ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင်
ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ (အၚ်္ဂလိက်: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, မဖ္ဍန်စကာ: UNESCO - ယူနေတ်သကဝ်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အေဂျေန်သဳ သီးသန့် မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) မနွံ တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ပခိုင်ကၠိုက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ ပရေင်ဂီုကၠီု ဂၠးတိ နကဵု ပရေင်ပံင်တဲ အကြာ ဍုင် နာနာ လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ရ။[၁]
ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ နဝ်ဝေမ်ဗာ သၞာံ ၁၉၄၅ တုဲ၊ ရုင်ဗဟဵု ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ပါရဳ (Paris) ဍုင်ပြင်သေတ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ "ပၞာန် ဝွံ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် တုဲ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ သွက် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပတန် ပ္ဍဲ စိုတ် ကောန်မၞိဟ် တအ် ရောင်"။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (UNESCO) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ကမၠောန် အဓိက ဍေဟ်တအ် ဗွဲမလှဲလး ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂကောံ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (UNESCO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ အလုံဂၠးတိ မကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် ကဆံင် ဘဝ ကောန်မၞိဟ် တအ် နကဵု လညာတ် ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်စဵုဒၞာ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်၊ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ ရ။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ဂှ် ဟွံသေင် ဆ ဂကောံ မကဵု သြန်ထံက်ပင် သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ် ဒှ် "စက်ယန္တရား လညာတ်" (Intellectual agency) သွက် ကုလသမဂ္ဂ ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် သၞောဝ် စံနှုန်း (Norms and standards) အလုံ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု သၞောဝ် အခေါင်အရာ ပရေင်ပညာ၊ သၞောဝ် စဵုဒၞာ ယေန်သၞာင် တမၠာ၊ ကေုာံ သၞောဝ် သဳလ လတူ ကွတ်ပညာ တၟိ မပ္တံကဵု ဉာဏ်စက် (Artificial Intelligence) တအ် ရ။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်စတင် (History and Founding)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် လက္ကရဴ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန် ဒုတိယ (World War II) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၂ အခိင် ပၞာန် ကတဵုဒှ် ဒၟံင် ဏီ ဂှ်၊ ဍုင် မဟာမိတ် (Allied countries) တအ် ကောံဓရီု သဳကၠဳ ပ္ဍဲ လန်ဒန် သွက်ဂွံ ဖန်ဇန် ပရေင်ကလေင် ဒက်ပတန် ပရေင်ပညာ ကြဴနူ ပၞာန် တုဲ ရ။[၂]
ပ္ဍဲ လပါ်အုပ် သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်၊ ကလုတ် နူ ၄၄ ဍုင် တအ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲ လန်ဒန် တုဲ ထပက် စၟတ်တဲ လတူ ပဋိညာဉ် (Constitution) သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် UNESCO ရ။ ပဋိညာဉ် ဏအ် စကတဵုဒှ် ဒြဟတ် ဥပဒေ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၄ နဝ်ဝေမ်ဗာ ၁၉၄၆ ကြဴနူ ဍုင် ၂၀ ဍုင် ထံက်ဂလာန် ဒုင်တဲ တုဲ ရ။ စတမ် နူဂှ် တုဲ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် တုဲ လၟုဟ် နွံ ကောန်ဂကောံ (Member states) ၁၉၃ ဍုင် ကေုာံ ဂကောံ မဆက်စပ် (Associate members) ၁၁ ဍုင် ရ။
၃။ တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ လဒက်ပတန် (Objectives and Structure)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တင်ရန်တၟအ် အဓိက သွက် ဂကောံ ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ်၊ သွက်ဂွံ ပလီုပလာ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ် (Eradicate poverty)၊ ကေုာံ သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် ပရေင်တန်တဴ လအ်လ (Sustainable development) ရ။
လဒက်ပတန် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပါ်လဝ် ၃ ကဏ္ဍ အဓိက -
- သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော် (General Conference): ဒှ် ဂကောံ မနွံကဵု ကလုတ် နူ ဇၟာပ် ဍုင် ကောန်ဂကောံ သီုဖအိုတ်။ ကောံဓရီု ဇၟာပ် ၜါ သၞာံ မွဲ လှ်ေ သွက်ဂွံ ဖျေဟ် ပဝ်လသဳ ကေုာံ သြန်ဘဏ္ဍာ။
- ကံင်သဳ အုပ်ဓုပ် (Executive Board): နွံ ကောန်ဂကောံ ၅၈ ဍုင်၊ မရုဲစှ် လဝ် နကဵု သဘင်သဳကၠဳ ဇၞော်။ ဍေဟ်တအ် လ္ၚတ် ကေုာံ ဖန်ဇန် လၟေင် ကမၠောန် သွက် ဂကောံ။
- ရုင် အတွင်းရေးမှူး (Secretariat): က္ဍိုက်က္ဍိုပ် နကဵု ညးအုပ်ဓုပ် ဇၞော် (Director-General) တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန်တ္ၚဲ သွက် ဂကောံ ပ္ဍဲ ရုင်ဗဟဵု ကေုာံ ရုင် ဒေသ အလုံ ဂၠးတိ။
၄။ ပရေင်ပညာ (Education Initiatives)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ ဂှ် ဒှ် ကဏ္ဍ အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲ ယူနေတ်သကဝ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဒှ် ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ မွဲ ဓဝ် မနွံကဵု အခေါင် အုပ်ဓုပ် လတူ ကဏ္ဍ ပရေင်ပညာ အလုံစုံ (စတမ် နူ ဘာတန် ဍောတ် စဵုကဵု တက္ကသိုလ်) ရ။
ကမၠောန် အဓိက တအ်ဂှ် -
- ပရေင်ပညာ သွက် ညးအိုတ်သီု (Education for All - EFA): ပရေင်ဂစာန် သွက်ဂွံ ညံင် ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ဂွံ အခေါင် တိုန် ဘာ သဇိုင်။
- ပရေင်ပညာ သွက် ပရေင်တန်တဴ လအ်လ (ESD): ဗတောန် ပညာ သွက်ဂွံ မင်မဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင်။
- ပရေင်တန်တဴ ညဳသၟဟ် လိင် (Gender Equality in Education): ဖန်ဇန် ညံင် ကောန်ၚာ် ၝောအ် (ဝုတ်ဝုတ်) တအ် ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ပညာ တုပ် ကဵု ကောန်ၚာ် ကၟက် တအ် ရ။
၅။ ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (Culture and World Heritage)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကဏ္ဍ မပြာကတ် အိုတ် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်မင်မဲ ယေန်သၞာင် ကေုာံ အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ခၞံဗဒှ် သၞောဝ် ပဋိညာဉ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ဌာန် ဒၞာဲ သဘာဝ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မနွံကဵု ၚုဟ်မး အလုံ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။[၃]
| ဂကူ အာဲကၟာဲ | ပွံက်အဓိပ္ပါယ် | ဥပမာ (Examples) |
|---|---|---|
| အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် (Cultural Heritage) | ဌာန် ဒၞာဲ မကၠောန် လဝ် နကဵု မၞိဟ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် သၠုင်။ | ဍုင် ပုဂံ (Bagan), အင်ကောဝတ် (Angkor Wat), တိုင် ဇၞော် ကြုက် (Great Wall of China) |
| အာဲကၟာဲ သဘာဝ (Natural Heritage) | ဌာန် ဒၞာဲ သဘာဝ ဇေတ်တ် မနွံကဵု ၚုဟ်မး ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ရုပ်သာ် သဘာဝ ဂေါဝ်။ | ဂြိုပ် အမေဇောန် (Amazon), ကအ် ဂါလာပါဂေါတ် (Galápagos Islands) |
| အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် ဟွံမဲ ရုပ်သာ် (Intangible Cultural Heritage) | အခိုက်အလိုက်၊ လှေ်၊ ဒွက်၊ ကေုာံ ပညာ ပြဝေဏဳ မဆက် ကၠုင် နူ ဇုဇဗဴလ။ | သဘင် လှေ် ခေါန် (Khon dance), ပညာ လွဳ ယဲ တမၠာ |
၆။ သိပ္ပံ ကေုာံ ပရေင်သုတေသန (Science and Research)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ပံင်ကောံ ရီုဗင် လတူ ပရေင်သုတေသန သိပ္ပံ ဂၠးတိ (International scientific cooperation) ညံင်ဂွံ သောင်ကလး ပြသၞာ သဘာဝ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု (Climate change) ကေုာံ ပရေင်အိုတ် ဍာ် (Water crisis) ရ။[၄]
ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဏအ်၊ ညးတအ် စကာ သဳအိုရဳ (Theory) သဘာဝ ဂေဟဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝဗေဒ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ပရဝ်ဂရာမ် "မၞိဟ် ကေုာံ ဇဳဝမဏ္ဍလ" (Man and the Biosphere Programme - MAB) ရ။ ပရဝ်ဂရာမ် ဏအ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ ဒၞာဲ ဂြိုပ် သဘာဝ မကော်စ (Biosphere reserves) သွက်ဂွံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဂြိုပ် သဘာဝ ညံင် ဂွံ တန်တဴ လအ်လ ရ။
၇။ ပရေင်လလောင်တြး ကေုာံ တင်ဂၞင် (Communication and Information)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကဏ္ဍ မရနုက်ကဵု ပန် သွက် ယူနေတ်သကဝ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်လလောင်တြး (Communication) ကေုာံ သၞောတ် တင်ဂၞင် (Information) ရ。 ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ထံက်ဂလာန် လတူ အခေါင်အရာ ဗၠးၜး ပရေင်ပရိုင် (Freedom of expression) ကေုာံ ဗၠးၜး ပရေင်ပရိုင် သၟာပရိုင် (Press freedom) အလုံ ဂၠးတိ ရ။
သာ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အင်တာနက် ဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ကၠောန် ကမၠောန် သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ကွာဟချက် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digital divide) အကြာ ဍုင် မဇၞော်မောဝ် တုဲ တအ် ကဵု ဍုင် မဒိုက်ဂတ် တအ် ရ။ ညးတအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ တင်ဂၞင် သုတေသန ကေုာံ လိက်ပတ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးဒှ် အရာ မကလိဂွံ လောဲသွာ (Open Access) သွက် ညးအိုတ်သီု ရောင်။
၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဒေသ အာရှအဂၞဲ (Impact on Southeast Asia)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု ဒေသ အာရှအဂၞဲ၊ ယူနေတ်သကဝ် နွံကဵု ရုင် ဒေသ ပ္ဍဲ ဍုင် ဗင်ကံက် (Bangkok) မကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဍုင် နာနာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။[၅]
သွက် ဍုင် မပ္တံကဵု သေံ (Thailand)၊ ဗၟာ (Myanmar)၊ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယာ (Cambodia) ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ရီုဗင် လဝ် ပ္ဍဲ ပရေင်မင်မဲ အာဲကၟာဲ ဝင် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဥပမာ -
- ရီုဗင် ပလေဝ်ပလေတ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲ ပုဂံ ကြဴနူ ကတဵုဒှ် ကသဳတိ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၆။
- စၟတ်သမ္တီ အင်ကောဝတ် (Angkor Wat) နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ တုဲ ကဵု သြန်ထံက်ပင် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဍေဟ်။
- ရီုဗင် သွက်ဂွံ ပတိုန် ကဆံင် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲ ဘာတန် ဍောတ် ကေုာံ ဘာ လကျာ် တအ်။
၉။ ပြသၞာ ကေုာံ ပရေင်ပါ်ပဲါ (Challenges and Criticisms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ၜိုန်ရ ယူနေတ်သကဝ် ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီုလေဝ်၊ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ လေဝ် ဒးဒုင် ပါ်ပဲါ (Criticisms) ကေုာံ ဒးဆဵု ပြသၞာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပါ်ပဲါ လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Politicization) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၁ အခိင် ယူနေတ်သကဝ် ဒုင်တဲ ဍုင် ပါလေတ်သတာင် (Palestine) နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ဍိုက်ပေင် ဂှ်၊ ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန် ကဵု အေဿရေ (Israel) တအ် ဒေါအ် ထောအ် ပရေင်ကဵု သြန်ထံက်ပင် ကု ယူနေတ်သကဝ် တုဲ၊ လက္ကရဴ ဂှ် ညးတအ် တိတ် အာ နူ ဂကောံ ဏအ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ရ (ၜိုန်ရ အမေရိကာန် ကလေင် လုပ် ပၠန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၃ ကီုလေဝ်)။ ပရေင်ဏအ် ပကဵု ညံင် ယူနေတ်သကဝ် ဒးဆဵု ပြသၞာ သြန်ဘဏ္ဍာ (Financial crisis) ဗွဲမဇၞော် ရ။
၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် (Future and Development Goals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက် အနာဂတ် ဂှ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ကေတ် လဝ် တာလျိုင် အဓိက သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ဇၞော်မောဝ် တန်တဴ (Sustainable Development Goals - SDGs) ညး ကုလသမဂ္ဂ၊ ဗွဲတၟေင် SDG 4 (ပရေင်ပညာ ဍိုက်ပေင်) ရ။
တုဲပၠန်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် ကွတ်ပညာ တၟိ ဏအ်၊ ယူနေတ်သကဝ် ဝွံ ဂစာန် ခၞံဗဒှ် ဒၟံင် သၞောဝ် သဳလ အလုံ ဂၠးတိ သွက် ပရေင်စကာ ဉာဏ်စက် (Ethics of Artificial Intelligence) ညံင် ဟွံဂွံ ကဵု ဒုဟ် လတူ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် တအ် ရ။ ယူနေတ်သကဝ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ၜိုန်ရ ဂၠးတိ ဏအ် ပြံင်လှာဲ အာ ဗွဲမပြဟ် ကီုလေဝ်၊ ပရေင်ပညာ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဝွံ သ္ဒး ဒှ် တမ်ရိုဟ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ ကောန်မၞိဟ် တအ် လၟိုန် ကာလ ရောင်။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Singh, J. P. (2011). United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization (UNESCO): Creating Norms for a Complex World. Routledge, 100-105။
- ↑ Bokova, I. (2015). UNESCO: A History. Oxford University Press, 20-25။
- ↑ Meskell, L. (2018). A Future in Ruins: UNESCO, World Heritage, and the Dream of Peace. Oxford University Press, 45-50။
- ↑ Finnemore, M. (1993). "International Organizations as Teachers of Norms: The United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization and Science Policy". International Organization 47 (4): 565-597.
- ↑ Sluga, G. (2013). Internationalism in the Age of Nationalism. University of Pennsylvania Press, 120-125။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)
- အာဲကၟာဲ ဂၠးတိ (World Heritage Site)
- ပရေင်ပညာ (Education)
- ဉာဏ်စက် (Artificial intelligence)