ချာလ် ဒါဝင်
| ချာလ် ဒါဝင် Charles Darwin | |
|---|---|
 ချာလ် ဒါဝင် ပ္ဍဲအခိင် ညးယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန | |
| သၠးဂၠံဂဝ် | ၁၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၀၉ သွာတ်သဘူရဳ (Shrewsbury)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် |
| သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် / စုတိ | ၁၉ ဨပြဳ ၁၈၈၂ (အာယုက် ၇၃) ဒံင် (Downe)၊ ဍုင်အင်္ဂလာန် |
| ကဏ္ဍ ပညာ | ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဝင်သဘာဝ |
| လညာတ် ပြာကတ်ဂမၠိုင် | တဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် (Evolution) ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ (Natural selection) |
| လိက်အုပ် ပြာကတ် | On the Origin of Species (၁၈၅၉) |
ချာလ် ရဝ်ဗာတ် ဒါဝင် (အၚ်္ဂလိက်: Charles Robert Darwin; ၁၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၀၉ – ၁၉ ဨပြဳ ၁၈၈၂) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ တၠပညာ ဝင်သဘာဝ (Naturalist) ဂကူအင်္ဂလိက် မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်သိပ္ပံ လောကဏအ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ် တဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် (Theory of Evolution) မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင်ရုဲစှ် သဘာဝ (Natural selection) တုဲ ပြံင်လှာဲထောအ် လညာတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လတူ လၟေင်ကတဵုဒှ် သတ်ဂျိုင်လမျီုဂမၠိုင် အလုံသီုဖအိုတ်ရ။
လညာတ် ဒါဝင် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲလောကဏအ်ဝွံ ကတဵုဒှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု တမ်ရိုဟ် မွဲဓဝ် (Common ancestor) ဂှ် ဒှ်လညာတ် သဇိုင် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာ ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိရ။ လိက်အုပ်ညး မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၉ မနွံယၟု On the Origin of Species ဂှ် ဒှ်လိက်အုပ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မနွံကဵု ဓလေတ်စရာဲ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်သိပ္ပံရ။
ဝင်ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ချာလ် ဒါဝင် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၉ ပ္ဍဲဍုင် သွာတ်သဘူရဳ (Shrewsbury) ဍုင်အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဌဳ ကေုာံ အစာဂဥုဲမွဲရ။ အပါညး රောเบิร์ต ดาร์วิน (Robert Darwin) ဂှ် ဒှ်အစာဂဥုဲ မပြာကတ်မွဲရ။ နူအခိင်ဍောတ်တ် ဒါဝင် စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် သဘာဝ၊ တၞံဆု ကေုာံ စၟစၟောန်ဂမၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဂှ် အပါညး ပြင်ဗလးဏာ ညး ညံင်ဂွံ တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ် အေဒင်ဘာရာ (University of Edinburgh) သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာဂဥုဲ (Medicine) ရ။ ဆဂး ဒါဝင် ဟွံဒးစိုတ် ပွမခွာ်စမ်ၜတ် မၞိဟ်ယဲတုဲ တိတ်ထောအ် နူဘာဂှ်ရ။ ဗွဲကြဴ ညးပြံင်အာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် ကိန်းဘရစ်ချ် (Cambridge University) သွက်ဂွံ ဒှ် လကျာ် ခရေတ်ယာန် ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ညးစုက်လုဲ ကု အစာသုတေသန သဘာဝတအ်တုဲ လညာတ်ညး လပါ် ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ ဝင်သဘာဝ ဇၞော်မောဝ်တိုန် ဗွဲမလောန်ရ။
တရဴက္ၜင် ဗဳဂေလ် (The Voyage of the Beagle)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၁ အခိင်ညး အာယုက် (၂၂) သၞာံဂှ်၊ ဒါဝင် ကလိဂွံ အခေါင် သွက်ဂွံ လိုက်ပါအာ ပ္ဍဲ က္ၜင်ပၞာန် ဍုင်အင်္ဂလာန် မနွံယၟု **HMS Beagle** နဒဒှ် တၠပညာ သဘာဝ သွက်ဂွံ အာစမ်ၜတ် တရဴဂၠးကဝ် လုကဴ (၅) သၞာံရ။ တရဴဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပြံင်လှာဲထောအ် ဘဝညး ကေုာံ ဝင်သိပ္ပံရ။
ညးတအ် ဇက်အာ ဇိုင်ပြင်သြင် တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာ၊ သြသတြေလျာ ကေုာံ အာဖရိက ရ။ ဒၞာဲ မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ မကဵု လညာတ် ကုဒါဝင် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် **တကအ် ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos Islands)** ရ။ ပ္ဍဲတကအ်တအ်ဂှ် ညးဆဵုဂဗ ဂကူဂစေမ် (Finches) ကေုာံ အခေါပ် (Tortoises) မနွံကဵု ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာဒၟံင် အတိုင် ပွဳပွူသဘာဝ မသက်ဆေင် ကုဍေံတအ်ရ။ တင်စၟတ်သမ္တီ နူကဵု တရဴဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင် သွက် တဳအဝ်ရဳ ညး ဗွဲကြဴရ။
တဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ် (Theory of Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပွမရုဲစှ် သဘာဝ (Natural Selection): ကြဴနူ ကလေင်စိုပ် ဍုင်အင်္ဂလာန်၊ ဒါဝင် ကေတ်အခိင် ၜိုတ် ၂၀ သၞာံ သွက်ဂွံ သ္ၚဳဂၠိပ် တင်ဂၞင်တအ် ကေုာံ ဒက်ပ္တန် တဳအဝ်ရဳ ညးရ။ သဇိုင်လညာတ်ညးဂှ်-
- သတ်ဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ်ဂှ် ဖျေံကောန် ဖျေံတၞောဝ် ဂၠိုင်နူကဵု လၟိဟ် ပွဳပွူသဘာဝ မထိင်ဒဝ်မာန်ရ။
- ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ပြိုင်ပ္ကာန် သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ (Struggle for existence) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။
- ပ္ဍဲကဵု တၞောဝ်မွဲမွဲဂှ် သတ်မနွံကဵု ဗီုပြင် ကေုာံ အစောံသတ္တိ မကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူသဘာဝ အိုတ်ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴလအ်တုဲ ဆက်ဖျေံကောန်ဇာတ်မာန်ရ ("Survival of the fittest")။
- လုကဴ အခိင်ကာလ ဗွဲမလအ်လမ္ဂး၊ ဂကူသတ်တအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာတုဲ ကတဵုဒှ်အာ ဂကူသတ် (Species) တၟိမာန်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၉ ဂှ် ဒါဝင် ပ္တိတ် လိက်အုပ်ညး **"On the Origin of Species"** ရ။ လိက်အုပ်ဏအ် ကတဵုဗဒှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသိပ္ပံ ကေုာံ ဂကောံဘာသာတအ်ရ။ ဟိုတ်မ္ဂး လညာတ်ညးဂှ် ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကု လညာတ် ပွမခၞံဗဒှ် (Creationism) မဟီုလဝ် ကျာ် ဒက်ပ္တန်လဝ် သတ်သီုဖအိုတ် အတိုင်ဗီုပြင်လၟုဟ်ဂှ်ရ။
အာဲကၟာဲ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ နွံကဵု ပရေင်ဒစဵုဒစး ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကီုလေဝ်၊ လုကဴအခိင်လအ်ကၠုင်မ္ဂး တၠပညာ သိပ္ပံတအ် ဒုင်တဲ လညာတ် ဒါဝင် အလုံသီုဖအိုတ်ရ။ တဳအဝ်ရဳ ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်ဝွံ ပံင်စပ် ကု လညာတ် ဂျေနေတေတ် (Genetics) မဂၠာဲဆဵုလဝ် နကဵု ဂရဳဂေါ မေန်ဒေလ် (Gregor Mendel) တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် သဇိုင် ဇဳဝဗေဒ ခေတ်တၟိ ရ။
ချာလ် ဒါဝင် စုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၂ အခိင်ညး အာယုက် ၇၃ သၞာံရ။ ဟိုတ်နူ ဂုဏ်စရာဲ ညး ဇၞော်မောဝ်လောန်တုဲ၊ အလဵုအသဳ အင်္ဂလာန် ကဵုအခေါင် တိုပ်ဇွညး ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ် ဝေတ်သမေန်သတာ (Westminster Abbey) မဒှ် ဒၞာဲ မတိုပ်ဇွ သၟိင်ဨကရာဇ် ကေုာံ တၠပညာ ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု အာဲသဇက် နယူတန် တအ်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Darwin, C. (1859). On the Origin of Species. John Murray.
- Desmond, A., & Moore, J. (1991). Darwin: The Life of a Tormented Evolutionist. Warner Books.