ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ်
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ကောန်ဂဝ် République du Congo | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | ဗရာဇြာဗဳလ် (Brazzaville) 4°16′S 15°17′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | ဗရာဇြာဗဳလ် |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ပြင်သေတ် (French) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် |
• သမ္မတ | ဒေနေတ် သာသူ နေဂုသ်သဝ် (Denis Sassou Nguesso) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | အာနာတဝ် ကဝ်လဳနေတ် မာကဝ်သဝ် (Anatole Collinet Makosso) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၆ မဳလဳယာန် (၆၀ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ဖှရက် အာဖရိက ဗဟဵု (Central African CFA franc, XAF) |
| ဇြောမ်အခိင် | WAT (UTC+1) |
ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် (အၚ်္ဂလိက်: Republic of the Congo / Congo-Brazzaville) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ကောန်ဂဝ် ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသသြင်ၜဳပလိုတ် အာဖရိက ဗဟဵု ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ဂါဗောန် ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်၊ ကေမရူန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင်အာဖရိက ဗဟဵု ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗၟံက်၊ ဍုင်ကောန်ဂဝ် (DRC) ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ ဒေသ ကာဗေန်ဒါ (Cabinda) နူဍုင်အာန်ဂဝ်လာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ်၊ ကေုာံ မှာသၟိတ် အာတ်လာန်တိတ် ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာ-ပလိုတ်ရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ပြာကတ်လဝ် နကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် ကောန်ဂကူ ဘာန်တူ (Bantu) မပ္တံကဵု ဍုင်ဨကရာဇ် လဝ်အာန်ဂဝ် (Kingdom of Loango) ကေုာံ တေကေ (Teke) တအ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ ပြင်သေတ် (French Equatorial Africa) တုဲ ဍုင်ဇၞော် ဗရာဇြာဗဳလ် ဂှ် ဒှ်လဝ် ဍုင်ဇၞော် ဗဟဵု သွက် အုပ်ဓလီု ပြင်သေတ် လပါ်အာဖရိက ဗဟဵုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နူပြင်သေတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ပြံင်လှာဲစကာလဝ် သၞောတ် မာက်သဳဇြေမ်-လေနေန်နဳဇြေမ် (Marxist-Leninist) တုဲ ကော်ခဴစ ကၟိန်ဍုင် မၞိဟ် ကောန်ဂဝ် (People's Republic of the Congo) စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၁ ရ။ ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် ဗော်နာနာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကတဵုဒှ်လဝ်တုဲ သမ္မတ တြေံ ဒေနေတ် သာသူ နေဂုသ်သဝ် ကလေင်သီကေတ် အဝဵု ကေုာံ ဆက်အုပ်ဓလီုကၠုင် စဵုကဵု ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ဝွံ နွံကဵု သဘာဝ ဂြိုပ်ဗြဲ ကေုာံ ဇိုင်ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။
- ကြုင် ကောန်ဂဝ် (Congo River): ကေုာံ ကြုင် ဥူဗာန်ဂဳ (Ubangi) ဂှ် ဒှ်ပယျဵု သဘာဝ မပါ်လဝ် အကြာ ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ကေုာံ ကောန်ဂဝ်ဇၞော် (DRC) ရ။
- ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforests): လပါ်သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ်ဗၟံက်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဒေသ ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်မောဝ် မနွံကဵု တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ကၞုဲဂြိုပ်ဇၞော် (Gorillas) ကေုာံ စိင်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် အောန်ကွေဟ်ကွေဟ် (ၜိုတ် ၆ ကိုဋ်) တုဲ၊ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် တန်တဴဒၟံင် လပါ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် ဗရာဇြာဗဳလ် ရ။ ဂကူ ဘာကောန်ဂဝ် (Bakongo) ၜိုတ် ၄၈%၊ သာန်ဂါ (Sangha) ၜိုတ် ၂၀%၊ ကေုာံ တေကေ (Teke) ၜိုတ် ၁၇% တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင်တုဲ၊ အရေဝ် ကောန်ဍုင်အရင် အဓိက မတွံဂး လေန်ဂါလာ (Lingala) ကေုာံ ကဳတူဗာ (Kituba) တအ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး နဒဒှ် အရေဝ်ဆက်စၠောအ်ရ။ လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ၈၅% ပြင်င်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ်ဝွံ အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံတိုန်ဘာသဇိုင် သက်ကုၚုဟ်မးတုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဂှ် နွံၜိုတ် ၈၀% ပြင်င်၊ မဒှ် ကဆံင်မသၠုင်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲဒေသ အာဖရိက ဗဟဵု ရ။ ဆဂး အခက်အခုဲ လပါ် သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဘာဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဒေသကွာန်ရးတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
သံယဇာတ: ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိကဂှ် နွံကဵု ကၠေင်ဒါတ် (Petroleum) မနွံ ပ္ဍဲမှာသၟိတ် လပါ်ပလိုတ်ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဆု (Timber) ဂှ် ဒှ်သံယဇာတ အဓိက ဒုတိယ သွက်ဂွံ သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ ဍာ်တၟိုဟ်သဘာဝ (Natural gas) ကေုာံ ပသဲ၊ ထဝ် တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် ၜိုတ် ၈၀% သွက်လၟိဟ်သြန်လုပ် ဍုင်သအာင် အလုံအိုတ်သီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ ၚုဟ်မး ကၠေင်ဒါတ် စှ်ေအာမ္ဂး ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝွံ ဒးဆောမ်ဒုင် လီုလာ်မာန်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵုတဲ ရ။ ၜိုန်ရ သြန်လုပ် နူကၠေင်ဒါတ် နွံဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပါ်ပရအ် သြန်ဗွဝ် ဟွံညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလီု ဟွံခိုဟ်တအ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ် ဍိုန်လျတအ် ဆက်နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဖိုဟ်ရ။