ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်
| ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် | |
|---|---|
| Ethnic Nationalities / Indigenous Peoples | |
| ပရူပရာ သဇိုင် | |
| သဘဴဓရ် အဓိက | ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Ethnic Identity) ယေန်သၞာင်နာနာ (Multiculturalism) အခေါင် တန်တဴအလဵုအလဵု (Self-determination) |
| ကဏ္ဍအပ္ဍဲဂမၠိုင် | မနုဿဗေဒ (Anthropology) ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies) |
| ဘာသာ မဆက်စပ် | ဝင် (History) သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Science) အရေဝ်ဘာသာဗေဒ (Linguistics) |
ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (အၚ်္ဂလိက်: Ethnic nationalities ဟွံသေင်မ္ဂး Indigenous peoples) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ မနုဿဗေဒ မ္ဂး၊ ဍေံ ဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မၞုံကဵု ပရေင်စၟတ်သမ္တီ မွဲစွံ မပ္တံကဵု ဝင်၊ အခိုက်ကၞာ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ တမ်ရိုဟ် ပထဝဳဝင် မတုပ်သၟဟ် ရေင်သ္ကအ် ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဝင် လဒက်ပ္တန် ရးနိဂီု ခေတ်တၟိ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ အာရှအဂၞဲ) မ္ဂး၊ မအရေဝ်ဏအ်ဝွံ ဍေံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာ အဝဵုအာဏာ ဗဟဵု ကေုာံ အခေါင်အရာ ဂကူနာနာ မပဒတဴ ကၠုင်လဝ် နူကဵု ခေတ်တမၠာ တေအ် ရ။
၁။ ပရေင်ပါ်ခြာ တၞောဝ် အရေဝ်ဘာသာ (Ethno-linguistic Groupings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵု လညာတ် မနုဿဗေဒ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာဗေဒ မ္ဂး၊ ဂကူကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ တအ်ဂှ် ဍေံ ပါ်ခြာလဝ် နကဵု တၞောဝ် အဓိက ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -
- တၞောဝ် သြသထြောအေရှာတ် (Austroasiatic): ဍေံ ဒှ် တၞောဝ် ဂကူ မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဏအ် ကၠာအိုတ် ရ။ ဥပမာ - ဂကူမန်၊ ဂကူခမာ၊ ကေုာံ ဂကူဝ။
- တၞောဝ် ကြုက်-တိဗေတ် (Sino-Tibetan): ဍေံ ဒှ် တၞောဝ် မပြံင်လုပ်ကၠုင် နူကဵု လပါ်သၟဝ်ကျာ။ ဥပမာ - ဂကူဗၟာ၊ ဂကူကရေင်၊ ဂကူချေင် (ချင်း)၊ ကေုာံ ဂကူကချေင်။
- တၞောဝ် တာဲ-ကဒါဲ (Tai-Kadai): ဍေံ ဒှ် တၞောဝ် မပြံင်လုပ်ကၠုင် နူကဵု ဒေသ ဍုင်ကြုက် သၟဝ်ကျာ။ ဥပမာ - ဂကူသေံ (ရှမ်း)၊ ကေုာံ ဂကူသေံ ဒေသနာနာ (Thai, Lao)။
- တၞောဝ် သြသထြောနဳရှာတ် (Austronesian): ဍေံ ဒှ် ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲ ရးတကအ် မပ္တံကဵု မလေ၊ ဂျာဗာ၊ ကေုာံ သလုင် (Moken)။
၂။ ဝင် လဒက်ပ္တန် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Historical Construction of Ethnicity)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင် နူကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ "ဂကူ" ဝွံ ဍေံ ဟွံသေင် အရာ မတန်တဴဒၟံင် ထာဝရ၊ ဍေံ ဒှ် အရာ မပြံင်လှာဲဒၟံင် အတိုင် အခိင်ကာလ ကေုာံ အဝဵုအာဏာ ရ။
- ခေတ် ကၠာဟွံစိုပ် ကဝ်လဝ်နဳ (Pre-Colonial Fluidity): ပ္ဍဲ ခေတ် သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System) ဂှ်၊ ပရေင်ပါ်ခြာ ဂကူ ဍေံ ဟွံကၠးဖ္ဍး ကြံင်မ္ၚိုဟ် ရ။ မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဍေံတအ် စၟတ်သမ္တီ ဇကု အတိုင် "သၟိင်တၠ" မအုပ်ဓုပ်လဝ် ဍေံတအ် ရ။ (ဥပမာ - ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲ အဝဵု Hongsarwaetoi မ္ဂး ဍေံ ဒုင်ကေတ် ယေန်သၞာင် ဟံသာဝတဳ လောဲလောဲ မာန် ရ)။
- ခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ စရင်အင် (Colonial Censuses): အင်္ဂလိက် ကေုာံ ပြင်သေတ် တအ် လုပ်သီကေတ် တုဲ၊ ဍေံတအ် သုင်စောဲ စရင်လၟိဟ်မၞိဟ် (Census) သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ "ဂကူ" ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ရ။ သၞောတ်ဝ် "ပါ်ခြာ တုဲ အုပ်ဓုပ်" (Divide and rule) ဏအ်ဝွံ ဍေံ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လညာတ် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူ (Ethnic identity) မကြံင်မ္ၚိုဟ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ရ။
၃။ အဆက်အစပ် ကု ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Perspective)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လညာတ် ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ မ္ဂး၊ ဌာန်ကောံမၞိဟ် ခေတ်တၟိ (ဗွဲတၟေင် ဍုင်ဗၟာ) ဝွံ ဍေံ ဒးဒုင် ဇီုကပိုက် ကု ပြသၞာ ဝါဒ ဍုင်ဆာန် မွဲဂကူဓဝ် (Ethno-nationalism) ရ။ ကာလ ရးနိဂီု ဂမၠိုင် ကလိဂွံ သၠးပွ နူ ကဝ်လဝ်နဳ ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ဗဟဵု တအ် ဂစာန် သုင်စောဲ ပရေင်ပံင်နှဴ ယေန်သၞာင် နကဵု အနိုင်အထက် (Assimilation) သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် "မွဲဍုင် မွဲဂကူ" ရ။ အရာဏအ်ဝွံ ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂကူကောန်ဍုင်အရင် တအ် ဒးစဵုဒၞာ မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာ ဇကု နကဵု နဲကဲနာနာ ရ။
၄။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်အရာ (Political Dynamics and Rights)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် လတူ အခေါင်အရာ ဏအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဂကောံယိုက်လွဟ် ကောန်ဍုင်အရင် ဂမၠိုင် (Ethnic Armed Organizations) က္တဵုဒှ်ကၠုင် တုဲ ဍေံတအ် ဗတိုက်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ -
- အခေါင် တန်တဴအလဵုအလဵု (Self-determination): အခေါင် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ဖန်ဇန် ကံကုသိုလ် ဂကူ ဇကု နကဵု ဇကု။
- သၞောတ်ဝ် ဖက်ဒရယ် (Federalism): သၞောတ်ဝ် လဒက်ပ္တန် ဍုင် မပါ်ပရအ် အဝဵုအာဏာ တုပ်သၟဟ် အကြာ အလဵုအသဳ ဗဟဵု ကေုာံ ရးဒေသ ဂကူကောန်ဍုင်အရင် တအ် ရ။
- ပရေင်မင်မဲ ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်: အခေါင် သွက်ဂွံ ဗ္တောန် အရေဝ်ဘာသာ မိ (Mother tongue-based education) ပ္ဍဲကဵု ဘာဗတောန်လိက် အလဵုအသဳ ဂမၠိုင် ရ။
ဆက်ဗှ်ညိ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ပရေင်လ္ၚတ် ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural Studies)
- ပူဂိုလ် ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင် (People of Myanmar)
- ပရေင်မၞိဟ် (Sociology)
- သၞောတ်ဝ် မဏ္ဍလ (Mandala System)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Leach, E. R. (1954). Political Systems of Highland Burma: A Study of Kachin Social Structure. Harvard University Press.
- Scott, J. C. (2009). The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia. Yale University Press.
- Thant Myint-U. (2001). The Making of Modern Burma. Cambridge University Press.