ကောန်ဍုင်
| Citizen ကောန်ဍုင်ဝွံ ဒှ်ပူဂိုလ် မၞုံကဵု အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မွဲမွဲရ | |
| အဓိပ္ပါယ် | ပူဂိုလ် မလုပ်သၞောဝ် ပ္ဍဲဍုင်မွဲ |
|---|---|
| အခေါင်အရာ အဓိက | အခေါင်စုတ်မာဲ၊ အခေါင်တန်တဴ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ |
| တာလျိုင် | ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်၊ ကဵုအခေါန် |
| နဲကဲ ကလိဂွံ | ဒေသမဒှ်မၞိဟ်၊ ဒတောဝ်ဆီ မိမ၊ ပွမပၠုပ်စရင် |
ကောန်ဍုင် (အၚ်္ဂလိက်: Citizen) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပူဂိုလ်မွဲ မကလိဂွံလဝ် အခေါင်အရာ မလုပ်သၞောဝ် ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး အလဵုအသဳမွဲမွဲ သွက်ဂွံ မံင်တန်တဴ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ဍုင်ဂှ်ရ။[၁]
ဒဒှ်ကောန်ဍုင် (Citizenship) ဝွံ ဒှ်ပရေင်ဆက်စပ် သၞောဝ်ဥပဒေ အကြာ ပူဂိုလ်မွဲ ကေုာံ ဍုင်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆက်စပ်ဏအ်မ္ဂး ဍုင်ဝွံ နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ကဵုအခေါင်အရာ ကေုာံ စဵုဒၞာ ကောန်ဍုင်ဇကုတုဲ၊ ကောန်ဍုင်တအ်ဝွံလေဝ် နွံတာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ဍုင်ကွာန် အတိုင်သၞောဝ် မဖျေံလဝ်ဂှ်ရ။
အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Rights and Responsibilities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကောန်ဍုင်မွဲဝွံ ကလိဂွံ အခေါင်အရာ တၟေင် နူကဵု မၞိဟ်ဍုင်သအာင် (Aliens/Foreigners) မကၠုင်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂှ်တုဲ၊ တာလျိုင်လေဝ် ဂၠိုင်နူကီုရ။ တၠပညာ ပရေင်မၞိဟ် T.H. Marshall ပါ်လဝ် ကဆံင် အခေါင်အရာ ကောန်ဍုင် (၃) သာ်ရ- အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်၊ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်အရာ ပရေင်မၞိဟ်ရ။[၂]
- အခေါင်အရာ အဓိကဂမၠိုင်:
- အခေါင်စုတ်မာဲ ရုဲစှ် အလဵုအသဳ ကေုာံ အခေါင်ဒုင်ရုဲမာဲ (Voting and holding public office)။
- အခေါင် မံင်တန်တဴ ကေုာံ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင် ဗွဲမဗၠးၜး။
- အခေါင် ကလိဂွံ နိုင်ငံကူလက်မှတ် (Passport) ကေုာံ ပရေင်စဵုဒၞာ နူကဵု ရုင်ကလုတ် (Embassy) ကာလအာ ဍုင်သအာင်။
- တာလျိုင် အဓိကဂမၠိုင်:
- ပွမဒ္ဂေတ်ဗက် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကေုာံ သၞောဝ်ဍုင် သီုဖအိုတ်။
- ပွမကဵု အခေါန်သြန် (Paying taxes) ကုအလဵုအသဳ။
- ပွမယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် စဵုဒၞာဍုင် (ဥပမာ - ကမၠောန်ပၞာန် ယဝ်ရ သၞောဝ်အာတ်မိက်မ္ဂး) ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန် ရုင်ဗစာ (Jury duty)။
နဲကဲ ကလိဂွံ ဒဒှ်ကောန်ဍုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်မွဲကဵု ဍုင်မွဲ စၟတ်သမ္တီ သၞောဝ် ကလိဂွံ ဒဒှ်ကောန်ဍုင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဒုင်သဇိုင် လတူ နဲကဲ အဓိက (၃) သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ-
- ဒေသမဒှ်မၞိဟ် (Jus soli / Right of the soil): ဇၟာပ်ပ် ကောန်ၚာ် မသၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု လတူတိဍာ် ဍုင်ဂှ်မ္ဂး (ၜိုန်ရ မိမ ၜါ ဒှ်ကောန်ဍုင်သအာင်ကီုလေဝ်) ကလိဂွံ ဒဒှ်ကောန်ဍုင် အလဵုအလဵုရ။ (ဥပမာ - ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ခနေဒါ)။
- ဒတောဝ်ဆီ မိမ (Jus sanguinis / Right of blood): ကောန်ၚာ်မွဲ ကလိဂွံ ဒဒှ်ကောန်ဍုင် ဟိုတ်နူ မိမ မွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး သီုၜါတၠဂှ် ဒှ်ကောန်ဍုင် မာန်ရ။ ၜိုန်ရ ကောန်ၚာ်ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဍုင်သအာင်ကီုလေဝ် ကလိဂွံ အခေါင်ဏအ်ရ။ (ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲရးအာရှ ကေုာံ ဥရောပ စကာ သၞောတ်ဝ်ဏအ်)။[၃]
- ပွမပၠုပ်စရင် ကောန်ဍုင် (Naturalization): ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သွက် မၞိဟ်ဍုင်သအာင်တအ် ဂွံအာတ်မိက် ဒှ်ကောန်ဍုင်ရ။ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင်ဏအ်ဂှ် ပူဂိုလ်ဂှ် ဒးမံင်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဍိုက်ပေင် အတိုင် သၞာံမစၟတ်သမ္တီလဝ်၊ ဒးလေပ် အရေဝ်ဘာသာ ဍုင်ဂှ်၊ ကေုာံ ဒးတတ်သၠောအ် သဘင်စၟဳစၟတ် (Citizenship test) တအ်ရ။
ကောန်ဍုင် ၜါဍုင် (Dual Citizenship)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒဒှ်ကောန်ဍုင် ၜါဍုင် (Dual or Multiple Citizenship) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပူဂိုလ်မွဲ မကလိဂွံလဝ် စၟတ်သမ္တီ ကောန်ဍုင် နူကဵု ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ် ပ္ဍဲမွဲအခိင်ဓဝ်ရ။ ဍုင်လ္ၚဵုတအ် (ဥပမာ - အမေရိကာန်၊ အင်္ဂလာန်၊ အဝ်သတေလျ) ကဵုအခေါင် လတူ သၞောတ်ဝ်ဏအ်ကီုလေဝ်၊ ဍုင်လ္ၚဵုတအ် (ဥပမာ - သေန်ကာပူ၊ ဂျပေန်၊ ဗၟာ) ဂှ် ဟွံကဵုအခေါင်တုဲ ယဝ်ရ ကလိဂွံ ကောန်ဍုင် တၟိမ္ဂး သၞောဝ်ကောန်ဍုင် တြေံဂှ် လီုအာ အလဵုအလဵုရ။
တင်နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Leydet, Dominique (2017). "Citizenship". The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Metaphysics Research Lab, Stanford University.
- ↑ Marshall, T. H. (1950). Citizenship and Social Class. Cambridge University Press. p. 10-14.
- ↑ Bauböck, Rainer (2006). Migration and Citizenship: Legal Status, Rights and Political Participation. Amsterdam University Press.
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ (Democracy)
- သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် (Constitution)
- ပရေင်ရုဲမာဲ (Election)
- အခေါင်အရာမၞိဟ်