ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ

ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ
	Pre-Colonial Era
ပရူပရာ သဇိုင်
သဘဴဓရ် အဓိက	သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System); ပရေင်ဆက်ဆောံ ယေန်သၞာင် (Cultural Syncretism); ပရေင်ဗၞိက် ဂၠံင်ဍာ် (Maritime Trade)
ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင်	ဝင် အာရှအဂၞဲ (Southeast Asian History); မနုဿဗေဒ (Anthropology); ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
ဘာသာ မဆက်စပ်	ဗေဒသုတေသန အခိုက်တမၠာ (Archaeology); သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science)

ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (အၚ်္ဂလိက်: Pre-Colonial Era) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ဝင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် အခိင်ကာလ မစၞောန်ထ္ၜးကဵု လဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်အုပ်ဓုပ်၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ပ္ဍဲ ဒေသမွဲမွဲ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ အာရှ၊ အာဖရိက၊ ကေုာံ အမေရိက) ကၠာဟွံဒးဒုင် သီကေတ် အဝဵုအာဏာ နကဵု အေန်ပါယာ ရးပလိုတ် (Western Empires) တအ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဝင်မန် မ္ဂး၊ အခိင်ကာလဏအ်ဝွံ စပ္တံ နူကဵု လဒက်ပ္တန် ဍုင် ကၠာအိုတ် စဵုကဵုစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ် အခိင် ဍုင်အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဍုင်ပြင်သေတ် တအ် လုပ်သီကေတ် အဝဵုဂှ် ရ။ ခေတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် ခေတ် မဟၟဲကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် သၟး၊ ဍေံ ဒှ် ခေတ်ကာလ မၞုံကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism) ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဗၞိက် ဂၠးကဝ် မခိုင်ကၠိုက် မွဲ ရ။

သၞောတ်ဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Political Structure)

လဒက်ပ္တန် အဝဵုအာဏာ ပ္ဍဲ ခေတ်ဏအ်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူ သၞောတ်ဝ် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ (Modern Nation-State) ဗွဲမဇၞော် ရ -

သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System): အဝဵုအာဏာ ဍုင်ဝွံ ဍေံ တန်တဴ လတူ "ဗဟဵု" (Center) မၞုံကဵု ဣဒ္ဓိသတ္တိ သၟိင်တၠ တုဲ၊ ဍေံ ဟွံစွံအဓိက လတူ ပယျဵုတိဍာ် မကၠးဖ္ဍး (Fixed borders) ရ။ ဍုင် မၞုံ ပ္ဍဲ ဇိုင်ပယျဵုတအ်ဂှ် လေပ် ဒုင်စကာ အဝဵု နူကဵု ဍုင်ဇၞော် ၜါ ပိ မာန် ရ။
အဝဵု သၟိင်တၠ (Kingship and Legitimacy): သၟိင်တၠတအ် သုင်စောဲ သာသနာ (ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူ) သွက်ဂွံ လလောင်တြး အဝဵုအာဏာ ဇကု ညံင်ဂွံ ဒှ် "ဓမ္မရာဇာ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဒေဝရာဇာ" ရ။ လိက်ခတ် ကေုာံ လိက်တၟအ်တအ်ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကိရိယာ အဓိက သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ အဝဵုဏအ် ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ ဂၠးကဝ် (Economy and Trade)

ပရေင်ဗၞိက် ဂၠံင်ဍာ် (Maritime Trade Network): ဍုင် ပ္ဍဲ ဇိုင်ၜဳ မပ္တံကဵု ဍုင်သဓီု၊ ဗဂေါ၊ ကေုာံ သြဳဝိဇယ (Srivijaya) တအ်ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒတန် ဗဟဵု ပရေင်ဗၞိက် မဆက်စပ်လဝ် ဍုင်ကြုက် ကေုာံ အိန္ဒိယ ရ။ ကပေါတ် မပ္တံကဵု မသုင်စောဲ ယမ်း၊ စာင်မၠံက်၊ ကေုာံ ကပေါတ်တိက္ဍိုဟ် (Ceramics) တအ်ဂှ် သွံရာန်ကၠုင်လဝ် ရ။
သၞောတ်ဝ် စၟိန်ပြမာန် ဒြဟတ်မၞိဟ် (Control of Manpower): ဟိုတ်နူ တိဍာ် လှဲလးတုဲ မၞိဟ် အောန်ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခေတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ စွံအဓိက လတူ ပွမထိင်ဒဝ် လၟိဟ်မၞိဟ် (Manpower) ဂၠိုင်နူ ပွမထိင်ဒဝ် တိဍာ် ရ။ ကာလ က္တဵုဒှ် ပၞာန်မ္ဂး ပွမရပ်ဏာ မၞိဟ် သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ် အခိုက်အလိုက် ဓမ္မတာ မွဲ ရ။

ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Culture and Society)

ပရေင်ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Syncretism): အခိင်ကာလဏအ်ဝွံ ဒှ် အခိင် ယေန်သၞာင် ဒေသ ကေုာံ ယေန်သၞာင် အိန္ဒိယ (Indianization) ပံင်နှဴ ရေင်သ္ကအ် ရ။ ဘာသာ ဟိန္ဒူ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ပွမရှ်ေသှ်ေ ကလော် ဒေသ (Animism) တအ်ဝွံ ဍေံ တန်တဴအာ မွဲစွံ မာန် ရ။
လဒက်ပ္တန် ပရေင်ပါ်ကဆံင် (Social Stratification): ဌာန်ကောံမၞိဟ် ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ဝွံ ပါ်လဝ် ကဆံင် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး မပ္တံကဵု သၟိင်တၠ၊ အမာတ်၊ ကောန်ဗၞိက်၊ သၟာတဵုလွဳ ကေုာံ ဍိက် (Bondsmen) ရ။

အဆက်အစပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Relevance to Multicultural Studies)

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ ဝွံ ဍေံ ဒှ် နမူနာ ခိုဟ်အိုတ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဌာန်ကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဂကူနာနာ (Pluralistic societies) ရ။ အခိုက်အလိုက် လဒက်ပ္တန်ဂကောံ ပ္ဍဲခေတ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဟွံဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵု လညာတ် "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" (Ethno-nationalism) မဒှ် လညာတ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ တအ်ဏီ ရ။

ဆက်ဗှ်ညိ

နိဿဲ

Reid, A. (1988). Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450-1680. Yale University Press.
Wolters, O. W. (1999). History, Culture, and Region in Southeast Asian Perspectives. SEAP Publications.