က္ဍဟ်
လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် မၞိဟ် (လပါ် အပ္ဍဲ) မထ္ၜး လဝ် က္ဍဟ်ဇၞော်၊ က္ဍဟ်ဍောတ် ကေုာံ တိုင်က္ဍဟ်။ | |
| ဂကူဇကု (System) | သၞောတ် အာရီု ဗဟဵု (Central nervous system) |
|---|---|
| ကရိယာ (Artery) | ဆီကြော အဓိက က္ဍဟ် (Internal carotid, vertebral arteries) |
| ကရိယာဆီစှ်ေ (Vein) | ဆီကြော ကလေင် က္ဍဟ် (Internal jugular vein) |
က္ဍဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Brain) ဝွံ ဒှ် ကလာပ်ရုပ် အင်္ဂါ အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ သၞောတ် အာရီု ဗဟဵု (Central nervous system) သွက် သတ် တိရစ္ဆာန် ဇုတ်နွံ (Vertebrates) ကေုာံ သတ် လ္ၚဵု တအ် ရ။ ပ္ဍဲ မၞိဟ် မ္ဂး က္ဍဟ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ခၞောက်က္ဍိုပ် (Skull) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ဌာန် သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ပရေင် ချဳဒရာင် ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ် ရ။ က္ဍဟ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ် အာရီု မကော်ဂး နူရွန် (Neurons) ၜိုတ် ၈၆ ဗဳလဳယာန် ပြင် တုဲ၊ ဍေံတအ် ဝွံ ဆက်စၠောအ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် နကဵု လတေင် သၞောတ် အာရီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။[၁]
က္ဍဟ် မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် အင်္ဂါ မသၠုင် အိုတ် ကေုာံ မထုဲကြာန် အိုတ် ပ္ဍဲ သဘာဝ စက္ကဝါ မွဲ ရ။ ဍေံ ဝွံ တာလျိုင် နွံ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင် ဒုင်စသိုင် (Senses)၊ ပွမချဳဒရာင် ကუნလတေင် (Motor control)၊ ပရေင် စိုတ်ဓါတ်၊ လညာတ် ဉာဏ်၊ ပရေင် ကၠိုဟ်ခၠင် အရေဝ် ဘာသာ၊ ကေုာံ ပွမမင်မဲ လမျီု မပ္တံ ကု ဓါတ်ဂမ္တဴ ခန္ဓကာယ ကေုာံ လဟီု ယီု တအ် ရ။ ၜိုန်ရ က္ဍဟ် ဝွံ မၞုံ လျိုင် ဆ ၂% ၜိုတ် လျိုင် ခန္ဓကာယ ကီု လေဝ်၊ ဍေံ ဝွံ စကာ ဒြဟတ် စွမ်းအင် ကေုာံ အံက်သဳဂျေန် ၜိုတ် ၂၀% နူကဵု ခန္ဓကာယ သီုဖအိုတ် ရ။[၂]
၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က္ဍဟ် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ဌာန် သၞောတ် အာရီု မဖန်ဇန် ကဵု သတ် တအ် ညံင်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ကေုာံ တုန့်ပြန် လတူ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။ သတ် တိရစ္ဆာန် ဗွဲမဂၠိုင် မၞုံ ကု က္ဍဟ် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ သတ် လ္ၚဵု မပ္တံ ကု ထၟာဲ ၜဳ (Jellyfish) ကေုာံ ကၞု တအ် ဂှ် ဟွံမဲ ကု က္ဍဟ် ဗီုပြင် ဏအ် တုဲ ညးတအ် စကာ သၞောတ် အာရီု ပြးဇး (Nerve net) ဓဝ် ရ။
က္ဍဟ် မၞိဟ် ဝွံ ဒှ် က္ဍဟ် မဇၞော် အိုတ် ကေုာံ မထုဲကြာန် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ ဂကူ မၞိဟ် ကၞေင် (Primates) တအ် ရ။ ပ္ဍဲ မၞိဟ် ဇၞော် မွဲ မ္ဂး က္ဍဟ် ဝွံ မၞုံ လျိုင် ၜိုတ် ၁.၂ ကဳလဝ်ဂရမ် နူ ၁.၄ ကဳလဝ်ဂရမ် (ၜိုတ် ၃ ပံင်) ရ။ ဍေံ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ဍာ်၊ ကၠေင်၊ ကေုာံ ပရဝ်တေန် ရ။[၃]
၂. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ ခန္ဓဗေဒ (Anatomy and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
က္ဍဟ် သတ္တဝါ ဇုတ်နွံ (Vertebrates) တအ် ဝွံ အဓိက ပါ် လဝ် ၃ ကဏ္ဍ ဇၞော် ရ-
၁။ က္ဍဟ်ဇၞော် (Cerebrum): ဒှ် ဒၞာဲ မဇၞော် အိုတ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဝွံ ပါ် လဝ် လပါ် ဇွိ ကေုာံ လပါ် ပုင် (Hemispheres) ၜါ တုဲ၊ သွက် မၞိဟ် တအ် ဂွံ ညာတ်၊ မိင်၊ ဟီု အရေဝ်၊ ကေုာံ ချပ် ဗစာရဏာ မာန် ဂှ် ဒၞာဲ ဏအ် ဖန်ဇန် လဝ် ရ။ က္ဍဟ်ဇၞော် ဝွံ ထပ် ပါ် လဝ် ၄ ကဏ္ဍ ဍောတ် ဏီ ရ-
- [Frontal lobe]: သွက်ဂွံ ချပ် ဇန်၊ ဟီု အရေဝ် ကေုာံ ထိင် စိုတ်ဓါတ်။
- [Parietal lobe]: သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင် ဓါတ်ဂမ္တဴ၊ လမောဝ်၊ ကေုာံ အာရီု တိ။
- [Temporal lobe]: သွက်ဂွံ မိင်၊ သမ္တီ ဝင် ကေုာံ ကၠိုဟ်ခၠင် အရေဝ်။
- [Occipital lobe]: သွက်ဂွံ ညာတ် အာရီု ဗီုရုပ်။
၂။ က္ဍဟ်ဍောတ် (Cerebellum): နွံ ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ် လက္ကရဴ က္ဍဟ်ဇၞော် ရ။ တာလျိုင် ဍေံ အဓိက ဂှ် ဒှ် ပွမထိင်ဒဝ် ညံင် ခန္ဓကာယ ဂွံ ညိင် (Balance) ကေုာံ ထိင် ကွန်လတေင် ညံင် ဂွံ ချဳဒရာင် လောဲသွာ ရ။
၃။ တိုင်က္ဍဟ် (Brainstem): ဆက်စၠောအ် လဝ် က္ဍဟ် ကု လတေင် ဇုတ်စး (Spinal cord) ရ။ ဍေံ ဝွံ အုပ်ကွပ် ကမၠောန် မဟွံဒး ချပ် မပ္တံ ကု ပွမယီု၊ လမၠာ် ဆီ၊ ကေုာံ ဓါတ် ပွမစၞေဟ် ဂျိုင် လမျီု (Autonomic functions) တအ် ရ။[၄]
၃. ကလာပ်ရုပ် ကေုာံ သၞောတ် အာရီု (Cells and Nervous System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က္ဍဟ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cells) အဓိက ၜါ ဂကူ ရ-
- နူရွန် (Neurons): မဒှ် ကလာပ်ရုပ် အာရီု မပလံင် ဗစိုပ် ပရိုင် နကဵု ဓါတ် လလဳ ကေုာံ ဓါတ် ဓါတု ရ။
- ဂလီယယ် (Glial cells): မဒှ် ကလာပ်ရုပ် မရီုဗင် ကဵု ဒြဟတ်၊ မင်မဲ ကေုာံ သ္အးဇ္ၚး ကဵု နူရွန် တအ် ရ။ လၟိဟ် ဍေံတအ် ဝွံ နွံ ဂၠိုင် နူ နူရွန် ဗွဲမလောန် ဏီ ရ။
| ဓါတ် | တာလျိုင် အဓိက | ပြသၞာ ယဝ်ရ ယှိုဟ် |
|---|---|---|
| ဒဝ်ပါမေန် (Dopamine) | ပရေင် မိပ်စိုတ်၊ သမ္ၚေဝ် လာပ်၊ ကေုာံ ပွမချဳဒရာင်။ | ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's) |
| သဳရဝ်တဝ်နေန် (Serotonin) | ထိင်ဒဝ် စိုတ်ဓါတ်၊ ပရေင် တိက် ကေုာံ ပွမစ စၞ။ | ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) |
| အေန်ဒဝ်ဖိန် (Endorphins) | ဖအောန် ဖျေဟ် လမောဝ် ကေုာံ ဖန် ညံင် ဂွံ မိပ်။ | ဒုင်စသိုင် လမောဝ် ဂၠိုင် လောန်။ |
| အက်သဳတိုင်ကဝ်လိန် (Acetylcholine) | ပရေင် လ္ၚတ် ပညာ ကေုာံ လစွံ သမ္တီ။ | ယဲ အလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's) |
နူရွန် တအ် ဝွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဒၞာဲ မကော်ဂး သေန်နပ် (Synapse) မဒှ် ဒၞာဲ မပလံင် ဓါတ် ဓါတု (Neurotransmitters) အကြာ ကလာပ်ရုပ် ၜါ ရ။[၅]
၄. ပရေင် ကမၠောန် ကေုာံ တာလျိုင် (Functions and Responsibilities)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က္ဍဟ် ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် လဝ် တာလျိုင် ဗွဲမဂၠိုင်-
- ပရေင် အာရီု ညာတ် ကေုာံ မိင် (Sensory Processing): အာရီု နူကဵု မတ်၊ ကတောဝ်၊ မုဟ်၊ လတာ် ကေုာံ စၞာံ တအ် ဝွံ ပလံင် စိုပ် အာ က္ဍဟ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် အဓိပ္ပါယ် ဍေံ ရ။
- ပရေင် ချဳဒရာင် (Motor Control): က္ဍဟ်ဇၞော် လပါ် Frontal lobe ကေုာံ က္ဍဟ်ဍောတ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ အုပ်ကွပ် ကွန်လတေင် သွက်ဂွံ ကွာ်၊ ဟီု၊ ကေုာံ ရပ် ကပေါတ် ရ။
- ပရေင် သမ္တီ ကေုာံ လ္ၚတ် (Memory and Learning): ဒၞာဲ ဟိပ်ပိုကေမ်ပပ် (Hippocampus) ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ အဓိက သွက်ဂွံ စၠောအ် သမ္တီ ကာလ ဂၠေအ် ဇရေင် သမ္တီ ကာလ ဂၠိင် (Long-term memory) ရ။
- ပရေင် စိုတ်ဓါတ် (Emotions): ဒၞာဲ သၞောတ် လိမ်ဗိစ် (Limbic system) မပ္တံ ကု Amygdala တအ် ဝွံ အုပ်ကွပ် ပရေင် ဖေက်ဂၟံက်، ပရေင် ဆာန် ကေုာံ ပွမထေဲ ရ။[၆]
၅. ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Development and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ အခိင် ပဋိသန္ဓေ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် မိ မ္ဂး၊ က္ဍဟ် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် နူကဵု ပလောမ် အာရီု (Neural tube) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဏအ် ကလာပ်ရုပ် နူရွန် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နကဵု လၟိဟ် ပြကိုဋ် မွဲ မိနေတ် ဏီ ရ။ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ၊ က္ဍဟ် မၞိဟ် ဝွံ ဆက် ဇၞော်မောဝ် အာ စဵုကဵု အာယုက် ၂၅ သၞာံ ပြင် ရ။
ပ္ဍဲ ပရေင် ပြံင်လှာဲ သဘာဝ (Evolution) မ္ဂး၊ က္ဍဟ် သတ် တိရစ္ဆာန် တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူကဵု သၞောတ် သာမည စဵုကဵု ထုဲကြာန် ရ။ မၞိဟ် တအ် ဝွံ မၞုံ ကု လၟိဟ် လျိုင် က္ဍဟ် (Encephalization quotient) မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ အကြာ သတ် သီုဖအိုတ် ရ။ အရာ ဏအ် ဝွံ ဖန် ကဵု မၞိဟ် တအ် ဂွံ မၞုံ ကု ဉာဏ် ပညာ မသၠုင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။[၇]
၆. သၞောတ် ဆီ ကေုာံ စွမ်းအင် (Blood Supply and Metabolism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က္ဍဟ် ဝွံ နွံ ပၟိက် ကု ဆီ မစိုပ် တွဵု ရ။ ယဝ်ရ ဆီ ဟွံစိုပ် ၜိုတ် ၅ မိနေတ် မ္ဂး ကလာပ်ရုပ် က္ဍဟ် တအ် စ လီုလာ် ကေုာံ ချိုတ် မာန် ရ။
- ဆီကြော အဓိက: ဆီ ဂွံ စိုပ် က္ဍဟ် ဂှ် အာ နကဵု ဆီကြော ကအ် (Carotid arteries) ကေုာံ ဆီကြော စး (Vertebral arteries) ရ။
- စဵုဒၞာ က္ဍဟ်-ဆီ (Blood-Brain Barrier): ဒှ် လဒက်ပ္တန် မစဵုဒၞာ က္ဍဟ် နူကဵု စၟ ယဲ ကေုာံ ဓါတ် ဂျိ မပါ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဆီ ရ။ ဍေံ ဝွံ ကဵု အခေါင် ဆ အံက်သဳဂျေန်، ဂလူကုတ် (Glucose) ကေုာံ ဓါတ် လ္ၚဵု ဓဝ် ဟေင် သွက်ဂွံ လုပ် စိုပ် က္ဍဟ် မာန် ရ။[၈]
၇. ယဲ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် က္ဍဟ် (Brain Diseases and Health)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယဲ မဆေင် ကု က္ဍဟ် ဝွံ နွံ ဗွဲမဂၠိုင် သာ် တုဲ ဍေံ ဝွံ ပကဵု ညံင် လမျီု ကေုာံ လညာတ် ဉာဏ် ဂွံ လီုလာ် မာန် ရ။
- ယဲ ဆီကြော က္ဍဟ် လီု (Stroke): ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆီကြော ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ကၟာတ် အာ ဟွံသေင်မ္ဂး က္ဍတ် အာ တုဲ ဆီ ဟွံစိုပ် က္ဍဟ်။
- ယဲ က္ဍဟ် ယှိုဟ် (Neurodegenerative diseases): မပ္တံ ကု ယဲ အလ်ဇြာင်မာ (Alzheimer's disease) မပလီု သမ္တီ၊ ကေုာံ ယဲ ပါကိန်သေန် (Parkinson's disease) မပလီု ပရေင် ချဳဒရာင်။
- ယဲ စိုတ် (Mental disorders): မပ္တံ ကု ယဲ စိုတ် ဍိုန်လျ (Depression) ကေုာံ ယဲ စိုတ် ထုဲ (Schizophrenia) တအ် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင် ဓါတ် ဓါတု ယှိုဟ် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် ရ။
- ပွမက္ဍဟ် ဇီု (Traumatic brain injury): ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဒး ဘေး အန္တရာယ် မပ္တံ ကု ဒတုံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကွဳစက် ဇီု။[၉]
၈. ပရေင်လ္ၚတ် ကေုာံ သုတေသန နဲပညာ (Study and Technological Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင် လ္ၚတ် သိပ္ပံ မဆေင် ကု က္ဍဟ် ဂှ် ညးကော် စ က္ဍဟ်ဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး နျူရဝ်သုတေသန (Neuroscience) ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး တၠပညာ တအ် စကာ စက် နဲပညာ သၠုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် က္ဍဟ် ရ။
- EEG (Electroencephalography): စကာ တိုင် လလဳ သွက်ဂွံ ၜတ် ဓါတ် လလဳ မချဳဒရာင် ပ္ဍဲ က္ဍဟ် (သွက်ဂွံ စမ် ယဲ ဂြိုဟ် က္ဍဟ်)။
- MRI / fMRI (Magnetic Resonance Imaging): စကာ သံလိုက် ဓါတ် သွက်ဂွံ တက် ဗီုရုပ် လဒက်ပ္တန် က္ဍဟ် အပ္ဍဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ကေုာံ ၜတ် ကၞာတ် ဒၞာဲ လဵု မချဳဒရာင် ဃော ကၠောန် ကမၠောန် ရ။
- BGI (Brain-Computer Interface): နဲပညာ တၟိ မဆက်စၠောအ် က္ဍဟ် မၞိဟ် ကု ကောမ်ပျူတာ တိုက်ရိုက် သွက်ဂွံ ရီုဗင် မၞိဟ် မဒှ် ယဲ ကွန်လတေင် ချိုတ် တအ် ရ။[၁၀]
၉. လညာတ် ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (History and Cultural Perspectives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ တေအ်၊ လညာတ် မဆေင် ကု က္ဍဟ် ဝွံ တၞဟ်ခြာ တဴ ဗွဲမလောန် ရ။
- အဳဂျေပ် တမၠာ (Ancient Egypt): ပ္ဍဲ ဝင် အဳဂျေပ် မ္ဂး ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ စိုတ် ကေုာံ ဉာဏ် ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ "ဂြိုဟ်" (Heart) ရ။ အခိင် ကၠောန် ရုပ် မာမ်မဳ (Mummy) မ္ဂး ညးတအ် ကလှ် ပတိတ် ထောအ် က္ဍဟ် နူ မုဟ် ရ။ ဆဂး ပြကိုဟ် Edwin Smith Papyrus ဝွံ ဒှ် လိက် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မဟီု တွံ လဝ် ပရူ က္ဍဟ် ရ။
- ဂရိတ် တမၠာ (Ancient Greece): တၠပညာ အရိသတဝ်တယ် (Aristotle) လေဝ် ညာတ် ကေတ် ဂြိုဟ် ဒှ် ဗဟဵု တုဲ က္ဍဟ် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ မဖန် ညံင် ဆီ ဂွံ ၜိုဟ် ရ။ ဆဂး အစာ သဝ် ဟစ်ပိုကရေးတီးသ် (Hippocrates) ဂှ် ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ က္ဍဟ် ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ဉာဏ်၊ လညာတ် ကေုာံ ပရေင် စိုတ်ဓါတ် သီုဖအိုတ် ရ။
- ခေတ် လၟုဟ်: ပ္ဍဲ လပါ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် လၟုဟ် ဂှ် သုတေသန မပ္တံ ကု Golgi ကေုာံ Cajal တအ် ဆဵု ဂဗ နူရွန် တုဲ သုတေသန က္ဍဟ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမဇၞော် ရ။[၁၁]
လ္ၚတ်ရံင် ဗီုလဵု က္ဍဟ် ပိုဲ ကၠောန် ကမၠောန် (YouTube - CrashCourse)
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Kandel, E. R., Schwartz, J. H., & Jessell, T. M. (2000). *Principles of Neural Science* (4th ed.). McGraw-Hill, p. 5.
- ↑ Bear, M. F., Connors, B. W., & Paradiso, M. A. (2015). *Neuroscience: Exploring the Brain* (4th ed.). Wolters Kluwer.
- ↑ Purves, D., Augustine, G. J., Fitzpatrick, D., et al. (2001). *Neuroscience* (2nd ed.). Sinauer Associates.
- ↑ Nolte, J. (2002). *The Human Brain: An Introduction to its Functional Anatomy* (5th ed.). Mosby.
- ↑ Squire, L. R., Berg, D., Bloom, F. E., et al. (2012). *Fundamental Neuroscience* (4th ed.). Academic Press.
- ↑ Gazzaniga, M. S., Ivry, R. B., & Mangun, G. R. (2014). *Cognitive Neuroscience: The Biology of the Mind* (4th ed.). W. W. Norton & Company.
- ↑ Striedter, G. F. (2005). *Principles of Brain Evolution*. Sinauer Associates.
- ↑ Edvinsson, L., & Krause, D. N. (2002). *Cerebral Blood Flow and Metabolism* (2nd ed.). Lippincott Williams & Wilkins.
- ↑ Ropper, A. H., Samuels, M. A., & Klein, J. P. (2014). *Adams and Victor's Principles of Neurology* (10th ed.). McGraw-Hill.
- ↑ Huettel, S. A., Song, A. W., & McCarthy, G. (2014). *Functional Magnetic Resonance Imaging* (3rd ed.). Sinauer Associates.
- ↑ Finger, S. (1994). *Origins of Neuroscience: A History of Explorations Into Brain Function*. Oxford University Press, p. 14-17.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Brain ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- BrainFacts.org - ဌာန သုတေသန မဆေင် ကု က္ဍဟ် ကေုာံ သၞောတ် အာရီု။
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS)