ထလာ်တိတ်အာနကဵုမာတိကာညိ

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ

နူ ဝဳကဳပဳဒဳယာ

ကျာ်တြဲ ဂေါတမ (အၚ်္ဂလိက်: Gautama Buddha) ဟွံသေင်မ္ဂး သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် တၠပညာ ပရေင်ဓမ္မ၊ ညးမကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ် လဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မဒှ် ဘာသာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ် ရ။ ကျာ်တြဲ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) (လၟုဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်နဳပေါလ်) ပ္ဍဲ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ၆ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲ ဍုင်ကုသိနာရ (Kushinagar) ပ္ဍဲ ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ နကဵု လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ ညးဝွံ ဒှ် "ကျာ်" (Buddha - ညးမကလိဂွံ ပရေင်ၚုဟ်မး ကေုာံ လညာတ် ဓဝ်ဍာံ) မဒှ် မၞိဟ် မမာန် တိတ် ဗၠး နူကဵု သံသာ (Samsara) မဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ချိုတ်၊ ကေုာံ ဒဒိုက် ရ။[၁]

ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓဝ်ကျာ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ဝွံ ဂေတ် တွံ ဓဝ် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ လဒေါဝ် ဍုင်အိန္ဒိယ (Magadha ကေုာံ Kosala) ပွိုင် ၄၅ သၞာံ ပြင်င် ရ။ ဓဝ် အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဓဝ်သစ္စာပန် (Four Noble Truths) ကေုာံ မဂ္ဂင်ဒစာံ (Noble Eightfold Path) ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ နကဵု လညာတ် ဝင်၊ ပရေင်ဘဝ၊ လညာတ် ဒဿန၊ ဓဝ် အဓိက၊ ကေုာံ သြဇာ လတူ ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Sarnath Buddha 5th century CE.jpg
ဗီုရုပ် ရုပ်ပဋိမာရုပ် ကျာ်တြဲ (Dhammajak Mutra) မထ္ၜး လက်သဏ် အခိင် ကျာ် တွံ ဓဝ် ဓမ္မစက် ပ္ဍဲ သာရနာတ်၊ လၟုဟ် ထ္ၜးပျး လဝ် ပ္ဍဲ တိုက်ထ္ၜးပျး သာရနာတ်။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ယၟု (Introduction and Etymology)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ယၟု "ဗုဒ္ဓ" (Buddha) ဝွံ ဒှ် ဝေါဟာရ ဘာသာ သက္ကတ (Sanskrit) ကေုာံ ပါဠိ (Pali) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမၚုဟ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ညးမကလိဂွံ ဓဝ် ပညာ အလုံစုံ" (The Awakened One or The Enlightened One) ရ။ ဏအ်ဂှ် ဟွံသေင် ယၟု ပူဂိုလ် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် ကဆံင် (Title) မစၟတ်သမ္တီ ကု ညးမကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Sabbannutana) ရ။

ယၟု ပူဂိုလ် ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမအံင်ဇၞး အတိုင် ပရေင်ရန်တၟအ်" တုဲ၊ ယၟု တၞောဝ် က္ၜင် ဂှ် ဒှ် ဂေါတမ (Gautama) ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ညးတအ် သီု ကော်စ ကျာ်တြဲ နကဵု ယၟု သာကျမုနိ (Sakyamuni) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၠပညာ ဂကူ သာကျ" ကီု ရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဒှ် ကျာ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဘဒ္ဒကပ် ဏအ် မရနုက် ကု ပန် တုဲ ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပရေင်ဇၞော်မောဝ် လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံ ဂၠးတိ ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ဘဝ သၟတ် (Early Life and Background)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

အတိုင် လိက် ဝင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မ္ဂး၊ သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုပ် အင်ကြင် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကျာ် ဗပေင် (Vesak) ရ။ မအံက် ညးတေအ် ဂှ် ဒှ် သၟိင် သုဒ္ဓေါဒန (King Suddhodana) မအုပ်ဓုပ် ဍုင် ကပိလဝတ္ထု (Kapilavastu)၊ တုဲ မိအံက် ဂှ် ဒှ် ဂၞကျာ် မာယာ (Queen Maya) ရ။ ကြဴနူ သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ ၇ တ္ၚဲ၊ မိအံက် ဂၞကျာ် မာယာ စုတိ အာ တုဲ၊ မိဒဒေအ် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ (Mahapajapati Gotami) ဒှ် မၞိဟ် လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ဗ္စ ကၠုင် ရ။[၂]

ပ္ဍဲ အခိင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ဂှ်၊ ရသိ အသိတ (Asita) သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ရံင် လက်သဏ် ဇကု သိဒ္ဓတ္ထ တုဲ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ "ကောန်ၚာ် ဏအ် ဇၞော် တိုန် မ္ဂး၊ ဒှ် သၟိင်စက္ကဝဝ် ဇၞော် (Chakravartin) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ကျာ် (Buddha) မွဲ မာန် ရောင်"။ ဟိုတ်နူ မအံက် သၟိင် ဇၞော် ဟွံမိက် ကဵု ကောန် တိတ် ဂြိုပ် ဂှ်ရ၊ ညးတေအ် ဖန်ဇန် လဝ် နန် ပိ ခဒမ် (သွက် ဥတု ပိ) မပေင် တဴ နကဵု ကပေါတ် ပရေင်ကာမဂုဏ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ကောန် ညံင် ဟွံဂွံ ဆဵု ဒဒိုက် ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ၊ သိဒ္ဓတ္ထ ဒက် ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကု ဂၞကျာ် ယသောဓရာ (Yasodhara) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ် မွဲ မနွံ ယၟု ရာဟုလ (Rahula) ရ။

၃။ ပရေင်ထောအ်ကၠေအ် နန် ကေုာံ ဂၠာဲ ဓဝ် (Renunciation and Ascetic Life)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ၜိုန်ရ မံင် ပ္ဍဲ နန် မပေင် တဴ နကဵု ပရေင်တသိုက် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၉ သၞာံ ဂှ် သိဒ္ဓတ္ထ တိတ် အာ မ္ၚး ဍုင် တုဲ ဂွံ ဆဵု ဂဗ "နိမိတ် ပန် သာ်" (The Four Sights) မတွဟ်ဂး - မၞိဟ်ဗျု (Old man)၊ မၞိဟ်ယဲ (Sick man)၊ မၞိဟ်ချိုတ် (Dead man)၊ ကေုာံ ရသိ (Ascetic) ရ။

နိမိတ် တအ်ဏအ် ပကဵု ညံင် ညးတေအ် ဂွံ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် ဝွံ နွံကဵု ဒဒိုက် အလုံစုံ (Dukkha) တုဲ ပရေင်တသိုက် ပ္ဍဲ နန် ဏအ်ဝွံ ဒှ် အရာ မဟွံဗိုန် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ မွဲ ဂှ်၊ ညးတေအ် ထောအ် ကၠေအ် ကောန် ကဵု သမ္ဘာ တုဲ ဍိုက် ကေတ် ချေဟ် ကဏ္ဍက တုဲ တိတ် အာ ဂြိုပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓဝ် မတိတ် ဗၠး နူ သံသာ ဏအ် (Great Renunciation) ရ။

ညးတေအ် အာ လ္ၚတ် ဓဝ် သမာဓိ ဇရေင် အစာ အာဠာရ ကာလာမ (Alara Kalama) ကေုာံ ဥဒ္ဒက ရာမပုတ္တ (Uddaka Ramaputta) စဵုကဵု အာစိုပ် ကဆံင် ဇျာန် သၠုင်အိုတ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ် ဟွံဒှ် သွဟ် သွက်ဂွံ ပလီု ကိလေသ ရ။ တုဲပၠန် ညးတေအ် ကျင် ဓဝ် ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism) မပ္တံကဵု ပရေင်အေင် စၞ အလုံစုံ ပွိုင် ၆ သၞာံ စဵုကဵု ခန္ဓာကိုယ် ဇြာဲ အာ ဗွဲမလောန် ကီုလေဝ် ဟွံဂွံ ဓဝ် ဏီ ရ။

၄။ ပရေင်ကလိဂွံ ဓဝ် ကျာ် (Enlightenment / Awakening)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ကြဴနူ မလ္ၚတ် ကျင် ကၠုင် နဲကဲ လပါ် တေအ် လပါ် ဏအ် တုဲ၊ သိဒ္ဓတ္ထ ကၠိုဟ် အာ ဒဒှ်ရ ပရေင်ပပျဲ ခန္ဓာကိုယ် ဗွဲမလောန် ဂှ် ဟွံဒှ် ဂၠံင်တရဴ ဍာံ ရ။ ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လညာတ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (Middle Way - လညာတ် ဂၠံင်တရဴ လဒေါဝ် မဟွံလောန် အာ လပါ် ကာမဂုဏ် ကေုာံ ဟွံလောန် အာ လပါ် ပပျဲ ဇကု) ရ။[၃]

ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ကျာ် ဗပေင် ဂိတု ပသာ် ဂှ်၊ ညးတေအ် ဒုင် ကေတ် ပုင် ဃရုတ် နူ သုဇာတာ (Sujata) တုဲ အာ တန်တဴ ဒၟံင် သၟဝ် တၞံ ဇြဲ ဗောဓိ (Bodhi Tree) ပ္ဍဲ ဒေသ ဗောဓဂယာ (Bodh Gaya) ရ။ ညးတေအ် ဖျေဟ် အဓိဌာန် "ဆီ ဖျုန် စှ်ေ အာ လေဝ်၊ ယဝ် ဟွံဂွံ ဓဝ် ကျာ် မ္ဂး ဟွံကတဵု" တုဲ ဇၞော်မောဝ် ဓဝ် သမာဓိ ကေုာံ ဝိပဿနာ ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ဗတံ ဂှ်၊ ညးတေအ် ဒး ဆဵုဂဗ ကဵု မာရ် (Mara) ကေုာံ ကောန်ပၞာန် မာရ် မကၠုင် ပလီု ကီုလေဝ်၊ ညးတေအ် အံင်ဇၞး ကေတ် နကဵု ဓဝ် ပါရမဳ ၁၀ သာ် တုဲ ပ္ဍဲ အခိင် နူဂယး ဂှ် အာစိုပ် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (Enlightenment) တုဲ ဒှ် အာ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၅ သၞာံ ရ။

၅။ လဒက်ပတန် ဂကောံသင် ကေုာံ ပရေင်တွံဓဝ် (Formation of the Sangha and Teaching)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ကြဴနူ ကလိဂွံ ဓဝ် တုဲ၊ ကျာ်တြဲ ကွာ် အာ စိုပ် ဂြိုပ် မိဂဒါဝိုန် (Deer Park) ပ္ဍဲ သာရနာတ် (Sarnath) သွက်ဂွံ တွံ ဓဝ် ကု ရသိ မသုန် တၠ (ပဉ္စဝဂ္ဂဳ ၅) ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဓဝ် ပထမ အိုတ် ဏအ်ဝွံ ကော်စ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တန သုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပရေင်ဂေတ် စက် ဓမ္မ) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ်၊ ညးမွဲ ပ္ဍဲ ပဉ္စဝဂ္ဂဳ အညာကောဏ္ဍည (Kondanna) ကလိဂွံ မတ် ဓဝ် တုဲ ဒှ် ခမဳ ပထမအိုတ် ရ။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် တမ်မူလ မဒက်ပတန် ဂကောံသင် (Sangha) သွက် ရတနာ ပိ (ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သင်) အလုံစုံ ရ။

ပွိုင် ၄၅ သၞာံ၊ ကျာ်တြဲ ဂေတ် လန် တွံ ဓဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရး နာနာ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ကွး ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သာရိပိုတ် (Sariputta)၊ မောဂ္ဂလာန် (Moggallana)၊ အာနန္ဒာ (Ananda) တအ် ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ ကျာ်တြဲ လေဝ် ကဵု အခေါင် ပံက် ဂကောံ ဘိက္ခုနဳ (Bhikkhuni - ခမဳဗြဴ) ဗွဲမဒုင် ဂိုတ် ဂစာန် နူကဵု မိဒဒေအ် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ တုဲ ဒှ် လညာတ် မဇၞော်မောဝ် သွက် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ် ရ။

၆။ ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings / Dhamma)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ဓဝ် အဓိက ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဒဒိုက် ကေုာံ လၟေင် ပရေင်တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် (Liberation from suffering) ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဓဝ်သစ္စာပန် (The Four Noble Truths)
လၟေင် ယၟု သစ္စာ (ပါဠိ / မန်) အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
၁ ဒုက္ခသစ္စာ (Dukkha) ဘဝ ဝွံ နွံကဵု ဒဒိုက်။ ပရေင်ကတဵုဒှ်၊ ယဲ၊ ဗျု၊ ချိုတ် တအ် ဒှ် ဒဒိုက် ဖအိုတ်။
၂ သမုဒယသစ္စာ (Samudaya) ဟိုတ် မကတဵုဗဒှ် ဒဒိုက် ဂှ် ဒှ် တဏှာ (Craving) ကေုာံ အဝိဇ္ဇာ (Ignorance)။
၃ နိရောဓသစ္စာ (Nirodha) ပရေင်ပလီုကၠေအ် ဒဒိုက် ဍာံ ဂှ် နွံ (နိဗ္ဗာန် - Nirvana) ယဝ် ပလီု တဏှာ မာန်။
၄ မဂ္ဂသစ္စာ (Magga) ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ဂှ် ဒှ် မဂ္ဂင်ဒစာံ (Noble Eightfold Path)။

မဂ္ဂင်ဒစာံ (Noble Eightfold Path): ဝွံ ပါ်လဝ် နကဵု ၃ ကဏ္ဍ -

  • ပညာ (Wisdom): သမ္မာဒိဋ္ဌိ (လညာတ် ဍာံ)၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ (လချပ် ဍာံ)။
  • သဳလ (Morality): သမ္မာဝါစာ (လဟီု ဍာံ)၊ သမ္မာကမ္မန္တ (ကမၠောန် ဍာံ)၊ သမ္မာအာဇဳဝ (လမျီု ဍာံ)။
  • သမာဓိ (Meditation): သမ္မာဝါယာမ (လွဳ ဍာံ)၊ သမ္မာသတိ (သတိ ဍာံ)၊ သမ္မာသမာဓိ (သမာဓိ ဍာံ)။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဓဝ် အဓိက တၞဟ် တအ်ဂှ် ပါလုပ် သီုကဵု ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination - အရာ အိုတ်သီု ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဆက်စပ် ရေင်သကအ်)၊ ကေုာံ လက္ခဏာ ပိ သာ် မတွဟ်ဂး အနိစ္စ (ဟွံဗိုန်)၊ ဒုက္ခ (ဒဒိုက်)၊ အနတ္တ (ဟွံမဲ ကဵု အတ္တ/Self) ရ။[၄]

၇။ ပရေင်ပပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinirvana / Death)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၀ သၞာံ၊ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဟီု တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် ပပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinirvana) ညးတေအ် ညန် ကၠုင် ရ။ ညးတေအ် ဒုင် ကေတ် ပုင် လက္ကရဴ အိုတ် နူကဵု ဒကာ စုန္ဒ (Cunda) မဒှ် မၞိဟ် တက် ပသဲ မွဲ တုဲ၊ ဂိ ဗုင် ဗွဲမဇၞော် (Dysentery) ရ။

ကျာ်တြဲ ကွာ် အာ စိုပ် ဂြိုပ် သာလ ပ္ဍဲ ဍုင် ကုသိနာရ (Kushinagar) တုဲ သ္တိက် ဇၞိက် လပါ် ပုင် ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် လက္ကရဴ အိုတ် ဂှ် ညးတေအ် တွံ ဓဝ် လက္ကရဴ အိုတ် ကု ခမဳ တအ် ဒဒှ်ရ -

  • "ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ၊ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (Vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādetha) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သင်္ခါရ ဓဝ် သီုဖအိုတ် မလေပ် ပလီုပလာ် အာ ဒၟံင် ရ၊ နကဵု ဓဝ် သတိ ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်ဟိုတ်မာဲ ဂှ် ဂစာန် ရေင်တၠုင် ညိ"။

ကြဴနူ ဏအ် ကျာ်တြဲ လုပ် ဇျာန် နာနာ သာ် တုဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် (စုတိ မဟွံမဲ ကဵု ကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်) ရ။ ဇုတ် ဓါတ် (Relics) ညးတေအ် ဂှ် ပါ်ကဵု သၟိင် ဍုင် ၈ ဍုင် တုဲ ညးတအ် သြိုင် ကျာ်စေတဳ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ရ။

၈။ ကွတ်ပညာ ကေုာံ လညာတ် ဒဿန (Philosophical Perspectives and Methods)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

လညာတ် ဒဿန ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဘာသာ ဗြဟ္မဏ (Brahmanism) အခိင် တေအ် ဗွဲမလောန် ရ။

  • ဟွံဒုင်တဲ သၞောတ် ဇာတ် (Rejection of Caste System): ကျာ်တြဲ ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မၞိဟ် မွဲ ပြဲ သၠုင် ဟိုတ်နူ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဇာတ် ပုဏ္ဏား ရ။ ညးတေအ် ဟီု ဒဒှ်ရ "မၞိဟ် ခိုဟ် ဟွံခိုဟ် ဂှ် တန်တဴ လတူ ကမၠောန် (ကံ) သၟး ရ"။
  • ဟွံဒုင်တဲ သမ္ဘာရ ဖန်ဗဒှ် (Rejection of Creator God): ကျာ်တြဲ ဟွံတွံ ပရူ ကျာ် ထာဝရ မဖန်ဗဒှ် ဂၠးတိ (Creator God) ရ။ ညးတေအ် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ်ဓါတ် (Psychology) ကေုာံ ပရေင်တိတ် ဗၠး နူ ဒဒိုက် နကဵု ဒြဟတ် ဇကု အလဵုဇကု သၟး ရ။
  • လညာတ် အနတ္တ (Anatta / Not-Self): ဒှ် လညာတ် မဇၞော်အိုတ် မပါ်ခြာ ဗုဒ္ဓဘာသာ နူ ဘာသာ ဟိန္ဒူ (Hinduism) မဒုင်တဲ လညာတ် အတ္တ (Atman/Soul) ရ။ ကျာ်တြဲ တွံ လဝ် ဒဒှ်ရ အရာ အလုံစုံ ပ္ဍဲ ခန္ဓာကိုယ် ကေုာံ စိုတ် ဏအ်ဝွံ ဟွံမဲ ကဵု "အတ္တ" မဗိုန် ခိုင်ကၠိုက် ရ။[၅]

၉။ သြဇာ လတူ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် (Cultural and Social Impact)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

သြဇာ ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ပြးဇး လတူ အလုံ ရးအာရှ ကေုာံ ဂၠးတိ ဗွဲမဇၞော် ရ။ လညာတ် ဓဝ် ညးတေအ် ဖန်ဗဒှ် လဝ် အခိုက်အလိုက်၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ လိက်ပတ် သွက် ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင်၊ သီုကဵု ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူသေံ၊ ဂကူကြုက်၊ ကေုာံ ဂကူဂျပေန် တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် မန် မ္ဂး၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ (Theravada Buddhism) ဝွံ လုပ် စိုပ် ကၠုင် နူကဵု ဍုင်သဳရိလင်္ကာ (Sri Lanka) ဟွံသေင်မ္ဂး အိန္ဒိယ သၠုင်ကျာ တုဲ၊ လိက်ပတ် မန် ဇၞော်မောဝ် တိုန် ဒုင်သဇိုင် လတူ ဘာသာ ပါဠိ ရ။ ပါရမဳ ကေုာံ ဂုဏ် ကျာ်တြဲ ၉ သာ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ပူဇဴ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ (Suvannabhumi) ကေုာံ ဒေသ အာရှ အဂၞဲ သီုဖအိုတ် ရ။ ကွတ် သုခုမ မပ္တံကဵု ကျာ်စေတဳ (Stupas) ကေုာံ ရုပ်ပဋိမာရုပ် (Buddha statues) တအ်ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မကၠုင် နူ လညာတ် ဏအ် သီုဖအိုတ် ရ။

၁၀။ ဝင် လက္ကရဴ ကေုာံ ပရေင်ပြးဇး ဗုဒ္ဓဘာသာ (Legacy and Spread of Buddhism)

[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]

ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ၊ ခမဳ တအ် ကၠောန် ပေါဲ သင်္ဂါယနာ (Buddhist Councils) မပ္တံကဵု ပဌမ သင်္ဂါယနာ ပ္ဍဲ ဍုင် ရာဇဂြိုဟ် သွက်ဂွံ ပကောံပကေဝ် ဓဝ် ကေုာံ ဝိနယ် သီုဖအိုတ် ရ။ လိက် တအ်ဏအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် နဒဒှ် ပိဋကတ် ပိ (Tripitaka) ရ။

ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ဂှ်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပြးဇး တိတ် အာ မ္ၚး ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ လက္ကရဴ ဏအ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပါ် ကၠုင် နကဵု ဂိုဏ် အဓိက သာ် မတွဟ်ဂး -

  • ထေရဝါဒ (Theravada): လ္ၚတ် အတိုင် ဓဝ် တြေံ အိုတ် (ပြးဇး ပ္ဍဲ သဳရိလင်္ကာ၊ ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ လာအို၊ ကမ္ဗောဒဳယာ)။
  • မဟာယာန (Mahayana): အာရီုစွံ လတူ လညာတ် ဗောဓိသတ် သွက်ဂွံ ဟံင်ပြာ် သတ် သီုဖအိုတ် (ပြးဇး ပ္ဍဲ ကြုက်၊ ဂျပေန်၊ ကိုဝ်ရဳယျာ၊ ဗဳယေတ်နာမ်)။
  • ဝဇဳရယာန (Vajrayana): လ္ၚတ် နဲကဲ တန္တရ (Tantra) ကေုာံ မန္တန် (ပြးဇး ပ္ဍဲ တိဗေတ်၊ မောန်ဂဝ်လဳယျာ)။

လၟုဟ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ဏအ်၊ လၟိဟ် ညးမရှ်ေသှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာ နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ မဳလဳယာန် ပြင်င် တုဲ လညာတ် ဓဝ် ကျာ်တြဲ ဂေါတမ မပ္တံကဵု သတိ (Mindfulness) ကေုာံ သမာဓိ တအ်ဝွံ ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ရးပလိုတ် တအ် နဒဒှ် နဲကဲ လွဳလွတ် ပရေင်စိုတ်ဓါတ် ခေတ်တၟိ ရ။

  1. ↑ Harvey, P. (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices. Cambridge University Press, 14-20။
  2. ↑ Gethin, R. (1998). The Foundations of Buddhism. Oxford University Press, 15-22။
  3. ↑ Gombrich, R. F. (2006). Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge, 45-50။
  4. ↑ Narada, M. T. (1992). The Buddha and His Teachings. Buddhist Missionary Society, 150-165။
  5. ↑ Armstrong, K. (2001). Buddha. Penguin Books, 85-92။