ခါင်ပါဗေလ်
ခါင်ပါဗေလ် (အင်္ဂလိက်: Kuiper belt; /kʌɪpər/) ဂှ် ဒှ် ဒေသတိုင်ဗွိုင်ကဝိုင် (circumstellar disc) မွဲ မနွံ ပ္ဍဲကဵု သ္ကုတ်မ္ၚး သၞောတ်တ္ၚဲ (Outer Solar System) ပိုယ်ရ။ ဒေသဏအ်ဂှ် စတမ်နူကဵု ဂၠံင်တရဴ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် (Neptune) မနွံ ဇမ္ၚောဲ ၃၀ ယူနေတ် နက္ခတ္တဗေဒ (AU) နူကဵု တ္ၚဲတုဲ၊ တန်တဴ တိုန်အာ စဵုကဵု ဇမ္ၚောဲ ၅၀ AU ရ[၁]။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ခြုံအာသတာရိုက် (Asteroid belt) ကီုလေဝ်၊ ဇမၞော်ဍေဟ်ဂှ် လှဲလးနူကဵု ခြုံအာသတာရိုက် ၂၀ ဆ တုဲ၊ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် သၠုင်နူ ၂၀ စဵုကဵု ၂၀၀ ဆ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A (A-class) မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ခါင်ပါဗေလ် နကဵု ဘာသာမန် ရ။
| ဗီုရုပ် ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် ဗီုရုပ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ခါင်ပါဗေလ် မနွံ လက္ကရဴ ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် (အရံင်သၚေက်) | |
| ဒၞာဲဒတန် (Location) | သ္ကုတ်မ္ၚး သၞောတ်တ္ၚဲ (Outer Solar System) |
|---|---|
| ဇမ္ၚောဲ နူတ္ၚဲ (Distance) | ~30 စဵုကဵု 50 AU |
| လၟိဟ် အရာဝတ္ထု (Objects) | > 100,000 (မနွံဗွိုက် > 100 km) |
| လျိုင် သီုဖအိုတ် (Total Mass) | 0.02 - 0.1 ဆ လျိုင်တိ (Earth masses) |
| လဒက်ပတန် အဓိက (Composition) | ဍာ်ကလောအ်၊ မဳတိန်၊ အာမဝ်နဳယာ (Ices) |
| ဂြိုဟ်ဍောတ် အဓိကဂမၠိုင် | ပလူတဝ်၊ ဟောဝ်မဳယာ၊ မာကဳမာကဳ |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု ခြုံအာသတာရိုက် (Asteroid belt) မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဂျူပဳတာ ကီုရ။ ဆဂး အရာဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခြုံအာသတာရိုက်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲတအ်တုဲ၊ အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ဂမၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "ဍာ်ကလောအ်" (Ices) မပ္တံကဵု ဍာ်၊ အာမဝ်နဳယာ (Ammonia) ကေုာံ မဳတိန် (Methane) ဗွဲမဂၠိုင်ရ[၂]။ ဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသ္ၚိ သွက် ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) မပ္တံကဵု ပလူတဝ် (Pluto)၊ ဟောဝ်မဳယာ (Haumea) ကေုာံ မာကဳမာကဳ (Makemake) တအ်ရ။ သၟေဟ်နူဂှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု တရဳတောန် (Triton) မဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် နေပ်ကျောန် ကေုာံ ဖဳဝဳ (Phoebe) မဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် သနေ တအ်ဂှ် လေဝ် ကၠုင်နူကဵု ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ဏအ် ကီုရ။ ခါင်ပါဗေလ်ဂှ် ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ အစာနက္ခတ် ဒာတ်ချ်-အမေရိကာန် Gerard Kuiper မဒှ်ညးမဟီုတွဟ်လဝ် ပရူဒေသဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု (History and Discovery)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ တေအ်ဂှ်၊ အစာနက္ခတ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်လဝ် ဒဒှ်ရ နွံဒၟံင် ဂြိုဟ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (Planet X) ရ။ ကာလ ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် တုဲ၊ ညးတအ် ထေင်ကေတ် ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ၉ ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ အစာနက္ခတ် Kenneth Edgeworth ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ မသ္ၚောဲနူ တ္ၚဲတေအ်ဂှ် အရာဝတ္ထုတအ် လှဲလးလောန်တုဲ ဒက်ပတန် နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံမာန်၊ ဍေဟ်တအ် ဒှ်ဒၟံင် အရာဝတ္ထု ဍောတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် အစာနက္ခတ် ဂြရတ် ခါင်ပါ (Gerard Kuiper) တင်သမ္တီလဝ် လညာတ်မွဲ မတုပ်သၟဟ် ကု အေဂျ်ဝါတ် ကီုရ[၃]။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒေသဏအ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ကော်စ "Edgeworth-Kuiper belt" ရ။ ဗွဲစၟတ်တေအ်ဂှ် လုကဴ အခိင် ဗွဲမလအ် အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (KBOs) တအ်ဂှ် ဆဵုကေတ် ဆ ပလူတဝ် ကဵု ဂြိုဟ်ရံင်ဍေဟ် ခါရွန် ဓဝ်ရ။ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၉၂၊ အစာနက္ခတ် ဒေဗေတ် ဂျူဝေတ် (David Jewitt) ကေုာံ ဂျေန် လူ (Jane Luu) တအ် စကာ တေလဳသကုပ် တကအ်ဟာဝါယဳ (Hawaii) တုဲ ဂၠာဲဆဵုကေတ် အရာဝတ္ထုတၟိ မနွံယၟု (15760 Albion ဟွံသေင်မ္ဂး 1992 QB1) ရ[၄]။ နူစ အခိင်ဂှ်တုဲ အရာဝတ္ထု KBOs မနွံဗွိုက် လ္တူ ၁၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဂှ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပြင်င် မွဲကိုဋ် (100,000) ရ။
၃။ လဒက်ပတန် ကေုာံ သဏ္ဌာန် (Structure and Composition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံသဏ္ဌာန် ဗီုပြင် ဒကောတ်ခဍမ် (Torus/Donut-shaped) ရ။ ဍေဟ် လှဲလးဒၟံင် နူကဵု ဇမ္ၚောဲ ၃၀ AU စဵုကဵု ၅၀ AU နူတ္ၚဲရ။ လျိုင် သီုဖအိုတ် (Total Mass) အရာဝတ္ထုတအ် ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ်ဂှ် အောန်လောန်ရ - နွံဆ ၜိုတ် 0.02 စဵုကဵု 0.1 ဆ လျိုင်တိ ပိုယ်ဓဝ်ရ[၅]။
အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (KBOs) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် ရ။ သ္ပဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံသ္ၚောဲလောန် နူကဵု တ္ၚဲတုဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ စိုပ်အောန်လောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဝတ္ထု မပ္တံကဵု ဍာ် (H2O)၊ မဳတိန် (CH4) ကေုာံ အာမဝ်နဳယာ (NH3) တအ်ဂှ် ဒှ်အာ သဏ္ဌာန် ဍာ်ကလောအ် တေင်တေင်ရ။ ကာလ အရာဝတ္ထုတအ်ဏအ် ဇီုကေက် ရေင်သကအ်တုဲ ပြးဇးအာ နူကဵု ခါင်ပါဗေလ်တုဲ လုပ်ကၠုင် ဇရေင် လပါ်ပ္ဍဲ သၞောတ်တ္ၚဲမ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် တ္ၚဲကတဴအာတုဲ ကတဵုဒှ်အာ သၞံင်ဗတ (Comets) မနွံကဵု ဗတဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ကျာ ရ[၆]။
၄။ ဂကူအရာဝတ္ထုဂမၠိုင် ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် (Categories of KBOs)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာဝတ္ထု ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် တအ်ဂှ် နကဵု ပရေင်ဂၠံင်တရဴဂေတ် (Orbital dynamics) မ္ဂး ပါ်လဝ် ဂကူ အဓိက သာ်ဏအ်ရ -
- အရာဝတ္ထု ဂန္ထဝင် (Classical KBOs / Cubewanos): ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဇမ္ၚောဲ ၄၂ စဵုကဵု ၄၈ AU ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံနွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonance) ကု ဂြိုဟ်နေပ်ကျောန် ရ။ ဥပမာ - ဂြိုဟ်ဍောတ် မာကဳမာကဳ (Makemake) ကေုာံ 15760 Albion ရ။
- အရာဝတ္ထု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonant KBOs): ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်တံင်ဓရောတ် လျိုင် (Orbital resonance) ကု နေပ်ကျောန် ရ။ ဥပမာ - ဂြိုဟ်ဍောတ် ပလူတဝ် (Pluto) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် 2:3 resonance ကု နေပ်ကျောန် (အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ် - နေပ်ကျောန် ဂေတ်တ္ၚဲ ၃ ဗ္ဂေတ်မ္ဂး ပလူတဝ် ဂေတ်ဂွံ ၂ ဗ္ဂေတ်) ရ။ အရာဝတ္ထု မနွံ ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ဂှ် ကော်စ Plutinos ရ[၇]။
- ခဝ်ကလေင်ပြးဇး (Scattered Disc): ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂေတ်ဒၟံင် နကဵု ဂၠံင်တရဴ ခဍမ်ခဍမ် (Highly eccentric) မလှဲလးတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး သ္ၚောဲအာ စဵုကဵု ၁၀၀ AU ပြင်င် ရ။
၅။ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် ကေုာံ အရာဝတ္ထု ဇၞော်ဇၞော် (Dwarf Planets)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ဏအ်ဂှ် နွံကဵု အရာဝတ္ထု မနွံဇမၞော် ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးဒုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planets) ရ။ အရာဝတ္ထုတအ်ဏအ်ဂှ် လျိုင်ဍေဟ်တအ် ဇၞော်က္ဍင်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် သဏ္ဌာန် ခဍမ်ခဍမ် (Spherical) ရ။
| ယၟု (Name) | ဗွိုက်အလုံ (Diameter) | လျိုင် (Mass) | ဂြိုဟ်ရံင် (Moons) | သၞာံ မဂၠာဲဆဵု |
|---|---|---|---|---|
| ပလူတဝ် (Pluto) | 2376 km | 1.30 × 10²² kg | ၅ မ | ၁၉၃၀ |
| ဟောဝ်မဳယာ (Haumea) | ~1632 km | 4.0 × 10²¹ kg | ၜါ မ | ၂၀၀၄ |
| မာကဳမာကဳ (Makemake) | ~1430 km | ~3.1 × 10²¹ kg | မွဲ မ | ၂၀၀၅ |
| ကွာဝါ (Quaoar)* | ~1110 km | 1.4 × 10²¹ kg | မွဲ မ | ၂၀၀၂ |
*တင်စၟတ်: ကွာဝါ ဂှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် စၟတ်သမ္တီ ဟွံဖျေဟ်ဏီ (Dwarf planet candidate) ရ။
၆။ တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (Origin and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒှ် လၟေင်အရာဝတ္ထု မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု အခိင် လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် (Solar system formation) မစကတဵုဒှ်တေအ် နူကဵု ၄.၆ ဗဳလဳယောန် သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ရ။ အတိုင် သီအဝ်ရဳ မစၟတ်သမ္တီအိုတ် မကော်စ "Nice model" မ္ဂး၊ ကိုပ်ကၠာတေအ် ဂြိုဟ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (ဂျူပဳတာ၊ သနေ၊ ယူရေးနပ်သ် ကေုာံ နေပ်ကျောန်) တအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကြပ်ကဵု တ္ၚဲ လောန်ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravitational interaction) မ္ဂး ဂြိုဟ်တအ်ဏအ် ခြာသ္ၚောဲအာ နူတ္ၚဲရ[၈]။ နေပ်ကျောန် ဂှ် ဂေတ်အာ လပါ်မ္ၚးတုဲ၊ ဍေဟ် ရိုဟ်ပတိတ်ဏာ အရာဝတ္ထု ဍာ်ကလောအ်တအ် ဇရေင် လက္ကရဴ ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်ဖဵု မကဵုလဝ် သွဟ် ဒဒှ်ရ မုဟိုတ် အရာဝတ္ထု ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံဒၟံင် သၞောတ်တံင်ဓရောတ် (Resonance) ကု နေပ်ကျောန် ရ။
၇။ သၞောတ်တၞဟ်ခြာ နူကဵု ခြုံအာသတာရိုက် (Differences from the Asteroid Belt)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ခါင်ပါဗေလ် ကေုာံ ခြုံအာသတာရိုက် တအ်ဂှ် နွံသဏ္ဌာန် တိုင်ဗွိုင် (Belt) မတုပ်သၟဟ်ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ -
- လဒက်ပတန်: ခြုံအာသတာရိုက် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ၊ တုဲ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် (Ice, Ammonia, Methane)။
- ဇမၞော် ကေုာံ လျိုင်: ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် လှဲလးနူ ခြုံအာသတာရိုက် ၂၀ ဆ တုဲ၊ လျိုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဇၞော်နူ ၂၀ စဵုကဵု ၂၀၀ ဆ ရ။
- ဇမ္ၚောဲ: ခြုံအာသတာရိုက် ဂှ် နွံ အကြာ အၚာ ကဵု ဂျူပဳတာ (2 - 4 AU) တုဲ၊ ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် နွံ လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (30 - 50 AU) ရ။
၈။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Exploration)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ ခါင်ပါဗေလ် ကေုာံ က္ၜင်အာကာသ New Horizons ပ္ဍဲ YouTube
ကိုပ်ကၠာတေအ် က္ၜင်အာကာသ မပ္တံကဵု Pioneer 10, Pioneer 11, Voyager 1 ကေုာံ Voyager 2 တအ်ဂှ် ဖြာတ်တတ်အာ ဒေသ ခါင်ပါဗေလ် ကီုလေဝ်၊ ဍေဟ်တအ် ဟွံဂွံ လ္ၚတ်ကေတ် အရာဝတ္ထု KBOs တအ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် မဇၞော်အိုတ် ကေုာံ ပထမအိုတ် သွက် ခါင်ပါဗေလ် ဂှ် ဒှ် က္ၜင်အာကာသ နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons) မလွှတ်လဝ် နကဵု ဂကောံ နာသာ (NASA) ရ။ က္ၜင်ဏအ်ဂှ် ဖြာတ်အာ ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ[၉]၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန္နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ဍေဟ် ဖြာတ်တတ်အာ အရာဝတ္ထု ခါင်ပါဗေလ် မွဲ မနွံယၟု အာရဝ်ကောတ် (Arrokoth) (လဆောဝ်ကော် Ultima Thule) ရ[၁၀]။ အာရဝ်ကောတ် ဂှ် ဒှ် အရာဝတ္ထု မနွံသ္ၚောဲအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ် မဒးဒုင် တက်လဝ် ဗီုရုပ် ကြပ်ကြပ် နကဵု က္ၜင်အာကာသ ကောန်မၞိဟ်တအ် ရ။
၉။ ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲတၞဟ် (Extra-solar Kuiper Belts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် နကဵု တေလဳသကုပ် တၟိတၟိတအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် ဆဵုကေတ် သၞောတ်တိုင်ဗွိုင် (Debris disks) မတုပ်သၟဟ် ကု ခါင်ပါဗေလ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သၞောတ် မပ္တံကဵု HD 139664 ကေုာံ Fomalhaut တအ်ဂှ် နွံကဵု တိုင်ဗွိုင် ဍာ်ကလောအ် ကေုာံ ခဝ်မသှ်ေသၟေဟ် နူကဵု ပရေင်လဒက်ပတန် ဂြိုဟ်တအ်ရ[၁၁]။ ပရေင်လ္ၚတ် သၞောတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကဵုအရီုအဗင် သွက်ပိုယ် ဂွံကၠိုဟ် အနာဂတ် ကေုာံ ဝင် သၞောတ်တ္ၚဲ ပိုယ် မာန်ရ။
၁၀။ နိဿဲ ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ "The evolution of comets in the Oort cloud and Kuiper belt" (2003). Nature 424 (6949): 639–642. doi:.
- ↑ Kuiper Belt Objects: Facts about the Kuiper Belt & KBOs.
- ↑ "On the Origin of the Solar System" (1951). Astrophysics: A Topical Symposium 1: 357–424.
- ↑ "Discovery of the candidate Kuiper belt object 1992 QB1" (1993). Nature 362 (6423): 730–732. doi:.
- ↑ "The structure of the Kuiper belt: Size distribution and radial extent" (2001). The Astronomical Journal 122 (2): 1051–1066. doi:.
- ↑ "From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets" (1997). Icarus 127 (1): 13–32. doi:.
- ↑ "The Origin of Pluto's Orbit: Implications for the Solar System Beyond Neptune" (1995). The Astronomical Journal 110: 420. doi:.
- ↑ "Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System" (2005). Nature 435 (7041): 459–461. doi:.
- ↑ "The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons" (2015). Science 350 (6258): aad1815. doi:.
- ↑ "Initial results from the New Horizons exploration of 2014 MU69, a small Kuiper Belt object" (2019). Science 364 (6441): eaaw9771. doi:.
- ↑ "Optical Images of an Exosolar Planet 25 Light-Years from Earth" (2008). Science 322 (5906): 1345–1348. doi:.