ချာတ်
| သမ္မတ ဍုၚ် ချာတ် (Republic of Chad) République du Tchad جمهورية تشاد (Jumhūriyyat Tshād) | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
 | |
| ဍုင်ဇၞော် | အေန်ဂျာမဳနာ (en) (N'Djamena) |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | အေန်ဂျာမဳနာ |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ဘာသာ ပြၚ်သေတ်၊ ဘာသာ အာရပ် |
| ကွေတ်ဘာသာ | ၅၅.၁% ဘာသာ အေတ်သလာမ် (en)၊ ၄၁.၁% ဘာသာ ခရေတ်ယာန် |
| Demonym | ချာတ်ဒဳယာန် (Chadian) |
| အလဵုအသဳ | သမ္မတ အုပ်ဓုပ်၊ အလဵုအသဳ ပၞာန် (Unitary semi-presidential republic) |
• သမ္မတ | မာဟာမတ် ဒေဗဳ (en) |
• သကိုပ် ဝန်ဇၞော် | အလာမာယေ ဟာလဳနာ (en) |
| ဒတန်သၞောဝ် | ပါလဳမာန် ချာတ် (en) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၁၉,၀၉၃,၅၉၅ (၂၀၂၄) |
| GDP (PPP) | တၟော် |
• သီုဖအိုတ် | $၆၃.၀၇၀ ဗဳလဳယျာန် |
• Per capita | $၃,၂၄၀ |
| လှုဲ | သြန် ဖရက် အာဖရိက လဒေါဝ် (en) (XAF) |
| ဇြောမ်အခိင် | WAT (UTC+1) |
| ကုဒ်ဂၞန်ဖုန် | +235 |
ဍုၚ် ချာတ် (အၚ်္ဂလိက်: Chad) ဟွံသေၚ်မ္ဂး သမ္မတ ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မွဲ ပ္ဍဲ ဒေသ အာဖရိက လဒေါဝ် (en) ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဟွံမွဲ ကု ပြၚ် ၜဳ (Landlocked country) မွဲ ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ပယျဵု ဆက် ဒၟံၚ် ကု ဍုၚ် လဳဗဳယျာ (en) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ၊ ဍုၚ် သုဒါန် (en) ပ္ဍဲ လပါ် ဗမံက်၊ ဍုၚ် သေန်ထရေဝ် အာဖရိက (en) ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ၊ ကေုာံ ဍုၚ် ခါမ်ရုန် (en)، ဍုၚ် နိုင်ဂျဳရဳယျာ (ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ်)، ကေုာံ ဍုၚ် နဳဂျာ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဇမၞော် တိဍာ် ၁.၂၈ မဳလဳယျာန် စတုရန်း ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၅ ပ္ဍဲ တိုက် အာဖရိက ကေုာံ ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂၀ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ဍုၚ် ဇၞော် အိုတ် ကေုာံ ဍုၚ် ဒတန် အလဵုအသဳ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) ရ။[၁]
ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၉ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ရ။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ဂကူ ကေုာံ အရေဝ် ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ ပြၚ် ၂၀၀ သာ် ရ။ ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဘာသာ အာရပ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် တရားဝင် သွက် အလဵုအသဳ ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် လဝ် ဍုၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ကြဴနူ မဒး ဒုၚ် အုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု အေန်ပါယာ ပြၚ်သေတ် ရ။ ၜိုန်ရ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု သယံဇာတ ကၠေၚ် ဍာ် (Crude oil) ကေုာံ ထဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ကီု လေဝ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ် အဂတိ လီုလာ် တုဲ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဝါတ်ဂါတ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်، ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ပြံၚ်လှာဲ ကေုာံ ပြသၞာ ညး လဒဴ မကၠုၚ် နူ ဍုၚ် သုဒါန် ရ။[၂]
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပထဝဳ (Introduction and Geography)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် တိုက် အာဖရိက ဍာံဍာံ ရ။ ဟိုတ်နူ ဍေံ နွံ သ္ၚောဲ နူ ၜဳ ဇၞော် ကေုာံ ဍေံ နွံ ကု ရာသဳဥတု က္တဴ သကာတ်မြဟ် တုဲ، မၞိဟ် တအ် ညးတအ် ကော်စ ဍုၚ် ဝွံ "ကသိုပ် ဂြိုဟ် မချိုတ် အာ ပ္ဍဲ အာဖရိက" (Dead Heart of Africa) ရ။
- ပွဳပွူ ပထဝဳ ၃ သာ်: ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ ပါ် ခြာ လဝ် ၃ ကရေက် ရ။ လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ ဝါ ဗ္တဳ သဟ်ရာ (Sahara Desert) မက္တဴ ကေုာံ ဟွံမွဲ ကု ဍာ် ရ။ လပါ် လဒေါဝ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ သာဟေဝ် (Sahelian belt) မၞုံ ကု တိ ကှ်ကှ် ကေုာံ ချောဲ ညိည ရ။ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒေသ သာဗာန်နာ (Sudanian savanna) မၞုံ ကု တိ ဗ္ၚ မခိုဟ် ကေုာံ ဍာ် ဗြဲ မဂၠိုၚ် ရ။
- ကန် ဍာ် ချာတ်: ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ ယၟု နူကဵု "ကန် ဍာ် ချာတ်" (Lake Chad) မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် ရ။ ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ကန် ဍာ် မဇၞော် အိုတ် မရနုက်ကဵု ၂ ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ်، လၟိဟ် ဍာ် ပ္ဍဲ ကန် ဝွံ ဍေံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ ၉၀% ပြၚ် ဟိုတ်နူ ပရေၚ် ပြံၚ်လှာဲ ရာသဳဥတု ရ။
- ဒဵု အဳမဳ ကူသဳ: ဒဵု မသၠုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝွံ ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒဵု အဳမဳ ကူသဳ (Emi Koussi) မၞုံ ပ္ဍဲ ဒေသ တဳဗေတ်သတဳ (Tibesti Mountains) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ร။ ဒဵု ဏအ် ဍေံ ဒှ် ဒဵု ပၟတ် တြေံ မွဲ မၞုံ ဇမၠိၚ် ၃,၄၄၅ မဳတာ ရ။[၃]
၂။ ဝင် အတိတ် ကေုာံ အေန်ပါယာဂမၠိုၚ် (Early History and Empires)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တိဍာ် ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မၞုံ ကု ဝင် ကောန်မၞိဟ် မတြေံ အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
- ခေတ် တြေံ အိုတ်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၂، တၠပညာ တအ် ညးတအ် ဆဵု ဂဗ ဇုတ် က္ဍဟ် မၞိဟ် တြေံ မွဲ မၞုံ ယၟု သာဟေလန်သရဝ်ပတ် ချာတ်ဒေန်သေတ် (Sahelanthropus tchadensis) ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ร။ ဇုတ် ဏအ် ဍေံ နွံ အာယုက် ၇ မဳလဳယျာန် သၞာံ တုဲ ဍေံ ဒှ် ဇုတ် မၞိဟ် မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ ရ။
- ယေန်သၞာၚ် သာအဝ် (Sao Civilization): ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ စိုပ် ရာစုသၞာံ မရနုက်ကဵု ၁၀، ယေန်သၞာၚ် သာအဝ် ညးတအ် ဇၞော်မောဝ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ် ရ။ ညးတအ် ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ပွမကၠောန် ဗဒှ် နကဵု တိ ဗီုပြၚ် ရုပ် နာနာ သာ် ရ။
- အေန်ပါယာ ကာနေမ်-ဗဝ်နူ (Kanem–Bornu Empire): ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၉၊ အေန်ပါယာ ဏအ် ဍေံ စ က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် တုဲ ဍေံ အုပ်ဓုပ် လဝ် ဒေသ ဝွံ ပွိုၚ် ၁,၀၀၀ သၞာံ ပြၚ် ရ။ ညးတအ် ပိုၚ်ပြဳ လဝ် ဂၠံၚ် ပရေၚ် ဗၞိက် ကၠောံ သဟ်ရာ (Trans-Saharan trade routes) မသွံ ရာန် သြန်، ထဝ်၊ ကေုာံ ဍိက် (Slaves) ရ။ လက္ကရဴ ဂှ်၊ အေန်ပါယာ ဏအ် ဍေံ ဒုၚ် တဲ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။
- အေန်ပါယာ အွာဒါဲ ကေုာံ ဗာဂူရ်မဳ: ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ဗမံက်، အေန်ပါယာ အွာဒါဲ (Wadai) ကေုာံ ဗာဂူရ်မဳ (Baguirmi) တအ် ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ရာစုသၞာံ ၁၆ တုဲ ညးတအ် ပြိုၚ်ပကာန် ကု ကာနေမ်-ဗဝ်နူ လၟိုန် ရ။[၄]
၃။ ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ပွမသၠးပွး (French Colonialism and Independence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဒုၚ် လုပ် သီ လဝ် နကဵု ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ပ္ဍဲ အစ ရာစုသၞာံ ၂၀ ရ။
- ပွမလုပ် သီ: ဒပ် ပၞာန် ပြၚ်သေတ် ညးတအ် လုပ် သီ ဍုၚ် ဝွံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၁ ရ။ ပရေၚ် တဝ်စၞေဟ် မဇၞော် အိုတ် ဂှ် ဍေံ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ပၞာန် ကူသေရဳ (Battle of Kousséri) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၀ ရ။ ကြဴနူ ဂှ်، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ ပါလုပ် အာ ပ္ဍဲ ဒေသ ကဝ်လဝ်နဳ ပြၚ်သေတ် (French Equatorial Africa) ရ။
- လညာတ် ပြၚ်သေတ်: ပြၚ်သေတ် ညးတအ် ဟွံစွံ အဓိက လတူ ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ဍုၚ် ချာတ် ပုဟ်။ ညးတအ် စကာ ဍုၚ် ဝွံ နဒဒှ် ဒၞာဲ သွက်ဂွံ တဵု တၞံ တောဝ် (Cotton) ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သၟာ ကမၠောန် မဟွံမွဲ ကု ပညာ (Untrained labor) သၟး ရ။ ပြၚ်သေတ် ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ဆ လပါ် သၠုၚ်ကျာ မွဲ ဓဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် တုဲ ลပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ညးတအ် ဟွံအုပ်ဓုပ် ကွေံကွေံ ပုဟ်။
- ပွမသၠးပွး: ကြဴနူ ပၞာန် ဂၠးတိ မရနုက်ကဵု ၜါ တုဲ، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ ကလိဂွံ ပရေၚ် သၠးပွး ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၁၁ ဩဂုတ် ၁၉၆၀ ရ။ ဖရန်သွာ တောမ်ဗာလ်ဗာယေ (François Tombalbaye) မဒှ် မၞိဟ် ဂကူ သာရာ (Sara) နူ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ညး ဒှ် သမ္မတ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳ ညး ဍေံ ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ အေတ်သလာမ် နူ လပါ် သၟဝ်ကျာ တုဲ ဍေံ ဗဒှ် ကဵု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။[၅]
၄။ ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ အလဵုအသဳ (Politics and Government)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေၚ် ဍုၚ်ကွာန် ချာတ် ဍေံ ဍိုက်ပေၚ် ဒၟံၚ် ကု ပရေၚ် ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ ပရေၚ် သီ အဝဵု ရ။
- ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် (Civil War): ကြဴနူ သမ္မတ တောမ်ဗာလ်ဗာယေ ဒး ဒုၚ် ဂစိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၅ တုဲ، ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ လီုလာ် အာ ကု ပၞာန် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ။ ဟစ်သေန် ဟာဘရီ (Hissène Habré) ညး သီ ကေတ် အဝဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၂ တုဲ ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် နကဵု သၞောတ်ဝ် တေၚ်ဂြတ် (Dictatorship) រ။ ညး ဍေံ ဒး ဒုၚ် စောဒနာ ဒဒှ်ရ ညး ဂစိုတ် လဝ် ညးဍုၚ်ကွာန် ပြၚ် ၄၀,၀၀၀ တၠ ရ။
- အဳဒရစ်သ် ဒေဗဳ (Idriss Déby): ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၉၀، သ္ကိုပ် ပၞာန် အဳဒရစ်သ် ဒေဗဳ ညး လုပ် သီ ကေတ် အဝဵု နူကဵု ဟာဘရီ ရ。 ညး အုပ်ဓုပ် ဍုၚ် ပွိုၚ် ၃၀ သၞာံ ပြၚ် ရ။ ၜိုန်ရ ညး ကၠောန် သဘၚ် ရုဲမာဲ ကီု လေဝ်، ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ဟီု ဒဒှ်ရ သဘၚ် ရုဲမာဲ ဂှ် ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဗဗွဲဓဝ် ပုဟ်။ ညး ချိုတ် အာ ပ္ဍဲ ပၞာန် ဇရေၚ် ပယျဵု ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ရ။
- ခေတ် လၟုဟ်: ကြဴနူ ညး ချိုတ် အာ တုဲ، ကောန် တြုံ ညး မကော်စ မာဟာမတ် ဒေဗဳ (Mahamat Déby) ညး တိုန် ဒှ် သမ္မတ ဍုၚ် ရ။ လၟုဟ် ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မအုပ်ဓုပ် နကဵု ဂကောံ ပၞာန် ကေုာံ အာဲကၟာဲ သ္ၚိကၟိန် ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ပြသၞာ အခေါၚ်အရာ မၞိဟ် မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
၅။ ပရေၚ် လၟိဟ် မၞိဟ် ကေုာံ ဂကူ (Demographics and Ethnic Groups)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် ပြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
- လၟိဟ် မၞိဟ်: ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၄၊ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၁၉ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ရ။ ကောန်ၚာ် သၟတ် တအ် ဍေံ ဒှ် ကရေက် မဂၠိုၚ် အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ရ (မၞိဟ် ၄၇% ဍေံ နွံ အာယုက် သၟဝ် ၁၅ သၞာံ) ရ။ ဍုၚ် ဏအ် ဍေံ နွံ ကု လၟိဟ် အာယုက် ဂၠိၚ် (Life expectancy) ၜိုတ် ၅၃ သၞာံ ဓဝ် ရ။
- ဂကူ နာနာ (Ethnic Groups): ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ဟွံမွဲ ကု ဂကူ အဓိက မွဲ ဓဝ် ပုဟ်၊ ဍေံ ပါ် ခြာ ဒၟံၚ် ကု ဂကူ ပြၚ် ၂၀၀ သာ် ရ။
* လပါ် သၠုၚ်ကျာ: ဂကူ သာရာ (Sara) ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ တုဲ ညးတအ် ဒှ် ဂကူ မဇၞော် အိုတ် (ၜိုတ် ၂၈%) ရ။ ညးတအ် ကၠောန် ကမၠောန် တဵုလွဳ ကေုာံ ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် ရ။ * လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်: ဂကူ အာရပ် (Arab)، ဂကူ တူဗူ (Toubou) ကေုာံ ဂကူ ဇာဃာဝါ (Zaghawa) တအ် ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် ဏအ် ရ။ ညးတအ် ဒှ် မၞိဟ် မလွဳ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ အလဵုအသဳ ပၞာန် လၟုဟ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် နူ ဂကူ ဇာဃာဝါ ဂၠိုၚ် ရ။
| ယၟု ဍုၚ် | ဒေသ (Region) | လၟိဟ် မၞိဟ် | တၚ်စၟတ် |
|---|---|---|---|
| အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) | အေန်ဂျာမဳနာ | ၉၅၁,၄၁၈ ပြၚ် | ဍုၚ် ဇၞော် တရားဝင်၊ ဒတန် ပရေၚ် စီးပွားရေး |
| မောန်ဒူ (Moundou) | လဝ်ဂေါန် ပလိုတ် | ၁၃၇,၂၅၁ | ဍုၚ် မဇၞော် အိုတ် လပါ် သၠုၚ်ကျာ |
| အာဗေချေ (Abéché) | အွာဒါဲ | ၉၇,၉၆၃ | ဍုၚ် ဇၞော် သွက် ယေန်သၞာၚ် အေတ်သလာမ် |
| သာဟ် (Sarh) | မိုၚ်ယေန်-ချာရဳ | ၉၇,၂၂၄ | ဍုၚ် ဒတန် ကမၠောန် တောဝ် |
၆။ အရေဝ် ဘာသာ ကေုာံ ဘာသာ သာသနာ (Languages and Religion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မၞုံ ကု အရေဝ် ဘာသာ ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
- အရေဝ် တရားဝင်: ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ကေုာံ ဘာသာ အာရပ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် တရားဝင် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဏအ် ရ။ ဘာသာ ပြၚ်သေတ် ဂှ် ညးတအ် စကာ ပ္ဍဲ ရုၚ် အလဵုအသဳ ကေုာံ ဘာ ဗတောန် လိက် ရ။ ဘာသာ အာရပ် ချာတ် (Chadian Arabic) ဂှ် ဍေံ ဒှ် အရေဝ် ဆက်ဆောံ အဓိက (Lingua franca) ပ္ဍဲ ဒေသ ဗၞိက် ရ။
- အရေဝ် ဒေသ: ညးဍုၚ်ကွာန် တအ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ် ဒေသ ပြၚ် ၁၂၀ သာ် မပ္တံကဵု ဘာသာ သာရာ (Ngambay)၊ ဘာသာ ကာနေမ်ဗူ (Kanembu) တအ် ရ။
- ဘာသာ သာသနာ:
* ဘာသာ အေတ်သလာမ် (Islam): မၞိဟ် ၅၅.၁% ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ အေတ်သလာမ် ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ လပါ် ဗမံက် ဂၠိုၚ် ရ။ * ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (Christianity): မၞိဟ် ၄၁.၁% ဍေံ ဒှ် မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာ ခရေတ်ယာန် (ကက်သလစ် ကေုာံ ပရဝ်တက်သတေန်) ရ။ ညးတအ် မံၚ် ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ကေုာံ ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဇၞော် အေန်ဂျာမဳနာ ရ။ * ဘာသာ နတ် သဘာဝ (Animism): မၞိဟ် သှ်ေ ဒၟံၚ် ညိည ဂှ် ညးတအ် ရှ်ေသှ်ေ နတ် သဘာဝ အတိုၚ် အခိုက်အလိုက် တြေံ ရ။[၆]
၇။ ပရေၚ် စီးပွားရေး ကေုာံ သယံဇာတ (Economy and Resources)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ဍုၚ် မဝါတ်ဂါတ် အိုတ် မွဲ တုဲ ဍေံ နွံ ပ္ဍဲ ကဆံၚ် သၟဝ် အိုတ် ပ္ဍဲ စရၚ် ပရေၚ် ဇၞော်မောဝ် ကောန်မၞိဟ် (HDI) ရ။
- ပရေၚ် တဵုလွဳ ကေုာံ လွဳ တိရစ္ဆာန်: မၞိဟ် ၈၀% ပြၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ဝွံ ညးတအ် ဂယိုၚ် လမျီု နကဵု ပရေၚ် တဵုလွဳ ကေုာံ ပွမလွဳ တိရစ္ဆာန် ဗီုကဵု ဂၠဴ ကေုာံ သဵု ရ။ တောဝ် (Cotton) ဍေံ ဒှ် ကပေါတ် တဵုလွဳ မသွံ ပတိတ် အဓိက မွဲ ရ။
- ကၠေၚ် ဍာ် (Crude Oil): ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၃، ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ စ ပတိတ် ကၠေၚ် ဍာ် နူ ဒေသ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ရ။ ကမ္မဏဳ အမေရိကာန် (ExxonMobil) ညးတအ် သြိုၚ် ပ္တန် ပိုက်လိုင်း ဍာ် မဇၞော် မွဲ သွက်ဂွံ ပလံၚ် ကၠေၚ် ဍာ် ဏာ ဍုၚ် ခါမ်ရုန် (Cameroon) ရ။ လၟုဟ် ကၠေၚ် ဍာ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ကပေါတ် မသွံ ပတိတ် ဂၠိုၚ် အိုတ် သွက် ဍုၚ် ချာတ် ရ။
- ပရေၚ် လီုလာ် စီးပွားရေး: ၜိုန်ရ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ ကလိဂွံ သြန် နူ ကၠေၚ် ဍာ် ကီု လေဝ်، သြန် တအ် ဂှ် ဍေံ စိုပ် အာ ပ္ဍဲ တဲ အလဵုအသဳ ကေုာံ ပရေၚ် ရာန် လွဟ် ပၞာန် သၟး ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန် သာမည တအ် ညးတအ် ဟွံကလိဂွံ ဖဵု ပရဲ နူ သယံဇာတ ဏအ် ပုဟ်။ ဍုၚ် ဝွံ ဍေံ စကာ သြန် ဖရက် အာဖရိက လဒေါဝ် (CFA franc) မဒှ် သြန် မဆက်စပ် ကု ဍုၚ် ပြၚ်သေတ် ရ။
၈။ ယေန်သၞာၚ် ကေုာံ အခိုက်အလိုက် (Culture and Traditions)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယေန်သၞာၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ပံၚ်ကောံ အကြာ အခိုက်အလိုက် အာရပ် ကေုာံ အာဖရိက လဒေါဝ် ရ။
- ဒွက် ကေုာံ လှ်ေ: ဒွက် ချာတ် ဍေံ စကာ တူရိယာ သဘာဝ မပ္တံကဵု ဖံ ကေုာံ ခရာ (Lute) ရ။ ဂကူ သာရာ ညးတအ် နွံ ကု လှ်ေ သဘာဝ မလှ်ေ ပ္ဍဲ အခိၚ် ကေတ် ကရဲ (Harvest) ရ။
- စၞစ အဓိက: စၞ မပြာကတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် "အေတ်သှ်" (Aish) ဟွံသေၚ်မ္ဂး "ဘူလေ" (Boule) မဒှ် ပုၚ် ထၞောတ် မကၠောန် လဝ် နကဵု သြောံ လေတ် (Millet) រ။ ညးတအ် စ ဍေံ မွဲ စွံ ကု သွ ဖျုန် ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွ သၞေဝ် ကေတ် (Okra) ရ။
- ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ်: ပရေၚ် ဝေၚ် ဇြဟတ် မဒး စိုတ် အိုတ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဗဝ် ကောန် ဇိုၚ် (Football) ရ။ ဍုၚ် ချာတ် ဍေံ သီု ပြာကတ် ဟိုတ်နူ ဝေၚ် လဝ် ပရေၚ် ပြိုၚ် ဗဇဵု တဲ (Wrestling) ပ္ဍဲ ဂကောံ ဒေသ တအ် ရ။
- ဍုၚ် ဇၞော် အေန်ဂျာမဳနာ (N'Djamena) မဒှ် ဍုၚ် ဒတန် အလဵုအသဳ
ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ- မၞိဟ် ဗြဴ ဂကူ ချာတ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် စၞ "ဘူလေ"
၉။ ပွဳပွူ သဘာဝ ကေုာံ ကန် ဍာ် ချာတ် (Environment and Lake Chad)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ နွံ ကု ပြသၞာ ပွဳပွူ သဘာဝ မသကာတ်မြဟ် ဗွဲမလောန် ရ။
- ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad): ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဒှ် ပရေၚ် ဂယိုၚ် လမျီု အဓိက သွက် မၞိဟ် ၃၀ မဳလဳယျာန် ပြၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာတ်، ခါမ်ရုန်، နဳဂျာ ကေုာံ နိုင်ဂျဳရဳယျာ ရ။ ဆဂး စတမ် နူ သၞာံ ၁၉၆၀ တေံ၊ ကန် ဍာ် ဏအ် ဍေံ ဇြိုတ် စှ်ေ အာ ၉၀% ပြၚ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဥတု က္တဴ ကေုာံ ပွမစကာ ဍာ် သွက် ပရေၚ် တဵုလွဳ လောန် က္ဍၚ် အာ ရ။ ပြသၞာ ဏအ် ဍေံ ပကဵု ညံၚ် သၟာ ဗ္ၚ ကေုာံ သၟာ တမ္ၚာ တအ် ဂွံ ဒး ဒုၚ် ဝါတ်ဂါတ် ရ။
- ပရေၚ် က္တဵုဒှ် ဝါ ဗ္တဳ (Desertification): တိဍာ် လပါ် သၟဝ်ကျာ ဂှ် ဍေံ ပြံၚ်လှာဲ ဒှ် အာ ဝါ ဗ္တဳ (Sahara) သိုက်သိုက် ရ။
- ကၠအ် ပွဳပွူ ဇာကူမာ (Zakouma National Park): ၜိုန်ရ နွံ ပြသၞာ ကီု လေဝ်، ကၠအ် ဏအ် မၞုံ ပ္ဍဲ လပါ် သၠုၚ်ကျာ ဍေံ ဒှ် ဒၞာဲ မစဵုဒၞာ လဝ် သတ် ဂြိုပ် မပ္တံကဵု စိၚ် (Elephants)၊ ဇာရာပ် (Giraffes) ကေုာံ ဇာဒိသိုၚ် တအ် မာန် ခိုဟ် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ အာဖရိက ရ။[၇]
၁၀။ အခက်အခုဲဂမၠိုၚ် ကေုာံ အနာဂတ် (Challenges and Future Outlook)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုၚ် ချာတ် ဝွံ ဍေံ ဒး ဆဵု ဂဗ ကု ပြသၞာ အလုံ ဂၠးတိ ကေုာံ ပြသၞာ အပ္ဍဲ ဍုၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ရ။
- ပြသၞာ ညး လဒဴ (Refugee Crisis): ဟိုတ်နူ ပၞာန် ပ္ဍဲ ဍုၚ် သုဒါန် (ဒေသ ဒါဖော - Darfur) ကေုာံ ဍုၚ် သေန်ထရေဝ် အာဖရိက တုဲ، ညး လဒဴ ပြၚ် ၁ မဳလဳယျာန် တၠ ညးတအ် ဒြေပ် ဒဴ လုပ် ကၠုၚ် ပ္ဍဲ ဍုၚ် ချာတ် ရ။ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ကဵု ဒြဟတ် ဓရိုဟ် သကာတ်မြဟ် လတူ ပရေၚ် စီးပွားရေး ချာတ် ရ။
- ပရေၚ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ဗဝ်ကဝ် ဟာရာမ် (Boko Haram): ဒပ် ပုန်တဝ်စၞေဟ် ပရေၚ် အေတ်သလာမ် သကာတ်မြဟ် မကော်စ ဗဝ်ကဝ် ဟာရာမ် တအ် ညးတအ် ကၠောန် ဗဒှ် ဘဲ ပရေၚ် ပလီုပလာ် ပ္ဍဲ ဒေသ ဇရေၚ် ကန် ဍာ် ချာတ် လၟိုန် ရ။
- အနာဂတ် (Future): သွက်ဂွံ ကလေၚ် သြိုၚ် ပ္တန် ဍုၚ် ဏအ် မ္ဂး، ဍေံ သ္ဒး ကလိဂွံ ပရေၚ် ၜိုဟ်သြိုဟ် အပ္ဍဲ ဍုၚ် ကေုာံ သ္ဒး သၠာဲ ပြံၚ် သၞောတ်ဝ် အလဵုအသဳ ညံၚ် ဂွံ ဒှ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဍာံဍာံပြပြ ရ။ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ညးတအ် ဆက် ကဵု အရီုအဗၚ် စၞစ ကေုာံ ဂဥုဲ လၟိုန် တ္ၚဲ သွက် ညးဍုၚ်ကွာန် ရ။[၈]
> 💡 လ္ၚတ် ထပ် တၟိ နကဵု ဗဳဒဳယဝ်: သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗဵု ပရူ ဝင်၊ ပထဝဳ ကေုာံ ပြသၞာ ကန် ဍာ် ချာတ် (Lake Chad) လောဲလောဲ မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - Chad: The Dead Heart of Africa Explained လတူ YouTube
.svg){kind=link}
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဍုၚ်
- အေန်ဂျာမဳနာ (en) (N'Djamena)
- အာဖရိက လဒေါဝ် (en) (Central Africa)
- ကန် ဍာ် ချာတ် (en) (Lake Chad)
- သဟ်ရာ (en) (Sahara Desert)
- သုဒါန် (Sudan)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Decalo, Samuel. (1997). Historical Dictionary of Chad. Scarecrow Press. ISBN 978-0810832534.
- Collelo, Thomas. (1990). Chad: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress.
- Azevedo, Mario J. (1998). Roots of Violence: A History of War in Chad. Routledge. ISBN 978-9056995829.
- Burr, J. Millard, & Collins, Robert O. (1999). Africa's Thirty Years War: Chad, Libya, and the Sudan. Westview Press. ISBN 978-0813335661.
- Nolutshungu, Sam C. (1995). Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad. University of Virginia Press. ISBN 978-0813916286.
- Prouty, Chris. (1993). Chad: A Nation in Search of its Future. Westview Press.
- United Nations Environment Programme (UNEP). (2004). The Lake Chad Basin: A System in Peril. Nairobi.
- Amnesty International. (2023). Chad: Human Rights Report. London: Amnesty.
- World Bank. (2023). Chad Economic Update: Managing Risks and Opportunities. Washington D.C.
- Chad. English Wikipedia. Retrieved May 9, 2026.
- ↑ Decalo, S. (1997). Historical Dictionary of Chad. Scarecrow Press.
- ↑ Collelo, T. (1990). Chad: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress.
- ↑ Azevedo, M. J. (1998). Roots of Violence: A History of War in Chad. Routledge.
- ↑ Burr, J. M., & Collins, R. O. (1999). Africa's Thirty Years War: Chad, Libya, and the Sudan. Westview Press.
- ↑ Nolutshungu, S. C. (1995). Limits of Anarchy: Intervention and State Formation in Chad. University of Virginia Press.
- ↑ Prouty, C. (1993). Chad: A Nation in Search of its Future. Westview Press.
- ↑ UNEP. (2004). The Lake Chad Basin: A System in Peril. United Nations Environment Programme.
- ↑ Amnesty International (2023). Chad: Human Rights Report. London: Amnesty.