ကၜဵု (ကဂွပ်ၜဵု)
ကၜဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကဂွပ်ၜဵု (အၚ်္ဂလိက်: Salted fish / Fermented salted fish) ဝွံ ဒှ် အမာဲစၞစ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု နဲကဲ မင်မဲစွံပတန်စၞစ (Food preservation) နမစကာ ၜဵု ကေုာံ နဲကဲဂွပ်က ရ။ ဟိုတ်နူ ဖျုန်ကတအ် မပုအုဲအာ ညိညတုဲ နမဖက်နှဴ ကု ၜဵုဂှ် ကလိဂွံ ရှ်သာ ကေုာံ သၟူအမြာဲ မတၟေင် မဒှ် အမာဲ မၞိဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။
ဂကူက ကေုာံ လက္ခဏာ မစကာဂၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအရာမကၠောန် ကၜဵုဂှ် ဂကူက ကအသူ ဝွံ ဒှ် က မခိုဟ်အိုတ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ (လ္ၚဵု ကော်စ ကဗ္တၜါလေဝ် နွံရ)။ ဟိုတ် ကအသူ ဂွံဒှ် ကၜဵု စခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဖျုန်ဍေံ သၠေက်ကၠေတ်ခိုဟ်တုဲ သၟူကျာဍေံလေဝ် မောဝ်နွံရုပ်ရဴ သက်သက် ဟွံတုပ် ကု ဂကူကတၞဟ် ရ။
ပါဲနူ ကအသူ တုဲ ဂကူကဍာ်ဖ္ဍုၚ် တၞဟ်တၞဟ် မပ္တံကဵု ကသာဠံက်၊ ကဟတေတ်၊ ကေုာံ ကဃောန်ယှာတ် တအ်လေဝ် ကၠောန် ကၜဵု ဂွံကီုရ။ အဝဲပၟာဏ က သွက်ဂွံ ဂွပ်ကၜဵု ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် လျိုၚ်မွဲကဳလိုဝ် လပါ်လတူ မ္ဂး ခိုဟ်တုဲ၊ ယဝ်ရ သရဒုတ်ဇၞော်က္ဍၚ် (ဥပမာ - လျိုင် ၃ ကဳလိုဝ်) ပဵုတုဲ ခိုဟ်ရ။
ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဗဂဵုလဟဵု
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နဲကဲ ဂွပ်ကၜဵုဝွံ နူတမ်မူလ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ သၟာတမ္ၚာတအ် ရ။ လပါ် ဍုၚ်သေံ ဒေသသၠုၚ်ကျာ (ภาคใต้) ဂှ် အခိၚ်သၟာတမ္ၚာတအ် ဖဳဇာကတအ်မ္ဂး၊ ထောံလဝ် ဇာ ၜက်ဗ္တံတုဲ တ္ၚဲယးတၟး ကာလဟံၚ်ယာဇာတအ်ဂှ် ၚုဲက မခက်ဒးလဝ် ကၠာကၠာဂှ် အုဲပုအာ လေဝ်နွံအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကဒုတ်ဒုတ် ညံၚ်ရဴ ကအသူ ဏအ် ပုအုဲအာဂၠိုၚ်တုဲ ယဝ်ဟွံကၠောန်ဗဒှ် မွဲမွဲသာ်မ္ဂး သ္ဒးထောံရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတအ် ဂွပ်စုတ် စမ်ရံၚ်ၜဵု အိုတ်ရ။ နူစဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗဂဵုလဟဵု ဂွပ်ကၜဵုဂှ် စပ္တံကၠုၚ် ကၠာအိုတ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဟေၚ် ကၜဵုဂှ် ဒှ်အမာဲသွံခိုဟ် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာ ရ။
လပါ် မန်ပိုဲပၠန်လေဝ် နူအခိၚ်တမၠာ လၟတအ် တိတ်ပန်ပှော် ကၟိုၚ်၊ ဒြာဲ၊ ဗြန် တအ်ဂှ် ညးတအ် အာကဵု အာဒိုတ် လအ်ကွေံကွေံတုဲ သ္ဒးကေတ် ဂွဳစိုက်ဏာ ၜဵုဗဂေါ ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ် ပှော်ပန်ဂွံ သတ်ဂြိုပ်တအ်ဂှ် တ္ၚဲဟွံကြပ် ကဵုစဴကွာန်တုဲ ဖျုန်စဟွံအိုတ်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဗာ်ဒုန်ကၠောန်ဍေၚ်တုဲ ဂွပ်ဖျုန် မသၟေဟ်ဒၟံၚ်တအ်ဂှ် အိုတ်ရ။ လအ်ဂွံစဴစိုပ်ကွာန် ဇရေၚ်ကောန်ဗြဴဂှ် ဖျုန်မဂွပ်လဝ် ပ္ဍဲဍေၚ်ဒုန် ဖအိုတ် ဒှ်အာ ၜိုၚ်ဖျး စဂွံ ဒးဂစပ် ရ။
နဲကဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကၜဵု
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]က မလတ်လတ် ဂွပ်ၜဵု ဟွံဒှ် ကၜဵုရ။ ဖျုန်ဍေံ ဟွံသၠေက်သရိုဟ်တုဲ၊ သ္ဒးကဵု က ပုပုအုဲအုဲ ညိညမှ ဂွပ်ဗဒှ် ကၜဵု လုပ်သၞောဝ် ဗဗွဲ ဂကောံကၜဵု မာန်ရ။ ယဝ်ကအုဲပု ညိညမ္ဂး စွံလဝ် ၜိုတ် ၄-၅ တ္ၚဲ၊ ယဝ်ကအုဲပု ဂၠိုၚ်အာမ္ဂး ဂွပ်လဝ် စဵုကဵု ဖျုန်ကပေတ်မ္ၚိုဟ်တုဲမှ ပံက်ကြာတ်စဲညိ (အောန်အိုတ် ၇ တ္ၚဲ)။
လၟေင်ကမၠောန်-
- ရုဲက သွက်ဂွံဂွပ်ၜဵု (ဥပမာ - ကအသူ၊ ကဟတေတ်၊ ကဃောန်ယှာတ်)။
- ကဂှ် ဟစေဟ်ထောံ ဂစေဟ်ဍေံ အးအးတုဲ တံၚ်ပတိတ် ဟမါ် သီုကဵု အိက်က ကြာတ်ထောံ အးအးညိ။ တုဲပၠန် စွံလဝ် မွဲခဏ ကဵုဍာ်ဓဇူ ဇတ်ကှ်အာ အးအး။
နဲကဲ ဂွပ် (နွံ ၂ နဲ) -
- နဲကဲ ပလေၚ်ဂတ် (Traditional Method): ကေတ်ရိုက်မွဲမတုဲ ပၠးလးလဝ်ညိ။ တုဲပၠန် ပြိုက်စုတ် ၜဵု ပ္ဍဲဗုၚ်က စဵုကဵုပေၚ်ပေၚ်ညိ။ တုဲပၠန် ၜဵုဂှ် စုတ်ဂတတုဲ စွံက လတူၜဵုဂှ်ညိ။ တုဲပၠန် စုတ်ၜဵု လတူက ပေၚ်ပေၚ် ခလပ်ရိုက်တုဲ နကဵုဆာ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုဇုက် မွဲမွဲသာ် ဒက်စန်လဝ် ဗီုပလေၚ်ဂတ် ဂှ်ညိ။ တုဲ ဒက်ကွက်လဝ်ဗ္တ စွံဗွဲလတူ ညံင်ဍာ်က သွက်ဂွံ ဓဇူစှ်ေအာ လပါ်က္ဍိုပ်က ဗွဲသၟဝ်။ အခိၚ်ဒှ်ကၜဵုဂှ် နွံအကြာ ၄-၅ တ္ၚဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲအာဒိုတ် ပံက်စဲ ဂွံရ။
- နဲကဲ ကဠာလောဗါ (Commercial Method): သွက်ဂွံ ကၠောန် နကဵု ဗွဝ်ဖျာ သွံစဂှ် စကာ ကဠာလောဗါပန်ကၠၚ် (သေံတအ် ကော် ถังแช่) မွဲမ မနွံသီု ပထောၚ်ဍာ် ဂွံတိတ်ဂှ်ရ။ ထပ်သၟဝ် စုတ်ၜဵု တီုတီု ၜိုတ်ဒးရး၊ တုဲတှ်ေ ကမစုတ်လဝ် ၜဵု ပ္ဍဲဗုၚ်က တုဲတုဲဂှ် စွံစဳရေၚ် လတူၜဵုဂှ်တုဲ ဗဝ်တိုပ်ကဵု ၜဵု ကညံၚ်ဂွံကၠေံညိ။ အခိၚ် ဂွံဒှ် ကၜဵု၊ ကြာတ်စဲ၊ သွံစဂွံဂှ် တုပ်ကဵု နဲကဲကၠာကီုရ။
ပရေင်စသုင် ကေုာံ ဖက်နှဴ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကၜဵု ခၞါလဝ်တုဲ စဖက်ကဵု အမာဲနာနာ ဂွံရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ကၜဵုခၞါဂှ် တောဲစကဵု သွဂစေပ် ခတ်ခတ်ဖျးဖျး ဟွံသေင်မ္ဂး သွကၟဝ် မၚ်ဂၠန် တအ်မ္ဂး စခိုဟ် ဗွဲမလောန် ရ။ တုဲပၠန် ယဝ်ရ သွဟွံမဲမ္ဂး နကဵု ပုၚ်စဝ်စုတ် ဍာ်ဂံက်ဂံက် ဂှ် တောဲဂၟံက်စ ကု ကၜဵု သာ်ဏအ်လေဝ် စခိုဟ် ကွေံကွေံ ရ။
ပါဲနူဂှ်တုဲ ကၜဵုမခၞါလဝ် တုဲတုဲဂှ် ပေက်စ လေဝ် ခိုဟ်မွဲအမာဲ ပၠန်ရ။
- နဲကဲ ပေက်ကၜဵု: ဖျုန်ကၜဵု ခၞါလဝ်တုဲတအ်ဂှ် ပတိတ်ကေတ် ဖျုန်က သၟး။ တုဲတှ်ေ လာ်စုတ် ကသိုန်ဗ္ကေတ် မွဲမ၊ မြေက်ဍုက်ဍုက် လ္ပခၞက်ရိ ကေတ်ကလောံကလောံ၊ ဍာ်ကဝ်ဖရံက် လ္ပစုတ် (ဟိုတ်နူ ၜဵုနွံပ္ဍဲကဂှ် ဖ္ဍုၚ်မံၚ်ရရ)။ တုဲတှ်ေ စုတ်ၜဵုထၞာတ် ဘာ်ဇန်တုဲ ပတ်စုတ် ပၞဴ ၜါပိကရေက် ၜိုန်ဒးရး စေပ်စမ်ရံၚ် ဗီုဒးအၚောပ်ကအ် ရ။ ဣဏအ် ပေက်ကၜဵု စကဵု ပုၚ်ပလး ဗုဗု (သီုပုၚ်ၜိုဟ်) လေဝ် ခိုဟ်မွဲအမာဲ ကွေံကွေံရ။
ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ တင်သတိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကၜဵု ဝွံ ဟိုတ်နူ မဖ္ဍုင်လဝ် နကဵု ၜဵုဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ စၞစ မၞုံကဵု ဓါတ်သဝ်ဒဳယာမ် (Sodium) သၠုင် ရ။ သွက် ညးအာယုက်ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ညးအာယုက်ဍောတ် လဒေါဝ်တအ် လ္ပစဂၠိုၚ်ညိ။ အရာမဖ္ဍုၚ်ဂၠိုၚ်အာဂှ် မုရောဟွံခိုဟ်တုဲ သ္ဒးစွံသတိ ရ။ အရာလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်သရ ဂၠိုၚ်ၜက်အာမ္ဂး ဒှ်အန္တရာဲ ကု ပရေၚ်ထတ်ယုက် သၟးရဂၠိုၚ်။