ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်
| ဂကူပြက္ကဒါန် | ကြက္ကဒိန်သၟဝ်တ္ၚဲ (Solar calendar) |
|---|---|
| ဂိတုဂမၠိုင် | ၁၂ ဂိတု |
| သၞာံထပ်ထောံ (Leap year) | ၄ သၞာံမွဲဝါ (သက္ကုတင်မတ်ခြာသၞာံကၠံ) |
ကြက္ကဒိန် ဂျူလိယာန် (အင်္ဂလိက်: Julian calendar) ဝွံ ဒှ်သၞောတ်ကြက္ကဒိန်သၟဝ်တ္ၚဲ (Solar calendar) မပံက်တြးစကာလဝ် နကဵုအသံ သေနာပတိရောမ ဂျူလိယေတ် သဳသာ (Julius Caesar) ပ္ဍဲသၞာံ ၄၆ ကိုပ်ကၠာခရေတ် (46 BC) တုဲ စဒုင်စသိုင်ကေတ် ကမၠောန်ဗွဲမစှ်ေသၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၄၅ ကိုပ်ကၠာခရေတ် ရ။ သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဒှ်အရာမပြုပြင်လှာဲကေတ်လဝ် သွက်ဂွံစၞးထောံ ကြက္ကဒိန်ရောမတြေံ (Roman calendar) ရ။
၁။ တမ်ရိုဟ် ကေုာံ ပွမပြုပြင် (Origin and Reform)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံစကာ ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်ဏီ ကြက္ကဒိန်ရောမတြေံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ်နကဵုသၞောတ်ဗလးစန္ဒြာ ကေုာံ သၟဝ်တ္ၚဲ (Lunisolar calendar) တုဲ နွံတင်ယောင်ယာဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူလၟိဟ်တ္ၚဲ ကေုာံ ဥတုဟွံစှ်ေသၞောဝ်တုဲ ဂျူလိယေတ် သဳသာ နကဵုအရီုအဗင် တၠပညာသံကေတ်သဝ် ဂကူအဳဂျိပ် သဝ်သဳဂျေန်နဳသ် (Sosigenes of Alexandria) ဖန်ဗဒှ်ပ္တိုန် သၞောတ်ကြက္ကဒိန်တၟိ မဗဒှ်လဝ်နကဵု လၟေင်သဘာဝပွဳပွံင်တ္ၚဲ ဗွဲမတပ်တးရ။
၂။ သၞောတ်အခိင် ကေုာံ သၞာံထပ် (Time and Leap Year System)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵုကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်မ္ဂး အခိင်မွဲသၞာံ စၟတ်သမ္တီလဝ်နွံ ၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ တုဲ ပါ်ခြာလဝ်နကဵု ၁၂ ဂိတု (အတိုင်ဗီုပြင်မစကာမံင် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂရဳဂေါရဳယာန် လၟုဟ်ဏအ်ရ)။ သွက်ဂွံညှိကေတ် အခိင်သၟေဟ် (၀.၂၅ တ္ၚဲ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ) ဂှ် ညးစွံလဝ် သၞောတ်သၞာံထပ် (Leap Year) အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
- ဇၟာပ်ပ် ၄ သၞာံမွဲဝါ လၟိဟ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဒးထပ်စုတ် ၁ တ္ၚဲ (ဒှ်အာ ၃၆၆ တ္ၚဲ ပ္ဍဲသၞာံထပ်)။
- သၞောတ်ဏအ်ဝွံ ဟွံမွဲကဵု တင်မတ်ခြာသၞာံကၠံ (Centurial years rule) အတိုင်ကြက္ကဒိန်ဂရဳဂေါရဳယာန်တုဲ ဇၟာပ်သၞာံမပါ်ကေတ်နကဵု ၄ ပြေ (မပ္တံကဵု သၞာံ ၁၇၀၀၊ ၁၈၀၀၊ ၁ fire၀) တအ်ဝွံ ဒှ်သၞာံထပ်ဖအိုတ်ရ။
၃။ တင်ယောင်ယာ ကေုာံ ပွမပြံင်လှာဲ (Flaw and Transition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ဂှ်ကီု အခိင်မွဲသၞာံအဇာတပ်တပ် ပ္ဍဲသဘာဝ (Mean tropical year) ဂှ် နွံဆ ၃၆၅.၂၄၂၂ တ္ၚဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဏအ်တုဲ ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်ဝွံ လောန်အာ နူအခိင်သဘာဝ ဗၞတ် ၁၁ မိနေတ် ပြင်ပြင် ပ္ဍဲမွဲသၞာံရ။ တင်ယောင်ယာဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် တုဲ ဇၟာပ်ပ် ၁၂၈ သၞာံမ္ဂး အခိင်ကြက္ကဒိန်ဝွံ ကၠေအ်အာ ဗၞတ် ၁ တ္ၚဲ တပ်တပ်ရ။
စိုပ်ခေတ်လဒေါဝ် (သၞာံ ၁၅၈၂) အခိင်ကြက္ကဒိန် ကေုာံ ဥတုသဘာဝ ယောင်ယာပြံင်အာ ဗၞတ် ၁၀ တ္ၚဲတုဲ ပုပ်ဂျောန် ဂရဳဂေါရဳ မရနုက်ကဵု ၁၃ ဒးပြုပြင်လှာဲစွံထောံ နကဵု ကြက္ကဒိန်ဂရဳဂေါရဳယာန် (Gregorian calendar) သွက်ဂွံစညှိကေတ် အခိင်ဥတု ညံင်ဂွံတပ်တးက္လအ်ရ။
၄။ ပွမစကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် (Modern Usage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ဂှ်ကီု လၟုဟ်ဏအ် ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန်အံရ်သဝ်ဒေါံသ် (Eastern Orthodox Church) ဗွဲမဂၠိုင် (မပ္တံကဵု ဘာကျာ်ရုရှာ၊ သေရ်ဗဳယာ) တအ် ဆက်စကာမံင် ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်ဏအ် သွက်ဂွံရံင်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပရူဘာသာ (ဥပမာ - တ္ၚဲခရစ္စမတ် ကေုာံ တ္ၚဲအဳသတာ) ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ၂၁ ဏအ် ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်ဝွံ ကာံလတ်ဗဗေင် (အခိင်မတ်ခြာ) နူကြက္ကဒိန်ဂရဳဂေါရဳယာန် ဗၞတ် ၁၃ တ္ၚဲရ။