ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန်

ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် (အၚ်္ဂလိက်: Civil society) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ တတိယ (Third sector) ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် မွဲ တုဲ၊ ဍေဟ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု အလဵုအသဳ (Government) ကေုာံ ကဏ္ဍ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဏ္ဍ စျေးကွက် (Business or Market) ရ။ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ၊ ပရေင်ချဳဓရာင်၊ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စပ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် မပါလုပ် နကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ဇကု (Voluntary basis) သွက်ဂွံ ပခိုင် ပတိုန် ဖဵုခိုဟ် ညးဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင် မနွံကဵု သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy) မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက်ဂွံ မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ကေုာံ ထိင်ဒဝ် အလဵုအသဳ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပါလုပ် သီုကဵု ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Non-governmental organizations - NGOs)၊ ဂကောံ သမဂ္ဂ ကမၠောန် (Trade unions)၊ ဂကောံ ဘာသာ၊ ကေုာံ ဂကောံ ပရေင်ရီုဗင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် အလုံအိုတ်သီု ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ဝင်၊ သဳအိုရဳ၊ ကေုာံ လွပ် ဍေဟ် ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:World Social Forum 2009.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ပရေင်ကောံသမာဂမ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ပ္ဍဲ သဘင် သဳကၠဳ World Social Forum။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

"ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဌာန် မၞိဟ်တအ် ကောံကလောအ် ရေင်သကအ် နကဵု ပၟိက်ဆန္ဒ ဇကု သွက်ဂွံ တက်ကျာ၊ သဳကၠဳ၊ ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဖဵုခိုဟ် ညးဂမၠိုင် (Common good) ရ။

နကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science) မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် မွဲ ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ -

1. ကဏ္ဍ ပထမ (State): အလဵုအသဳ ကေုာံ ယန္တရား အုပ်ဓုပ် ဍုင်။
2. ကဏ္ဍ ဒုတိယ (Market): ကမ္ပဏဳ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန် မဂၠာဲ ပရဲ (For-profit)။
3. ကဏ္ဍ တတိယ (Civil Society): ဂကောံ ဟွံဂၠာဲ ပရဲ၊ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ သမဂ္ဂ တအ် မချဳဓရာင် သွက် ပရေင်မၞိဟ်။

ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ တုဲ၊ ဟွံလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရ။ ဍေဟ်ဝွံ ဒှ် တိုင်လဒေါဝ် (Bridge) အကြာ ညးဍုင်ကွာန် ကဵု အလဵုအသဳ ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)

လညာတ် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ တမ်မူလ ဍေဟ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ဂရိတ် တြေံ ကေုာံ ရောမ (Ancient Greece and Rome) ရ။ တၠပညာ အရစ်သတဝ်တယ် (Aristotle) စကာ လဝ် ဝေါဟာရ "koinônia politikè" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်" မဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် မကၠောန် ကမၠောန် မွဲစွံ သွက် ဖဵုခိုဟ် ဍုင် (Polis) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ် တၟိ (Modern era) ဂှ်၊ တၠပညာ မပ္တံကဵု ဂျောန် လံက် (John Locke) ကေုာံ ဟေဂယ် (G.W.F. Hegel) တအ် ပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ဏအ် ရ။ ဟေဂယ် ဟီုတွံ လဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု အလဵုအသဳ တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဗက် ဂၠာဲ ဖဵု ပူဂိုလ် အကြာ သၞောဝ်ဥပဒေ ရ。

၃။ သဳအိုရဳ တမၠာ ကေုာံ ခေတ်တၟိ (Classical and Modern Theories)

သဳအိုရဳ (Theory) ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကၠုင် လဝ် ဗွဲမလှဲလး -

• သဳအိုရဳ အေန်တဝ်နဳယဝ် ဂရမ်ချဳ (Antonio Gramsci): တၠပညာ မာက်သစ် ဂရမ်ချဳ ဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲ ဗလံက် သြဇာ ယေန်သၞာင် (Cultural hegemony) မကတဵုဒှ် ရ။ ဍေဟ် ဟွံသေင် ဌာန် ဗၠးၜး သက်သက်၊ ဍေဟ် ဒှ် ဌာန် ပေါဲပြိုင် အကြာ တၠပညာ ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် တအ် ရ။
• သဳအိုရဳ ဟာဗာမတ် (Jürgen Habermas): ဟာဗာမတ် ပတိုန်ထ္ၜး လဝ် လညာတ် ဒၞာဲ ဌာန် ညးဂမၠိုင် (Public sphere) မဒှ် ဒၞာဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် မာန် တက်ကျာ သဳကၠဳ ပရူ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဗၠးၜး တုဲ ဖန်ဗဒှ် လညာတ် ညးဂမၠိုင် (Public opinion) ရ။

၄။ လက္ချန် အဓိက ကေုာံ ကမၠောန် (Key Characteristics and Functions)

ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် မွဲ နွံကဵု လက္ချန် အဓိက ဂမၠိုင် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ရ -

1. ဗၠးၜး (Independence): ဟွံဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် နကဵု အလဵုအသဳ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန်။
2. ဟွံဂၠာဲ ပရဲ (Non-profit): ရန်တၟအ် အဓိက ဂှ် သွက် ဖဵု ညးဂမၠိုင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ဇကု၊ ဟွံသေင် သွက် ပရဲ သြန် (Profit)။
3. ပၟိက်ဆန္ဒ (Voluntary participation): မၞိဟ်တအ် ပါလုပ် နကဵု ဆန္ဒ ဇကု ဟွံမဲ ကဵု ပရေင်အင်္ကျပ်။
4. ပရေင်လလောင်တြး (Advocacy): ဍေဟ်တအ် လလောင် တြး ကေုာံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ သွက် ညးဍုင်ကွာန်။

၅။ ဥပမာ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် (Examples of Civil Society Organizations)

ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ဂကောံ နာနာ သာ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ ကေုာံ ဥပမာ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန်

ဂကူ ဂကောံ	ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လွပ်	ဥပမာ
ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGOs)	ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပွဳပွူ သဘာဝ၊ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက်។	အမနက်သတဳ အင်တာနေရှေန်နယ် (Amnesty International)
သမဂ္ဂ ကမၠောန် (Trade Unions)	ဂကောံ မမင်မဲ အခေါင်အရာ ကေုာံ ဖဵုခိုဟ် ကောန်ကမၠောန် တအ်။	သမဂ္ဂ ကောန်ကမၠောန် အလုံဂၠးတိ
ဂကောံ ဘာသာ (Faith-based Organizations)	ဂကောံ မဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် ဘာသာ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် ပရဟိတ။	ဂကောံ ရီုဗင် ခရေတ်ယာန်၊ ဂကောံ ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံ ပရေင်မီဒီယာ (Independent Media)	ဌာန် ပရိုင် ကေုာံ ဂျာနယ် မဗၠးၜး နူ အလဵုအသဳ။	ဂကောံ ပရိုင် ဗၠးၜး

၆။ ကဏ္ဍ ပ္ဍဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် (Role in Democracy and Governance)

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မ္ဂး၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ နွံကဵု ကဏ္ဍ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ。

• ပရေင်ထိင်ဒဝ် (Accountability): ဍေဟ်တအ် ထိင်ဒဝ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳ တအ် ကၠောန် ကမၠောန် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ကီု ဟာ။
• ပရေင်ပါလုပ် (Participation): ဖန်ဗဒှ် လိက် ကေုာံ လညာတ် ညံင် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ရုဲမာဲ။
• ပရေင်ကဵု ပညာ (Education): ပတိုန် ထ္ၜး ပညာ ကေုာံ တင်ဂၞင် လတူ ပြသၞာ သဘာဝ၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ ကု ညးဍုင်ကွာန် တအ်။

၇။ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပွဳပွူ ဂၠးတိ (Civil Society in the Global Context)

လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဟွံဒး တန်တဴ ဆ ပ္ဍဲ အပ္ဍဲ ဍုင် မွဲမွဲ ဓဝ် ယျ။ ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ဇၞော်မောဝ် (Globalization) တုဲ၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Civil Society) ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။

ဂကောံ မပ္တံကဵု Greenpeace, Human Rights Watch, ကေုာံ ဍုင်ကွာန် တၞဟ် တအ် ပံင်ကောံ တုဲ ပတိုန် ဂလာန် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (Peace building) ရ။ ဍေဟ်တအ် မာန် ဍဵုဍိုက် (Pressure) ကု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (UN) ကေုာံ အလဵုအသဳ ဍုင် ဇၞော်ဇၞော် တအ် သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ ရ။

၈။ အခက်အခုဲ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပါဲ (Challenges and Criticisms)

ၜိုန်ရ နွံကဵု ဖဵု ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ရ -

• ဒၞာဲ အခေါင် (Shrinking Space): ပ္ဍဲ ဍုင် မအုပ်ဓုပ် နကဵု တၠအာဏာ (Authoritarian regimes) တအ် ဂှ်၊ အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ ဖျေဟ် သၞောဝ် က္ဍင်င် လတူ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
• ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Funding Issues): ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင် တန်တဴ ဒၟံင် လတူ သြန် နူကဵု ဍုင်သ္အာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးကဵု ဒါန် ဇၞော်ဇၞော် တအ် တုဲ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ဒဒှ်ရ ဍေဟ်တအ် လုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲ လညာတ် ညးကဵု ဒါန် တအ် (Donor-driven) ရ။
• ပရေင်စၞးပြု (Representation): ဂကောံ လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ညးမက္ဍိုက်က္ဍိုပ် တအ် ဒှ် မၞိဟ် သၠုင် ကေုာံ မၞိဟ် နွံ ပညာ သၟး တုဲ၊ ဟွံမာန် စၞးပြု ကု ညးဍုင်ကွာန် သၟဝ် အိုတ် ဇေတ်တ် ရ။

၉။ ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Civil Society and Human Rights)

ပရေင်မင်မဲ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights) ဝွံ ဒှ် တာလျိုင် ဇၞော်အိုတ် သွက် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ဒၞာဲ ဌာန် မနွံကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ လအောန် (Minorities) တအ် ဂှ်၊ ဂကောံ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒှ် မၞိဟ် မပတိတ် ရမ္သာင် သွက် ညးမဒးဒုင် ဍဵုဍိုက် တအ် ရ။

ဍေဟ်တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ လိက်ဒတုဲ (Reports) ပရူ ပရေင်လီုလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ်၊ ကဵု အရီုအဗင် သၞောဝ်ဥပဒေ (Legal aid) ကု ကောန်ဍုင်၊ ကေုာံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဂၠးတိ ညံင်ဂွံ ကဵု ဒုဟ် လတူ ညးမပလီုပလာ် တအ် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Future of Civil Society)

အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နည်းပညာ ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital technology) ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒး ကောံကလောအ် ပ္ဍဲ တိ ဍာ် သက်သက် ယျ၊ ညးတအ် မာန် ကၠောန် ပရေင်ချဳဓရာင် (Digital activism) နကဵု သဝ်ရှယ် မဳဒဳယာ (Social media) မပ္တံကဵု Facebook ကေုာံ X (Twitter) ဗွဲမပြဟ် ရ။

ၜိုန်ရ နည်းပညာ တအ် ကဵု ဖဵု သွက်ဂွံ စန်ဒက် မၞိဟ် ပြဟ် ကီုလေဝ်၊ အလဵုအသဳ တအ် လေဝ် စကာ နည်းပညာ သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် (Surveillance) ကေုာံ ပလီုပလာ် ပရိုင် (Disinformation) ကီု ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အနာဂတ် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဒးပြိုင်ပ္ကာန် ကု ပြသၞာ ခေတ်တၟိ တအ် ဏအ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒၞာဲ ဌာန် ဗၠးၜး သွက် ညးဍုင်ကွာန် အလုံ ဂၠးတိ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
• ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Non-governmental organization)
• အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
• သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political science)