် (Caribbean Sea)၊ တကအ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဇိုင်ၜဳ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဍေံတအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဒေသဝွံ နွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်အကြာ အမေရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာ တုဲ၊ ဍေံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဍုင်မသၠးပွး ၁၃ ဍုင် ကေုာံ ဒေသအုပ်ဓလံက် သၟဝ်ဍုင်တၞဟ် ၁၇ ဒေသ ရ။ ဍုင်မပြာကတ်တအ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ် ကျူဗာ (Cuba)၊ ဟေတဳ (Haiti)၊ ဂျာမေကာ (Jamaica) ကေုာံ ဒဝ်မဳနဳကေန် (Dominican Republic) တအ်ရ။
ပထဝဳ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ ကာရဳဗဳယေန်ဝွံ ဒှ်ဒေသ ဥတုကမ္တဴ (Tropical region) မွဲတုဲ နွံကဵု တကအ် ဍောတ်၊ ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု ပထဝဳမ္ဂး တကအ်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ကဏ္ဍ အဓိက ၜါသ္ကုတ်ရ -
- တကအ် အေန်တဳလဳ ဇၞော် (Greater Antilles): ဒှ်ဂကောံ တကအ် မဇၞော်အိုတ် မပ္တံကဵု ကျူဗာ၊ ဟေစပါညဝ်လာ (မပံင်လဝ် ဟေတဳ ကဵု ဒဝ်မဳနဳကေန်)၊ ပွာတဝ် ရဳကဝ် ကေုာံ ဂျာမေကာ တအ်ရ။
- တကအ် အေန်တဳလဳ ဍောတ် (Lesser Antilles): ဒှ်ဂကောံ တကအ် ဍောတ်တ် မရေင်စှ်ေအာ လပါ်ဗမံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ မပ္တံကဵု ဗာဗေးဒတ်၊ ထရဳနဳဒါတ် ကေုာံ တဝ်ဗေဂဝ် တအ်ရ။
သယံဇာတ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ ဏအ် ဝွံ နွံကဵု သယံဇာတ တိဍာ် ကေုာံ ၜဳဍာ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သယံဇာတ မပြာကတ်တအ်ဂှ် -
- သတ္တု ကေုာံ ဓါတ်: ဍုင် ဂျာမေကာ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် သတ္တု ဗံက်သိုက် (Bauxite - သွက်ဂွံ ကၠောန် အလူမဳနဳယမ်) မဇၞော်အိုတ် မွဲ လတူ ဂၠးကဝ်ရ။ ထရဳနဳဒါတ် ကေုာံ တဝ်ဗေဂဝ် ဂှ် နွံကဵု ကၠေင်ဓါတ် (Petroleum) ကေုာံ ဓါတ်ကျာ သဘာဝ (Natural Gas) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍုင် ကျူဗာ ကဵု ဒဝ်မဳနဳကေန် တအ်ဂှ် နွံကဵု သတ္တု နဳကယ် (Nickel) ကေုာံ ထဝ် ရ။
- သယံဇာတ ၜဳဍာ်: သန္ထာန် သၟဝ်ဍာ် ကေုာံ ကျာံကလောအ် (Coral reefs) တအ်ဂှ် ဒှ် သယံဇာတ အဓိက သွက် ပရေင် တမ္ၚာ ကေုာံ ပရေင် ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ ရ။
ကဆံင် မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒေသ ကာရဳဗဳယေန် ဝွံ ဍေံ ဒးဒုင် ဘဲ ပရေင် ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate Change) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် မပ္တံကဵု လဗိုတ်ကျာ (Hurricanes) မပၠေင်ပၠေတ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳ ဇၞော်တိုန်ကၠုင် ရ။
- ပရေင် စဵုဒၞာ: သွက်ဂွံ မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် "ဒၞာဲၜဳဍာ် မမင်မဲလဝ်" (Marine Protected Areas) ညံင် ကျာံကလောအ် ကေုာံ က သာ် တအ် ဟွံဂွံ ကၠေအ်ဗ္ဒန်အာ ရ။
- အခက်အခုဲ: လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံတအ် ဂစာန် ဇၞော်မောဝ် ဒြဟတ်လလဳ သဘာဝ (Renewable Energy) ကီုလေဝ်၊ ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ၊ ကဆံင် မင်မဲ သဘာဝ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ဂှ် ဟွံတုပ် ရေင်သ္ကအ်ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာတေအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဒေသဏအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်စကာဍိက် သွက်ဂွံ ပတိတ် သဂြာ (Sugar) ကေုာံ ကဝ်ဖဳ (Coffee) ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဍေံတအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ပရေင်ကမၠောန် ဇိုင်တရဴ (Tourism)၊ ရုင်သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင် ၜံက်ခါဲ သယံဇာတ နဒဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိကရ။ ဟိုတ်နူ ၜဳဍာ် သ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပြင်ၜဳ မဆာဲ တုဲ၊ ညးလ္ၚတ်တရဴ နူအလုံဂၠးကဝ် ပြာပ်ကၠုင် ဝေင် ဂၠိုင်ရ။
မှာဇန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာရဳဗဳယေန်ဝွံ ဒှ်ဒေသ မၞုံကဵု ယေန်သၞာင် ပံင်နှဴ (Multicultural) ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် မွဲရ။
- ဂကူ: မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ် ကောန်စဴစေအ် နူကဵု တိုက်အာဖရိက (Afro-Caribbean)၊ ကောန်ရးဥရောပ၊ ကေုာံ ဂကူအိန္ဒိယ တအ် မပံင်နှဴလဝ်ရ။
- ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်အလိုက်: ဘာသာခရေတ်ယာန် ဂှ် ဒှ် ဘာသာ အဓိကတုဲ၊ ဘာသာ ပံင်နှဴ မပ္တံကဵု ဗူဒူ (Voodoo) တအ်လေဝ် နွံရ။ ယေန်သၞာင် ဒေသဏအ် ဍေံ ပြာကတ် လတူ ဂၠးကဝ် ဗွဲမလောန် ဗီုကဵု ဒွက် ရေဂ္ဂေ (Reggae) နူဂျာမေကာ ကေုာံ အခိုက်လှ်ေ သာလ်သာ (Salsa) နူကျူဗာ တအ်ရ။
ပရေင်ပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောတ်ဝ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဒေသ ကာရဳဗဳယေန် ဝွံ ဍေံ ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ရးဥရောပ (အင်္ဂလိက်၊ သပိန်၊ ပြင်သေတ်) မပြံင်လှာဲ ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ရ။
- ကဆံင် မၞိဟ်လေပ်လိက်: ဍုင် မပ္တံကဵု ကျူဗာ ကေုာံ ဗာဗေးဒတ် တအ်ဂှ် နွံကဵု ကဆံင် မၞိဟ်လေပ်လိက် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ် တုဲ ပရေင်ပညာ သဇိုင်ဂှ် ဒှ် အခေါင်အရာ သွက် ကောန်ဍုင် သီုဖအိုတ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ ဍုင် မၞုံကဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု ဟေတဳ ဂှ် အခက်အခုဲ ပရေင်ပညာ နွံဒၟံင် ဏီရ။
- တက္ကသိုလ် အဓိက: တက္ကသိုလ် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ် တက္ကသိုလ် အနောက်အေန်ဒဳ (University of the West Indies - UWI) ရ။ ဍေံ ဒှ် တက္ကသိုလ် ဗဟဵု မပံင်ကောံ လဝ် ဍုင် ကာရဳဗဳယေန် သီုဖအိုတ် သွက် ပရေင် သုတေသန ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် အစောံစရာဲ ကောန်မၞိဟ် ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- "Caribbean Region". Encyclopedia Britannica.
- "Education in the Caribbean". The World Bank.
- Caribbean, Wikipedia (English).