ကျာ်သဗ္ဗညု
| ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ Gautama Buddha | |
|---|---|
ရုပ်ကျာ်သဗ္ဗညု မတွဟ်ဒၟံင် ဓမ္မစက် ပ္ဍဲဂြိုပ်မိဂဒါဝိုန် | |
| ယၟု ကတဵုဒှ်မၞိဟ် | သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama) |
| သၠးဂၠံဂဝ် | ၜိုတ် ၅၆၃ ဘဳသဳ ဂြိုပ်လုမ္ဗိနဳ (လၟုဟ် ဍုင်နဳပေါ) |
| သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် | ၜိုတ် ၄၈၃ ဘဳသဳ (အာယုက် ၈၀) ကုသိနာရုံ (လၟုဟ် ဍုင်အိန္ဒိယ) |
| မိမ | သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန ကေုာံ မိသဳရိမာယာ |
| သမ္ဘာ ကေုာံ ကောန် | ဂၞကျာ် ယသောဓရာ၊ ကောန်တြုံ ရာဟုလာ |
| ဘာသာ / သာသနာ | ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhism) |
တြဲနာဲပိုယ် ကျာ်သဗ္ဗညု ဟွံသေင်မ္ဂး ဂေါတမဗုဒ္ဓ (အၚ်္ဂလိက်: Gautama Buddha) ဝွံ ဒှ်တၠသ္ဇိုင် မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဒှ်တၠပညာ မစိုပ်ကဆံင် သဗ္ဗညုတဉာဏ် (ဉာဏ်မတီအိုတ်သီု) ပ္ဍဲကဵု လောကဏအ်ရ။ ညးဝွံ ဂၠာဲဆဵုကေတ် ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ဗၠးၜးနူ ဒဒိုက်ဝဋ်သံသာ ကေုာံ ဒဒိုက် ပွမဒှ်၊ ပွမဗျု၊ ပွမယဲ၊ ပွမချိုတ် တအ်တုဲ တွဟ်ထ္ၜးကဵု လောကဓါတ် လုကဴ (၄၅) ဝှ်ရ။
အနုသာသနဳ (ဓရ်) ညးမတွဟ်လဝ်တအ်ဂှ် ပ္ကောံပ္ကေဝ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပါဠိပိဋကတ်ပိ တုဲ၊ သာသနာ ကျာ်သဗ္ဗညုဝွံ ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ အာရှ ကေုာံ ဒေသမန်ပိုဲ စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ရ။
ဝင် ကေုာံ လၟေင်ဘဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟေင်ဘဝ တြဲနာဲပိုယ် ကျာ်သဗ္ဗညုဂှ် ပါ်လဝ် နကဵု ကဏ္ဍအဓိက (၄) သာ်ရ-
၁။ ပွမသၠးဂၠံဂဝ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၅၆၃ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (BCE) ဂှ် ကောန်သၟိင် သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲဂြိုပ်လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) မနွံ အကြာ ပယျဵု ဍုင်အိန္ဒိယ ကဵု ဍုင်နဳပေါ လၟုဟ်ရ။ မိမညးဂှ် ဒှ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန (ဨကရာဇ် ဍုင်ကပိလဝှ်) ကေုာံ ဂၞကျာ် မိသဳရိမာယာ ရ။ သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ ထပှ်တ္ၚဲဂှ် မိအံက်ညး စုတိအာတုဲ ဣဒေအ် မိဂေါတမဳ လွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ်လဝ်ညးရ။ နူအခိင်ဍောတ်တ် ညးစောန်သ္ကီု လပါ်ပညာ ကေုာံ ကွတ်စိင် ကွတ်ချေဟ်နာနာသာ်ရ။
၂။ ပွမတိတ်ဂြိုပ် ကေုာံ ဒှ်ကျာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာလ အာယုက်စိုပ် (၂၉) သၞာံ၊ ဟိုတ်နူ ညာတ်ကေတ် နိမိတ်ပန်သာ် (မၞိဟ်ဗျု၊ မၞိဟ်ယဲ၊ မၞိဟ်ချိုတ်၊ ခမဳ) တုဲ ညးက္ဍုဟ်မၠေအ် ကာမဂုဏ်တုဲ တိတ်အာဂြိုပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဓရ်မဒးဗၠးၜး နူဒဒိုက်ရ။ လုကဴ (၆) သၞာံ ညးသ္ပလဝ် ဒုက္ကရစရိယာ (ပွမပတိတ်ဇြဟတ် ဗွဲမလောန်က္ဍင်) ကီုလေဝ် ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵု ဓရ်ဍာံ။ ကၞောတ်တဲ ညးဒ္ဂေတ် မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (ဂၠံင်တရဴလဒေါဝ်) တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ တ္ၚဲပုဏ္ဏမဳ ဝေသာ် အာယုက် (၃၅) သၞာံဂှ် ညးကတဵုဒှ် ကျာ်သဗ္ဗညု သၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲ ဗုဒ္ဓဂါယာ (Bodh Gaya) ရ။
၃။ ပွမတွဟ်ဓရ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ကတဵုဒှ်ကျာ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဂြိုပ်မိဂဒါဝိုန်ဂှ် ညးစတွဟ် ဓမ္မစက် (ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်) ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန်ဇကုရ။ လုကဴ (၄၅) သၞာံ ကျာ်တြဲ ဒေသစာရဳ ဂေတ်အာ အလုံဒေသ ဇမ္ဗုဒိပျ (အိန္ဒိယ) တုဲ တွဟ်ထ္ၜး ဓရ်ဒေသနာ ကုသၟိင်၊ ကောန်သေဌဳ၊ ကေုာံ ညးဒိုက်ဂတ်တအ် သက်ကု ပါ်ခြာ ကဆံင်မၞိဟ်ရ။
၄။ ပွမသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကာလ အာယုက်စိုပ် (၈၀) သၞာံ၊ ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဂြိုပ်ကြုက်သာလာ ဍုင်ကုသိနာရုံ (Kushinagar) ပ္ဍဲတ္ၚဲပုဏ္ဏမဳ ဝေသာ် ကီုရ။ မအရေဝ်ညး မတွဟ်လဝ် လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (နကဵု သတိ ဟွံဟိုတ်မၠိုင်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဍိုက်ပေင်အာညိ) ရ။
ဓရ် အဓိကဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဇိုင် အနုသာသနဳ ကျာ်သဗ္ဗညု မတွဟ်လဝ် အဓိကအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဓရ်သစ္စပန် (Four Noble Truths) မတွဟ်ဂး-
- ဒုက္ခသစ္စ: ဘဝကောန်မၞိဟ်ဂှ် နွံကဵု ဒဒိုက် (မပ္တံကဵု ဗျု၊ ယဲ၊ ချိုတ်၊ သ္ၚောဲခြာ ကုညးမဆာန်)။
- သမုဒယသစ္စ: ဟိုတ်ဒဒိုက် ဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် ကၠုင်နူ လောဘ တဏှာ (ပွမထၞေန်စပ်)။
- နိရောဓသစ္စ: ပွမပလိုတ်ကၠေအ် တဏှာမာန်မ္ဂး ဒဒိုက် သီုဖအိုတ် အိုတ်အာတုဲ စိုပ် နိဗ္ဗာန် ရ။
- မဂ္ဂသစ္စ: ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံ ပလိုတ်ဒဒိုက်ဂှ် ဒှ် မဂ္ဂင်ဒစာံသာ် (Noble Eightfold Path) မပ္တံကဵု လညာတ်ဍာံ၊ ပရေင်ချပ်ဍာံ၊ အရေဝ်ဍာံ တအ်ရ။
ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သာသနာ ကျာ်သဗ္ဗညုဝွံ လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒေသ သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဒေသမန်) နူကဵု ခေတ် တၠအရှန် သောဏ ကဵု ဥတ္တရ (၃ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာခရေတ်) တေံရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ပြာကတ်လောန် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်ဂကူမန်ပိုဲတုဲ ဍေံပံင်သၟဟ်အာ ကု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပရေင်ဂျိုင်လမျီု မန်ပိုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။
ပရေင်လ္ၚတ် ပညာ ပ္ဍဲဘာလကျာ် (Monastic education) ဝွံ ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲလဝ် လိက်ပတ်မန်၊ အက္ခရ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မန် လုကဴ သၞာံဗွဲမလအ်လရ။ ဂကောံမၞိဟ်မန်တအ် စကာ သၞောတ်ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်သၟဟ်သၟန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် စိုတ်ဓါတ် လပါ်ပညာ ကေုာံ ဓဝ်မေတ္တာ သက်ကု ပရေင်ပါ်ခြာရ။