ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (အၚ်္ဂလိက်: Chloroplast) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကိရိယာ သဲလ် (Organelle) မနွံ ပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ (Plant cells) ကေုာံ သဲလ် အလ်ဂျဳ (Algae) တအ် မာန် ရ။ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis) မဒှ် လၟေင် ကမၠောန် မပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် လျး တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဓါတု သွက် တၞံ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံ ဓါတ်အသာ်ၚေက် မကော်စ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် (Chlorophyll) မဒှ် ဓါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ ရ။

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ ပလာတ်သတိတ် (Plastid) မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် နွံကဵု လဒက်ပတန် ဓရိုပ် ၜါ ထပ် (Double membrane) ကေုာံ နွံကဵု ဒဳအေန်အေ (DNA) အလဵုဇကု ဍေဟ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ၊ ဝင် တမ်မူလ၊ လဒက်ပတန် ခန္ဓာဗေဒ၊ ကေုာံ တာလျိုင် ဍေဟ် ပ္ဍဲ ဇဳဝဗေဒ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:Chloroplast anatomy en.svg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မပါလုပ် ဓရိုပ် မ္ၚး၊ ဓရိုပ် အပ္ဍဲ၊ သတြဝ်မာ၊ ကေုာံ တာဲလာကွိုက် ဂမၠိုင်။

၁။ ဝင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Etymology and Discovery)

ဝေါဟာရ "ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်" (Chloroplast) ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ် ဂရိတ် တြေံ ၜါ မတွဟ်ဂး "chloros" (χλωρός) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ်ၚေက်" ကေုာံ "plastis" (πλάστης) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမဖန်ဗဒှ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဗီုပြင်" ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ဇဳဝဗေဒ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဂွံ ဆဵုကေတ် ပထမအိုတ် နကဵု တၠပညာ ရုက္ခဗေဒ ဍုင်ဂျာမနဳ ဟူဂဝ် ဗွန် မောလ် (Hugo von Mohl) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၇ ရ။ ညးတေအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ဍေဟ် နဒဒှ် "မအသာ်ၚေက်" ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ ရ။ လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၃၊ တၠပညာ အာန်ဒရဳယာတ် သျှိမ်ပါ (Andreas Schimper) ခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရ "Chloroplastiden" တုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဒဒှ်ရ ကိရိယာ ဏအ်ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပရေင်ဖန်ဗဒှ် တိက္ခသာဲ (Starch) ရ။

၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သဳအိုရဳ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Evolutionary Origin and Endosymbiotic Theory)

နကဵု လညာတ် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝင် တမ်မူလ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု သဲလ် တၞံ ရ။ အတိုင် သဳအိုရဳ ပရေင်ပံင်စပ် အပ္ဍဲ (Endosymbiotic theory) မခၞံဗဒှ် လဝ် နကဵု တၠပညာ လေန် မာဂူလိတ် (Lynn Margulis) မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ်ဝွံ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် စၟဗက်တဳရဳယျာ မမာန် ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ မကော်စ သာင်နဝ်ဗက်တဳရဳယျာ (Cyanobacteria) ရ။

သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Eukaryotic cell) တြေံ မွဲ ၚိတ် ကေတ် သာင်နဝ်ဗက်တဳရဳယျာ ဏအ် တုဲ ဟွံလာ်စိင် ထောအ် ဍေဟ်၊ ဆဂး ညးၜါ ဏအ် ပံင်ကောံ တုဲ မံင် အာ ရေင်သကအ် (Symbiosis) ရ။

• သဲလ် ဇၞော် ဂှ် ကလိဂွံ စၞစ နူကဵု ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ။
• ဗက်တဳရဳယျာ ဂှ် ကလိဂွံ ပရေင်စဵုဒၞာ ကေုာံ ဒၞာဲ ဌာန် သွက်ဂွံ မံင်။

သက်သဳ အဓိက သွက် သဳအိုရဳ ဏအ် ဂှ် ဒှ် - ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ် နွံကဵု ဒဳအေန်အေ အလဵုဇကု (cpDNA) မတုပ် ကု ဒဳအေန်အေ ဗက်တဳရဳယျာ၊ ကေုာံ ဍေဟ်တအ် ပါ်ထကး ကတဵုဗဒှ် အလဵုဇကု မာန် ရ။

၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ခန္ဓာဗေဒ (Structure and Anatomy)

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံကဵု လဒက်ပတန် မချိုတ်ပၠိုတ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် လၟေင် ကမၠောန် ဓါတု အပ္ဍဲ ဍေဟ် ရ။ ဍေဟ် နွံ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မခၟာဲ တုဲ ဇမၞော် ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၅-၁၀ မိုက်ခရဝ်မဳတာ ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး လဒက်ပတန် အဓိက ပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ်

ယၟု အစိတ်အပိုင်း (English)	လက္ခဏာ ကေုာံ တာလျိုင်
ဓရိုပ် မ္ၚး (Outer membrane)	ဓရိုပ် သမ္ၚေတ် မကဵု အခေါင် မဝ်လဳကျူ ဍောတ်ဍောတ် တအ် တတ် အာ ကၠုင် လောဲသွာ။
ဓရိုပ် အပ္ဍဲ (Inner membrane)	ဓရိုပ် မစဵုဒၞာ တုဲ ရုဲစှ် မဝ်လဳကျူ မလုပ် တိတ်။ ဍေဟ် ထိင်ဒဝ် လဝ် ဍာ် သတြဝ်မာ။
သတြဝ်မာ (Stroma)	ဍာ် ဓါတ် ကလောအ် မနွံ အပ္ဍဲ ဓရိုပ်။ ပ္ဍဲ ဏအ် နွံ အေန်ဇိုင်း (Enzymes)၊ ဒဳအေန်အေ၊ ကေုာံ ရာင်ဗဝ်သုမ် (Ribosomes)။
တာဲလာကွိုက် (Thylakoid)	ထိုင် ဍောတ်ဍောတ် မနွံ ဓရိုပ် အလဵုဇကု။ ပ္ဍဲ ဏအ် နွံ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် တုဲ ဒှ် ဒၞာဲ ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ။
ဂရာနာ (Grana)	ပရေင်စွံ ထပ် လဝ် တာဲလာကွိုက် တအ် မွဲ လတူ မွဲ (တုပ် ညံင် သြန် ဒကေဝ် မထပ် လဝ်)။

၄။ လၟေင် ကမၠောန် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis Process)

တာလျိုင် အဓိက ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဂှ် ဒှ် ကမၠောန် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ် ပါ်လဝ် ၜါ ကဏ္ဍ အဓိက -

(က) ကဏ္ဍ မဒး ဗဒဗွဲ လျး (Light-dependent reactions): ကမၠောန် ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဓရိုပ် တာဲလာကွိုက် (Thylakoid membrane) ရ။ ကၠဝ်ရဝ်ဖဳလ် ဇြုပ်ကေတ် လျး တ္ၚဲ တုဲ စကာ ဒြဟတ် ဂှ် သွက်ဂွံ ပါ် ထကး မဝ်လဳကျူ ဍာ် (H₂O) ရ။ ဍာ် ထကး အာ တုဲ ပတိတ် ကဵု ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (O₂) မဒှ် ဓါတ် မၞိဟ် တအ် မယီု ရ။ တုဲပၠန်၊ ကမၠောန် ဏအ် ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ဒြဟတ် ATP ကေုာံ NADPH ရ။

(ခ) ကဏ္ဍ ဟွံဒး ဗဒဗွဲ လျး ဟွံသေင်မ္ဂး သက်ကလောအ် ကယ်ဗိန် (Light-independent reactions / Calvin cycle): ကမၠောန် ဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သတြဝ်မာ (Stroma) ရ။ အေန်ဇိုင်း မနွံ ယၟု ရူဗစ်သကဝ် (Rubisco) ဂှ် ဇြုပ်ကေတ် ဓါတ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် (CO₂) နူ လတူ ကျာ တုဲ၊ စကာ ဒြဟတ် ATP ကဵု NADPH မပတိတ် လဝ် နူ ကဏ္ဍ ပထမ တေအ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဂြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂလူးကိုသ် (Glucose) မဒှ် စၞစ သွက် တၞံ ရ။

၅။ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ကေုာံ ဂဳဇီုဗေဒ (Chloroplast DNA and Genetics)

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံကဵု ဂဳဇီုဗေဒ အလဵုဇကု မကော်စ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (cpDNA ဟွံသေင်မ္ဂး plastome) ရ။ cpDNA ဝွံ နွံ ဗီုပြင် ခဍမ် (Circular) မတုပ် ကု ဒဳအေန်အေ ဗက်တဳရဳယျာ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ တၞံ ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဒဳအေန်အေ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၂၀-၁၇၀ ကဳလဝ်ဗေ့စ် (Kilobases) တုဲ ဍိုက်ပေင် ကဵု ဂျေန် (Genes) ၜိုတ် ၁၀၀ ပြင်င် ရ။ ဂျေန် တအ်ဝွံ ထိင်ဒဝ် လဝ် လၟေင် ကမၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် (Proteins) သွက် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ မွဲ ဂှ်၊ ပရေင်အာဲကၟာဲ ဂဳဇီုဗေဒ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဟွံဗက် သၞောတ် မေန်ဒဲ (Non-Mendelian inheritance) ပုဟ်၊ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု မိ (Maternal inheritance) သၟး ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ် ဂှ်၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ပ္ဍဲ မစိုအ် တၞံ တၟိ ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ခၟာဲ တၞံ မိ သၟး တုဲ နူ ကသဝ် တြုဟ် ဟွံပါ လုပ် ရ။

၆။ ပရေင်ဇဳဝကမ္မ ကေုာံ ပရေင်ခၞံဗဒှ် အပ္ဍဲ (Metabolism and Synthesis)

ၜိုန်ရ တာလျိုင် အဓိက ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ကီုလေဝ်၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ကၠောန် ပရေင်ဇဳဝကမ္မ တၞဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန် ရ -

• ခၞံဗဒှ် ဓါတ် ကၠေင် (Fatty acid synthesis): ပ္ဍဲ သဲလ် တၞံ၊ ဓါတ် ကၠေင် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လဝ် ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ရ။
• ခၞံဗဒှ် အမဳနဝ် အက်သစ် (Amino acid synthesis): အမဳနဝ် အက်သစ် အဓိက လ္ၚဵု တအ် ဂှ် ခၞံဗဒှ် ပ္ဍဲ သတြဝ်မာ ရ။
• ပရေင်ဇြုပ် ဓါတ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် (Nitrogen assimilation): ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ပြံင်လှာဲ ဓါတ် နိုက်ထရိုက် ညံင်ဂွံ ဒှ် အမဝ်နဳယျာ သွက်ဂွံ စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ခၞံဗဒှ် ပရဝ်တေန် ရ။
• ပရေင်စဵုဒၞာ အန္တရာယ် ဓါတ် (Oxidative stress response): ဍေဟ် ပတိတ် ဓါတ် မစဵုဒၞာ ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် မနွံ အန္တရာယ် (ROS) ရ။

၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဂကူ ပလာတ်သတိတ် ဂမၠိုင် (Differentiation and Types of Plastids)

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဂကူ ပလာတ်သတိတ် (Plastid) မွဲ ရ။ ပလာတ်သတိတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု သဲလ် သဇိုင် မကော်စ ပရဝ်ပလာတ်သတိတ် (Proplastids) တုဲ ဍေဟ်တအ် ပြံင်လှာဲ အာ အတိုင် အကာဲအရာ ကေုာံ ပွဳပွူ မာန် ရ -

1. ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (Chloroplasts): နွံ အသာ်ၚေက်၊ သွက် ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (နွံ ပ္ဍဲ တၞး လတူ ကျာ)။
2. ခရဝ်မဝ်ပလာတ် (Chromoplasts): နွံ အသာ် လဳမဴ၊ ဗကေတ်၊ မိတ်၊ သွက်ဂွံ ပတိတ် အသာ် သွက် ပ္ကဴ ကေုာံ သတ် (သွက်ဂွံ တံင်ဂြဲ စၟစၟောန်)။
3. လဳကဝ်ပလာတ် (Leucoplasts): ဟွံမဲ အသာ်၊ သွက်ဂွံ တန်သိပ် စၞစ။ ဥပမာ -
   • အမဳလဝ်ပလာတ် (Amyloplasts): တန်သိပ် တိက်ခသာဲ (Starch) (ဥပမာ ပ္ဍဲ ခါယျာ)။
   • အဳလာင်ယဝ်ပလာတ် (Elaioplasts): တန်သိပ် ဓါတ် ကၠေင်။

၈။ ပရေင်ကတဵုဗဒှ် ကေုာံ ပရေင်ပါ်ထကး (Reproduction and Division)

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ်ဝွံ ဟွံကတဵုဒှ် လၟေင် လၟေင် နူကဵု တမ် သဲလ် တၟိ ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ကတဵုဒှ် နူကဵု ပရေင်ပါ်ထကး (Division) နူကဵု ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မနွံ တုဲတုဲ တအ် ရ။ လၟေင် ကမၠောန် ဏအ်ဝွံ တုပ် ညံင် ပရေင်ပါ်ထကး ကဝက် (Binary fission) ပ္ဍဲ ဗက်တဳရဳယျာ ကီု ရ။

ပ္ဍဲ အခိင် ပါ်ထကး မ္ဂး၊ ပရဝ်တေန် မနွံ ယၟု FtsZ ကေုာံ ပရဝ်တေန် မကၠုင် နူ သဲလ် ယူကာရဳယောတ် (Dynamin-like proteins) တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပကောံ ဒက် ကွင်း (Ring) ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ရ။ ကွင်း ဏအ် ဍန် စှ်ေ အာ တုဲ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မွဲ ဂှ် ပါ် ထကး အာ ၜါ မာန် ရ။ သဲလ် တၞး တၞံ မွဲမွဲ မ္ဂး နွံ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် အကြာ ၅၀ ကဵု ၁၀၀ မာန် ရ။

၉။ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ပရေင်စဵုဒၞာ တၞံ (Role in Plant Defense and Immunity)

ပါဲနူ စၞစ ကေုာံ ဒြဟတ် တုဲ၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ဌာန် ဗဟဵု အဓိက သွက် သၞောတ် စဵုဒၞာ ယဲ ပ္ဍဲ တၞံ (Plant immune system) ရ။

ကာလ စၟယဲ ဗက်တဳရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဓါတ်ဂျိ လုပ် ဇီုကပိုက် တၞံ မ္ဂး၊ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် တအ် ဂွံ တီ တင်ဂၞင် ပြဟ်အိုတ် ရ။ ဍေဟ်တအ် ပတိတ် ဓါတ် ဟဝ်မုန်း စဵုဒၞာ မပ္တံကဵု သလဳသဳလစ် အက်သစ် (Salicylic acid) ကေုာံ ဂျာသမဝ်နစ် အက်သစ် (Jasmonic acid) တုဲ ပလံင် တင်ဂၞင် စိုပ် နူကလဳယတ် (Nucleus) သွက်ဂွံ ကဵု သတိ ကု အလုံ သဲလ် ရ။ တုဲပၠန် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် မာန် ခၞံဗဒှ် ပရေင်တုန့်ပြန် ဟိုက်ပါသေန်သဳတေပ် (Hypersensitive response) မပကဵု ညံင် သဲလ် မဒး ဂျိ ဂှ် ဂွံ ချိုတ် အာ အလဵုဇကု သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညံင် ယဲ ဟွံဂွံ ပြး အာ ကဵု သဲလ် တၞဟ် ရ။

၁၀။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အလုံ ကေုာံ သုတေသန အနာဂတ် (Summary and Future Research)

ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ ဒှ် ကိရိယာ မကိစ္စဇၞော် အိုတ် မွဲ သွက် လမျီု ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေဟ် မာန် ပြံင်လှာဲ လျး တ္ၚဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် ဒြဟတ် ဓါတု ဂှ်ရ၊ ဍေဟ် ထံက်ပင် လဝ် သၞောတ် စၞစ သတ်တအ် သီုဖအိုတ် လတူ လေယျာ တိ ရ။

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ခေတ်တၟိ တအ်ဂှ်၊ တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ တအ် ဂစာန် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် အစောံသတ္တိ ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် (Photosynthetic efficiency) မာန် ရ။ နကဵု လွပ် ပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂဳဇီုဗေဒ (Genetic engineering) မ္ဂး၊ တၠပညာ တအ် လ္ၚတ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ အေန်ဇိုင်း Rubisco ညံင်ဂွံ ဇြုပ် ကာဗောန်ဒိုင်အံက်သိုက် ဂွံ ဂၠိုင် တိုန် တုဲ သွက်ဂွံ ပခိုဟ် တိုန် လၟိဟ် ပတိတ် သတ် တၞံ (Crop yield) ပ္ဍဲ ပရေင်တဵုလွဳ ရ။ သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပရေင်လ္ၚတ် ကၠဝ်ရဝ်ပလာတ် ဝွံ မာန် ရီုဗင် ကဵု သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် "ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ ပက္တီု" (Artificial photosynthesis) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ဒြဟတ် သဘာဝ အနာဂတ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ပရေင်ပံင်စပ်လျးတ္ၚဲ (Photosynthesis)
• သဲလ် တၞံ (Plant cell)
• မာင်တဝ်ကောန်ဒရဳယျာ (Mitochondrion)
• ပလာတ်သတိတ် (Plastid)