ဂကောံ တွဳဗဝိုင်
| Tribe | |
| ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် ပ္ဍဲ အာဖရိက ဂကောံ တွဳဗဝိုင် မာသာင် (Maasai) မမံင် ပ္ဍဲ ဍုင် ကေန်ညာ ကဵု တာန်ဇြာနဳယျာ (တိုက် အာဖရိက) | |
| ပရူမဆေင်စပ် | |
|---|---|
| လၟေင်ပညာ (Field) | မနုဿဗေဒ (Anthropology), လူမှုဗေဒ (Sociology), မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် |
| ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ် | |
| ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts) | ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples), ဂကောံမၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် ဍုင် (Stateless society), ကလော ကောဒေအ် (Kinship) |
ဂကောံ တွဳဗဝိုင် (အၚ်္ဂလိက်: Tribe) ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ (Anthropology) မ္ဂး ဍေံဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မွဲ မဆက်စပ် ကောံသၟဟ် ဒၟံင် ညးသကအ် နကဵု သၞောဝ် ကလော ကောဒေအ် (Kinship)၊ ယေန်သၞာင် မတုပ် ညးသကအ်၊ အရေဝ်ဘာသာ မတုပ် ညးသကအ် ကေုာံ မမံင် တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု တိဍာ် ဒေသ မွဲ ဓဝ် ရ။
ဗွဲဓမ္မတာ မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဝွံ ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု သၞောတ် အလဵုအသဳ ဗဟဵု (Centralized government) ဟွံသေင်မ္ဂး သၞောတ် ဍုင် (State apparatus) မခိုင်ကၠိုက် ပုဟ်။ ညးတအ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ မင်မဲ ပရေင် ညဳသၟဟ် ဂကောံ နကဵု လညာတ် အခိုက်ကၞာ ဘာသာ (Customary law)၊ ဂကောံ ညးဇၞော် (Council of elders) ဟွံသေင်မ္ဂး သကိုပ်/ဇၞော်ကွာန် (Chief) တအ် ရ။
၁။ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် (Social Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လဒက်ပ္တန် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဂှ် ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် ခေတ် တၟိ ဗွဲမလောန်-
- သ္ပ သဇိုင် ကု ကလော ကောဒေအ် (Kinship-based): ပရေင် ဆက်ဆောံ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ဂှ် ဍေံ သ္ပ သဇိုင် ကု တၞောဝ် ဆီ ကေုာံ ပရေင် ဖျေဟ် ဒၞာဲ အိန်ထံင် ရ။ ကောန် ဂကောံ တအ် သီုဖအိုတ် ပတှ်ေ ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု တမ်မူလ နော် နာဲ မွဲ ဓဝ် (Common ancestor) ရ။
- ပရေင် တုပ်သၟဟ် (Egalitarianism): ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တြေံ ဗွဲမဂၠိုင် (ဗွဲတၟေင် ဂကောံ မဂၠာဲ စၞ သဘာဝ တအ်) ဂှ် ညးတအ် ဟွံမွဲ ကု ပရေင် ဖျေဟ် ကဆံင် သၠုင် သဝ် မၞိဟ် (Social stratification) တုဲ၊ သြန် ဒြပ် ရတ် တအ် လေဝ် ညးတအ် ပိုင်ပြဳ ကေုာံ ပါ်ပရအ် စ မွဲစွံ (Communal ownership) ရ။
- ပရေင် အုပ်ဓုပ် (Leadership): ၜိုန်ရ နွံ ကု သကိုပ် (Chiefs) ကီု လေဝ်၊ အဝဵု ညးတအ် ဂှ် ဟွံမွဲ ကု ဒပ် ပုလိပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် သွက်ဂွံ ထိင် ဒက် ရ။ အဝဵု သကိုပ် ဂှ် ဍေံ ကၠုင် နူကဵု အစောံသတ္တိ ပူဂိုလ်၊ လညာတ် မၞုံ ကု ပညာ (Wisdom) ကေုာံ ပွမမာန် ဖျေဟ် ညဳသၟဟ် ကဵု ပြသၞာ (Consensus building) သၟး ရ။
၂။ ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဘဝ လၟိုန်တ္ၚဲ (Economy and Livelihood)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင် ပိုန်ဒြပ် ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဝွံ ဍေံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု ပွဳပွူ သဘာဝ ညးတအ် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။ ညးတအ် လေပ် ဂယိုင် လမျီု နကဵု နဲကဲ ၃ သာ် အဓိက-
- ပွမဂၠာဲ စၞ ကေုာံ လၟ (Hunter-gatherers): ဒှ် နဲကဲ မတြေံ အိုတ်။ ညးတအ် အာ လၟ သတ် ဇိုင် ပန် ကေုာံ ဂၠာဲ ၜှ် စ ရိုဟ် ဆု သတ် ဆု ပ္ဍဲ ဂြိုပ်။ (ဥပမာ - ဂကူ သာန် (San) ပ္ဍဲ အာဖရိက သၠုင်ကျာ)။
- ပွမလွဳ ဇဵု သတ် (Pastoralism): ပွမလွဳ စ သတ် ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ဂၠဴ၊ သဵု ကေုာံ ကၟာတ် တုဲ ညးတအ် မလေပ် ပြံင် ဌာန် အာ ကၠုင် လၟိုန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ တိ ချောဲ ရ။ (ဥပမာ - ဂကောံ မာသာင် (Maasai) ပ္ဍဲ ကေန်ညာ)။
- ပွမတဵုလွဳ ဓမ္မတာ (Horticulture/Subsistence Farming): ပွမတဵုလွဳ သြောအ်၊ ကဥ နကဵု နဲကဲ တြေံတြဟ် သွက်ဂွံ စ ၜိုတ် ရုံဂပ် ပ္ဍဲ ဂကောံ အိန်ထံင် သၟး (ဟွံသေင် သွက်ဂွံ သွံ ရာန်)။ ဗွဲမဂၠိုင် လေပ် စကာ နဲကဲ စံင် ဂြိုပ် တုဲ တဵုလွဳ (Slash-and-burn) ရ။ (ဥပမာ - ဂကူ ကောန်ဒဵု လ္ၚဵု ပ္ဍဲ အာရှ အရှေတ်-သၠုင်ကျာ)။
၃။ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် (Tribes in the Modern World)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဝင် ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး، ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ဒး ဒုင် လွှမ်းမိုး ကေုာံ ပလီုပလာ် လဝ် ဗွဲမဇၞော်ကၠေင်-
- သြဇာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကေုာံ ဍုင် (Colonialism and the State): ကာလ အေန်ပါယာ ကိုဝ်လဝ်နဳ ကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် (Nation-states) ခေတ် တၟိ တအ် သၠဲ တိတ် ကၠုင် ပယျဵု မ္ဂး၊ ဂကောံ တွဳဗဝိုင် တအ် ဒး ဒုင် သီ ကေတ် တိဍာ် သဘာဝ၊ ဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၞောတ် ဥပဒေ တၟိ ကေုာံ ဒး ဒုင် ဖအောဝ် ညံင် ဂွံ ပြံင်လှာဲ ယေန်သၞာင် (Assimilation) ရ။
- အခေါင်အရာ ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous Rights): လၟုဟ် မ္ဂး ဂကောံ တွဳဗဝိုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဂှ် ညးတအ် ကော်စ "ဂကူ တမ်မူလ" (Indigenous peoples) ရ။ ညးတအ် ပံင်ကောံ တုဲ တဝ်စၞေဟ် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင် ကလိဂွံ အခေါင် အုပ်ဓုပ် အလဵု ဇကု (Self-determination)၊ အခေါင် ပိုင်ပြဳ တိဍာ် ကေုာံ ပွမမင်မဲ ယေန်သၞာင် ကဵု အရေဝ်ဘာသာ ညးတအ် နူကဵု ပရေင် ကၠေအ် ဗဒန် ရ။
၄။ ပရေင် ပါ်ပဲါ လတူ ဝေါဟာရ "Tribe" (Critique of the Term)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ပညာ မနုဿဗေဒ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး، တၠပညာ လ္ၚဵု တအ် စွံ သတိ ကေုာံ ဝေင်ပဲါ ပွမစကာ ဝေါဟာရ "Tribe" ဏအ် ရ။ ဟိုတ် ဂှ် ဒှ် ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲ အခိင် ကိုဝ်လဝ်နဳ ဂှ် ညးတအ် စကာ လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ကဆံင် (Derogatory) ဒဒှ်ရ ဂကောံမၞိဟ် တအ် ဏအ် ဂှ် "ဟွံမွဲ ကု ယေန်သၞာင်" (Primitive) ဟွံသေင်မ္ဂး "အရိုင်" (Savage) ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး ညးတအ် ဒးစိုတ် စကာ ဝေါဟာရ "ဂကောံ ဂကူ" (Ethnic group) ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂကူ တမ်မူလ" (Indigenous peoples) ဂၠိုင် နူ ရ။
မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- မနုဿဗေဒ (Anthropology)
- မနုဿဗေဒ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political anthropology)
- ဂကူ တမ်မူလ (Indigenous peoples)
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Sahlins, Marshall D. (1968). Tribesmen. Prentice-Hall.
- Kottak, Conrad Phillip (2015). Cultural Anthropology: Appreciating Cultural Diversity (16th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-0077861537.