ကုမ္ပဏဳ
ရုင်ဗဟဵု ကုမ္ပဏဳ အက်ပဲလ် (Apple Park) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ၚုဟ်မး ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ | |
| ကဏ္ဍ သဇိုင် | ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics), ကမၠောန်ဗၞိက် (Business) |
|---|---|
| ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သၞောဝ် | ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity) |
| တမ်မူလ | သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် (ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက်) |
| လဒက်ပ္တန် အဓိက | ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders), ဂကောံဒါရိုက်တာ (Board of Directors) |
| တာလျိုင် | တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Limited Liability) |
ကုမ္ပဏဳ (အၚ်္ဂလိက်: Company) ဝွံ ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဇိုင်က္ဍိုပ် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal entity) မွဲ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ မွဲ တၠ သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗၞိက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကမၠောန် မၞုံ ကု တင်ရန်တၟအ် မွဲမွဲ ရ။ အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ မွဲ ဝွံ နွံ ကု အခေါင်အရာ ညံင်ရဴ ပူဂိုလ် မွဲ တၠ ကီု တုဲ ဍေံ မာန် ပိုင်ပြဳ ဒြပ်ရတ်၊ မာန် ထပက် လိက်ကသုက် ကေုာံ မာန် တေင် ဂဗုတ် ပ္ဍဲ ရုင်ဗစာ ရ။[၁]
ကုမ္ပဏဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပရဲ (For-profit) တုဲ ညးမပိုင်ပြဳ ရှယ်ယာ (Shareholders) တအ် ဂှ် ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ဆဂး ကုမ္ပဏဳ လ္ၚဵု ဂှ် ဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Non-profit) ကီု လေဝ် နွံ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မဖန်ဗဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကွတ်ပညာ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ မၞိဟ် ပ္ဍဲ အလုံ ဂၠးတိ ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စပ် ကု ဝေါဟာရ ကုမ္ပဏဳ ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အင်္ဂလိက် "Company" တုဲ တမ်မူလ ဍေံ ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ် လေတ်တေန် "cum" (မပံင်ကောံ) ကေုာံ "panis" (ကွာင်) တုဲ အဓိပ္ပါယ် ဇေတ်တ် ဂှ် "မၞိဟ် မစ ကွာင် မွဲစွံ" (Companions) ရ။
ပ္ဍဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ကမၠောန်ဗၞိက် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောဝ် တုဲ မၞုံ ကု အခေါင် သီးသန့် နူ ညးမဒက်ပ္တန် တအ် ရ (Separate legal personality)။ ဣဏအ် ဝွံ အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ဂှ် ယဝ်ရ ကုမ္ပဏဳ ဂှ် စှ်ေ အာ ကြာတ် (Bankrupt) ဟွံသေင်မ္ဂး ကလိဂွံ ဒုဟ် မ္ဂး ညးမပိုင်ပြဳ (တၠရှယ်ယာ) တအ် ဂှ် ဟွံဒး စပ် ယှောတ် ကဵု ဒြပ်ရတ် ပူဂိုလ် ညးတအ် ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Limited Liability) ရ။[၂]
၂. ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ ဝွံ စကတဵုဒှ် လဝ် နူကဵု ခေတ် အေန်ပါယာ ရဝ်မ (Roman Empire) တေအ် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ဂကောံ မကော် ဂး Societas တအ် ဝွံ ပံင်ကောံ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် အလဵုအသဳ ရ။
ဆဂး ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု ရှယ်ယာ (Joint-stock company) ဇေတ်တ် မတုပ် ညံင် ခေတ် လၟုဟ် ဂှ် စကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၀ တအ် ရ။ ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဒပ်ချ် (Dutch East India Company - VOC) မဒက်ပ္တန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၆၀၂ ဂှ် ဒှ် ကုမ္ပဏဳ ပထမအိုတ် မသွံရာန် ရှယ်ယာ ညးတအ် ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ညးဍုင်ကွာန် (Public stock exchange) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် တုပ်ပ် ဂှ် ကုမ္ပဏဳ အိန္ဒိယ ဗမံက် ဗြိတိသျှ (British East India Company) လေဝ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ ဍေံတအ် ဝွံ နွံ သြဇာ ဇၞော် လောန် စဵုကဵု မာန် အုပ်ဓလီု လဝ် ဍုင် အိန္ဒိယ ရ。[၃]
စိုပ် ခေတ် ပၠန်ဂတး ကွတ်စက် (Industrial Revolution) ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ မ္ဂး ဟိုတ်နူ သြန်ဗွဝ် မၞုံ ပၟိက် ဇၞော် တုဲ သၞောတ် ကုမ္ပဏဳ တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ပြးဇး အာ အလုံ ယူရဝ်ပ ကေုာံ အမေရိက ရ။
၃. ဂကူ ကုမ္ပဏဳဂမၠိုင် (Types of Companies)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ပါ်ခြာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ လဒက်ပ္တန် တၞဟ်ဟ်သာ် ရ-
- ကမၠောန် ပူဂိုလ်မွဲ (Sole Proprietorship): ညးမပိုင်ပြဳ ဆမွဲတၠ ဓဝ်၊ ညးမွဲ ဓဝ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် သီုဖအိုတ် (တာလျိုင် ဟွံပိုင်ခြာ)။
- ဂကောံ ပံင်ကောံ (Partnership): မၞိဟ် ၜါ တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူ ဂှ် ပံင်ကောံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ။
- ကုမ္ပဏဳ ပုဂ္ဂလိက တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Private Limited Company - Ltd/LLC): ကုမ္ပဏဳ မၞုံ ကု တာလျိုင်ပိုင်ခြာ ဆဂး ဟွံသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။
- ကုမ္ပဏဳ ညးဍုင်ကွာန် တာလျိုင်ပိုင်ခြာ (Public Limited Company - PLC/Inc.): ကုမ္ပဏဳ မသွံ ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ဗွိုင်ဖျာ (Stock Market) တုဲ ညးလဵု မွဲ ဟွံဟီု ရာန် ရှယ်ယာ ဍေံတအ် မာန် ရ။
- ကုမ္ပဏဳ ဟွံဂၠာဲပရဲ (Non-profit Organization): ဂကောံ မဒက်ပ္တန် လဝ် သွက် ပရေင် ပညာ၊ သာသနာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရေင် ပရဟိတ။[၄]
၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Structure and Corporate Governance)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် မွဲ ဝွံ နွံ ကု သၞောတ် လဒက်ပ္တန် (Corporate Governance) ချိုတ်ပၠိုတ် ညံင်ဂွံ အုပ်ကွပ် ကမၠောန် ညိင်ဝတ် ရ-
- ညးတၠရှယ်ယာ (Shareholders): ဒှ် တၠကုမ္ပဏဳ ဇေတ်တ် ရ။ ညးတအ် နွံ အခေါင် စုတ် မဲ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် ဒါရိုက်တာ။
- ဂကောံ ဒါရိုက်တာ (Board of Directors): ဂကောံ မဒုင် ရုဲစှ် လဝ် နူ တၠရှယ်ယာ တအ် တုဲ ညးတအ် ဖျေဟ် သ္ဂုတ်တ် လတူ ပဝ်လသဳ ဇၞော်ဇၞော် ရ။
- ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် စီမံင်ဖန်ဇန် (CEO): ညးမရေင်တၠုင် ကမၠောန် အဓိက လၟေင်တ္ၚဲ။ ဂကောံ ဒါရိုက်တာ တအ် ခပတိုန် လဝ် ညး ရ။
- သၟာကမၠောန် (Employees): ညးမကၠောန် ကမၠောန် အပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ အတိုင် စေဝ်ပၞောန် ကေုာံ မလိက်ကသုက်။
ပရေင်စၟိန်ပြမာန် (Corporate Governance) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် ညံင် ဂကောံ အုပ်ကွပ် တအ် ဟွံဂွံ ဟိုတ်မာဲ ကၠောန် ပလီု ပရဲ တၠရှယ်ယာ တအ် ရ။
၅. သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Company Law)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သၞောဝ်ဥပဒေ ကုမ္ပဏဳ (Corporate Law) ဝွံ ဒှ် သၞောဝ် မထိင်ဒဝ် လဒက်ပ္တန်၊ ပရေင်အုပ်ကွပ်၊ ကေုာံ အုပ်နိဂီု ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ။ သၞောဝ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခေါင်အရာ အဓိက ပန် သာ် သွက် ကုမ္ပဏဳ တအ် ရ- ၁။ Separate legal personality: ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပူဂိုလ် သၞောဝ် မွဲ တၞဟ်ခြာ။ ၂။ Limited liability: ညးပိုင်ပြဳ တအ် နွံ တာလျိုင် ၜိုတ် ရှယ်ယာ ညးတအ် စုတ် လဝ် ဓဝ် ရ။ ၃။ Transferable shares: အခေါင် မသွံရာန် ပြံင်လှာဲ ရှယ်ယာ ဇကု မာန်။ ၄။ Delegated management: တၠရှယ်ယာ တအ် ဟွံဒး အုပ်ကွပ် ကမၠောန် အလဵုဇကု၊ ပအပ် တာလျိုင် ကု ဒါရိုက်တာ တအ် မာန်။[၅]
၆. သြန်ဗွဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Capital and Economics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကုမ္ပဏဳ တအ် သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် လၟေင်တ္ၚဲ မာန် ဂှ် နွံ ပၟိက် သြန်ဗွဝ် (Capital) ရ။ သြန်ဗွဝ် ဏအ် ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု-
- ပရေင်သွံ ရှယ်ယာ (Equity financing): သွံ အခေါင်ပိုင်ပြဳ (Shares) ဇရေင် ဗွိုင်ဖျာ ညးဍုင်ကွာန်။
- ပရေင်ဂၠေအ် သြန် (Debt financing): ဂၠေအ် သြန် နူ ဘဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး သွံ လိက်ကသုက် ဂၠေအ်သြန် (Bonds)။
ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဒှ် မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ကမၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန်၊ မပတိတ် ကပေါတ်၊ ကေုာံ မခတှ်ေ အခေါန် ကု အလဵုအသဳ ရ။ ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဂှ် ဒှ် ဗွိုင်ဖျာ နယူးယောက် (New York Stock Exchange) ရ။
၇. ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ (Largest Companies in the World)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဇယား ကုမ္ပဏဳ ဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ မၜတ်ကၞာတ် လဝ် နကဵု ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (Market Capitalization) အတိုင် တင်နင် သၞာံ လတ်လတ် ဏအ်-
| လၟေင် | ယၟု ကုမ္ပဏဳ | ဍုင် | ကဏ္ဍ ကမၠောန် | ၚုဟ်မး ဗွိုင်ဖျာ (ထရဳလဳယာန် ဒဝ်လာ) |
|---|---|---|---|---|
| ၁ | Apple Inc. | အမေရိကာန် | နဲပညာ (Technology) | ၃.၀+ |
| ၂ | Microsoft | အမေရိကာန် | သပ်ဝဴ (Software) | ၃.၀+ |
| ၃ | Saudi Aramco | သော်ဒဳအာရေးဗီးယား | ရေနံ (Oil & Gas) | ၂.၁+ |
| ၄ | Alphabet Inc. (Google) | အမေရိကာန် | အေန်တာနဲ ကေုာံ နဲပညာ | ၁.၇+ |
| ၅ | Amazon | အမေရိကာန် | အဳ-ကဝ်မာတ် (E-commerce) | ၁.၅+ |
*(တင်စၟတ်: ၚုဟ်မး သြန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ မာန် အတိုင် ဗွိုင်ဖျာ လၟေင်တ္ၚဲ)*
၈. ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ (Corporate Social Responsibility - CSR)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ကုမ္ပဏဳ တအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ဂၠာဲ ပရဲ သၟး ရ၊ ညးတအ် ဒး ကေတ် တာလျိုင် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကီု ရ။ ဣဏအ် ဂှ် ညးကော် စ ပရေင်တာလျိုင် ကုမ္ပဏဳ လတူ ညးဍုင်ကွာန် (CSR) ရ။[၆]
CSR ဝွံ ပါလုပ် တဴ မပ္တံ ကု-
- ပရေင် မင်မဲ သဘာဝ (Environmental sustainability) ညံင် ဟွံဂွံ ကၠိခဍက်။
- အခေါင်အရာ သၟာကမၠောန် (Labor rights) ကေုာံ ပရေင် ဓဝ်ယာ။
- ပရေင် ပရဟိတ (Philanthropy) မပ္တံ ကု လဒါန် သြန် သွက် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ထတ်ယုက်။
လၟုဟ် မ္ဂး ညးတၠရှယ်ယာ တအ် ရံင် ကဵု တင်နင် ESG (Environmental, Social, and Governance) ကိုပ်ကၠာ နူ ဟွံဂွံ စုတ် ရှယ်ယာ ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ မွဲမွဲ ရ။
၉. ကုမ္ပဏဳ ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Companies in the Digital Age)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကွတ်ပညာ အေန်တာနဲ ကေုာံ ဒဳဂျဳတေဝ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ဗီုပြင် လဒက်ပ္တန် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင်သွံရာန် အန်လာင် (အဳ-ကဝ်မာတ်)၊ ကမၠောန် တဲ သ္ၚောဲ (Remote work) ကေုာံ နဲပညာ ဉာဏ်ပညာ ကလုပ် (AI) တအ် ဂှ် ဒှ် အရာ မကတဵုဒှ် အဓိက ပ္ဍဲ ကုမ္ပဏဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။
ကမ္မဏဳ ခေတ် တၟိ မပ္တံ ကု Startups တအ် ဝွံ ဟွံဒး စကာ သြန်ဗွဝ် ဇၞော်ဇၞော် သွက်ဂွံ သိုင် ရုင်၊ ညးတအ် စကာ အေန်တာနဲ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ မာန် ရ။ ဒေတာ (Data) ဝွံ ဒှ် အရာ မၞုံ ၚုဟ်မး အိုတ် သွက် ကုမ္ပဏဳ ခေတ် ဏအ် (Data is the new oil) ရ။[၇]
၁၀. အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ကေုာံ သဘာဝ (Future of Companies and Sustainability)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ အနာဂတ် မ္ဂး၊ အခက်အခုဲ မပ္တံ ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ရာသဳဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင် အောန်စှ်ေ သယံဇာတ တအ် ဂှ် ပကဵု ညံင် ကုမ္ပဏဳ တအ် ဒး ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင် ကမၠောန် ညးတအ် ရ။
ကုမ္ပဏဳ ဂမၠိုင် ဒး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် "Green Economy" ညံင်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ဓါတ် ကာဗောန် မပတိတ် ပ္ဍဲ လေင်ကျာ (Carbon footprint) ရ။ ပါဲ နူ ဏအ် ကုမ္ပဏဳ B-Corps (Benefit Corporations) မဒှ် ကုမ္ပဏဳ မစွံ အာရီု လတူ ပရေင်ခိုဟ် သွက် သဘာဝ ကေုာံ မၞိဟ် တုပ်ပ် ကု ပရေင်ဂၠာဲပရဲ ဂှ် လေဝ် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဗွဲမလောန် ရ。[၈]
အနာဂတ် ကုမ္ပဏဳ ဂှ် ဒှ် ပရေင် ပံင်စပ် အကြာ နဲပညာ မသၠုင်၊ ပရေင်တာလျိုင် လတူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲပရဲ မၞုံ ကဵု ဓဝ်ယာ ရောင် ဂှ် တၠပညာ တအ် ဆိင်ဆ လဝ် ရ။
လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု ဗွိုင်ဖျာ ရှယ်ယာ ကုမ္ပဏဳ ကၠောန် ကမၠောန် (YouTube)
မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ သက်သဳဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Micklethwait, J., & Wooldridge, A. (2003). The Company: A Short History of a Revolutionary Idea. Modern Library.
- ↑ Kraakman, R., et al. (2017). The Anatomy of Corporate Law: A Comparative and Functional Approach. Oxford University Press.
- ↑ Robins, N. (2006). The Corporation That Changed the World: How the East India Company Shaped the Modern Multinational. Pluto Press.
- ↑ Hansmann, H. (2000). The Ownership of Enterprise. Harvard University Press.
- ↑ Armour, J., Hansmann, H., & Kraakman, R. (2009). The Essential Elements of Corporate Law. Oxford University Press.
- ↑ Carroll, A. B. (1991). The Pyramid of Corporate Social Responsibility: Toward the Moral Management of Organizational Stakeholders. Business Horizons.
- ↑ Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies. W. W. Norton & Company.
- ↑ Elkington, J. (1998). Cannibals with Forks: The Triple Bottom Line of 21st Century Business. New Society Publishers.
ဆက် လ္ၚတ် ရံင် (See also)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economics)
- ပရေင်သွံရာန် (Trade)
- ဗွိုင်ဖျာ (Market)
လေန် မ္ၚး (External links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Company ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်