ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ

ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (အၚ်္ဂလိက်: Non-governmental organization, မဖ္ဍန်စကာ NGO) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် သွက် ဖဵုခိုဟ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် တုဲ မဟွံလုပ် လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ (Government) ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ပရဲ (For-profit corporations) တအ် ရ။ ဂကောံ ဏအ်ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် နကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂမၠိုင် ဗွဲမဗၠးၜး တုဲ၊ ဗွဲမဂၠိုင် အာရီုစွံ လတူ ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Humanitarian aid)၊ အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ ရ။

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ဂၠးတိ ပံင်ကောံ (Globalization) ဏအ်၊ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ တအ်ဝွံ ဒှ် ဒြဟတ် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Civil society) တုဲ၊ ဍေဟ်တအ် ရီုဗင် ထံက်ပင် ကမၠောန် မဒှ် လဟာင် အကြာ အလဵုအသဳ ကေုာံ ဂကောံ သွံရာန် တအ် ရ။ လိက်ပရေင် ဏအ်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ပရူပရာ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (NGO) နကဵု လညာတ် ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ကေုာံ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ ဗွဲမလှဲလး ရ။

ဝှာင်:UN Headquarters in New York City.jpg

ဗီုရုပ် ထ္ၜး ရုင် ဌာန်ဂဥုပ် ကုလသမဂ္ဂ (UN Headquarters) ပ္ဍဲ ဍုင် နယူးယံက်၊ မဒှ် ဒၞာဲ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲ ပရေင်သဳကၠဳ ဂၠးတိ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ" ဝွံ စတင် ပြာကတ် ကၠုင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၅ ကြဴနူ ဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂ (United Nations) ရ။ အတိုင် ပိုဒ်ဇၞော် ၇၁ ပ္ဍဲ ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ မ္ဂး၊ ဝေါဟာရ ဏအ် စကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ အကြာ ဂကောံ မၞိဟ် ဓမ္မတာ ကေုာံ ဂကောံ အလဵုအသဳ ဍုင် တအ် ရ။

နကဵု လညာတ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ခေတ်တၟိ မ္ဂး၊ NGO ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒးဍိုက်ပေင် ကု တင် အဓိက ၃ သာ် -

1. ဟွံသေင် အလဵုအသဳ (Non-governmental): ဟွံဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် တိုက်ရိုက် နကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် မွဲမွဲ။
2. ဟွံဂၠာဲ ပရဲ (Non-profit): သြန် ပရဲ မကလိဂွံ သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒးကလေင် စကာ ပ္ဍဲ ပရေင်ကမၠောန် တင်ရန်တၟအ် ဂကောံ သၟး၊ ဟွံကဵု အခေါင် ပါ် ပရဲ ကု ညးမကၠောန် ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမခၞံဗဒှ် တအ်။
3. ဟွံပလီုပလာ် (Non-criminal/Non-violent): ဒးဒက်ပတန် လဝ် အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ တုဲ ဟွံစကာ ပရေင်ပလီုပလာ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကြမ်းဖက် သွက်ဂွံ အာစိုပ် တိုင်ပ္ကဴ ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝင် ဂကောံ မကၠောန် သွက် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံ ဗွဲမလအ်လ တေအ် ရ။ ဥပမာ - ဂကောံ ပရေင်ဘာသာ ကေုာံ ဂကောံ ရီုဗင် မၞိဟ် ဍိုန်လျ တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ပ္ဍဲ ဗွဝ်ကၠံ ၁၈ ကေုာံ ၁၉ ရ။ ဂကောံ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ဂှ် ဒှ် ဂကောံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဍိက် (Anti-Slavery Society) မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၃၉ တေအ် ရ。

လက္ကရဴ ဂှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၆၃ ဂကောံ ကြက်ခြေနီ ဂၠးတိ (International Committee of the Red Cross) ကတဵုဒှ် ကၠုင် တုဲ၊ ဍေဟ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ဂကောံ ရီုဗင် မၞိဟ် (Humanitarian NGO) အလုံ ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး လၟိဟ် NGO ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ဂၠိုင် တိုန် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ သၞာံ ၁၉၉၀ တအ် အခိင် ကာလ ပၞာန် ၜိုဟ် (Cold War) တုဲအိုတ် အာ ဂှ် ရ။

၃။ ဂကူ ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ ဂမၠိုင် (Types of NGOs)

ဂကောံ NGO တအ်ဝွံ နွံ နာနာ သာ် တုဲ တၠပညာ တအ် ပါ်ကရေက် လဝ် အတိုင် ကမၠောန် ဍေဟ်တအ် ရ။

သ္ၚိအင် ထ္ၜး ဂကူ NGO အဓိက ဂမၠိုင်

ဂကူ NGO (ဖ္ဍန်)	ယၟု ပေင်ပေင် (အင်္ဂလိက်)	ပွံက် ကေုာံ ဥပမာ
INGO	International NGO	ဂကောံ အလုံ ဂၠးတိ (ဥပမာ - Oxfam, Amnesty International)။
ENGO	Environmental NGO	ဂကောံ မင်မဲ ပွဳပွူ သဘာဝ (ဥပမာ - Greenpeace, WWF)။
BINGO	Business-friendly NGO	ဂကောံ မဆက်စပ် ကု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (ဥပမာ - World Economic Forum)။
GONGO	Government-organized NGO	ဂကောံ မဒက်ပတန် ကေုာံ ထံက်ပင် လဝ် နကဵု အလဵုအသဳ သွက်ဂွံ စကာ သြဇာ လတူ ဂကောံမၞိဟ်။
CSO	Civil Society Organization	ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် မဒက်ပတန် လဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ သက်သက်။

သာ်ဂှ် ဟွံသေင် ညးတအ် သီု ပါ်လဝ် ဂကောံ မကၠောန် ကမၠောန် တိုက်ရိုက် (Operational NGOs) ကေုာံ ဂကောံ မအာတ်မိက် အခေါင်အရာ (Advocacy NGOs) ကီု ရ။

၄။ ပရေင်ကမၠောန် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် (Activities and Objectives)

ပရေင်ကမၠောန် အဓိက သွက် ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ တအ်ဂှ် ပါလုပ် -

• ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Humanitarian Relief): ကဵု စၞစ၊ ဂဥုဲ ကေုာံ ဒၞာဲ ဇူဒီု ပ္ဍဲ အခိင် ကပ်ဘဲ သဘာဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ပၞာန် (ဥပမာ - Medecins Sans Frontieres)။
• ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (Development): ကၠောန် ကမၠောန် လအ်လ သွက်ဂွံ ဖအောန် ဖျေဟ် ပရေင်ဒိုက်ဂတ်၊ ပခိုဟ် တိုန် ပရေင်ပညာ ကေုာံ ဍာ် သ္အးဇ္ၚး။
• ပရေင်စဵုဒၞာ အခေါင်အရာ (Human Rights Advocacy): စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ပတိတ် ဒုဟ် လတူ ပရေင်ပလီုပလာ် အခေါင်အရာ မၞိဟ် နူကဵု အလဵုအသဳ တအ်။
• ပရေင်မင်မဲ သဘာဝ (Environmental Protection): တဝ်စၞေဟ် ကု ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဥတု ကေုာံ မင်မဲ တိရစ္ဆာန် မကြပ် ကၠေအ်ကၠက်။

၅။ သြန်ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ပရေင်ထံက်ပင် (Funding and Financial Support)

သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မာန် ဂှ်၊ NGO တအ် နွံပၟိက် သြန်ဘဏ္ဍာ ဗွဲမဇၞော် ရ။ တမ်ရိုဟ် သြန် တအ်ဂှ် ကၠုင် နူ -

1. ဒါန ညးဍုင်ကွာန် (Individual Donations): သြန် ကဵုဒါန် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဓမ္မတာ။
2. သြန်ထံက်ပင် အလဵုအသဳ (Government Grants): ၜိုန်ရ ဒှ် ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ ကီုလေဝ်၊ NGO ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်ကေတ် သြန် ထံက်ပင် နူကဵု အလဵုအသဳ ဍုင် ကေုာံ ဍုင်သ္အာင် တအ် ရ။ (အရာ ဏအ် လဆောဝ်မ္ဂး ကတဵုဗဒှ် ပြသၞာ လတူ ပရေင်ဗၠးၜး ဍေဟ်တအ် ရ)။
3. သြန်ထံက်ပင် နူ ဖံင်ဒေးယှေန် (Foundations): ဥပမာ - Bill & Melinda Gates Foundation။
4. သြန် သွာင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Corporate Sponsorships): သြန် ကဵုဒါန် နူကဵု ကမ္ပဏဳ ဇၞော်ဇၞော် တအ်။

၆။ လဒက်ပတန် ကေုာံ ညးကၠောန်ကမၠောန် (Structure and Staffing)

လဒက်ပတန် NGO မွဲ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု -

• ကမ္မတဳ အုပ်ဓုပ် (Board of Directors): ဒှ် ဂကောံ မၞိဟ် မရုဲစှ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်ရန်တၟအ် ဇၞော်ဇၞော် တုဲ ဟွံကေတ် လာပ် သြန်။
• ညးကၠောန်ကမၠောန် (Professional Staff): တၠပညာ ကေုာံ မၞိဟ် မကၠောန် ကမၠောန် လၟိုန် (Full-time) သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် ကမၠောန်။
• ညးစေတနာ (Volunteers): မၞိဟ် မကၠုင် ကၠောန် ကမၠောန် ရီုဗင် ဟွံမဲ ကဵု လာပ် သြန်၊ မဒှ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် NGO အလုံ ဂၠးတိ ရ။

၇။ သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ အခေါင်အရာ (Legal Status and Rights)

ပ္ဍဲကဵု ဍုင် ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဍုင်၊ NGO တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီ မှတ်ပုံတင် (Registration) အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေ ဒေသ ဂှ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါင် ကၠောန် ကမၠောန် ကေုာံ အခေါင် ဟွံဒး ကဵု အခေါန် (Tax exemption) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ကဆံင် ဂၠးတိ ဂှ်၊ NGO လ္ၚဵု တအ် ကလိဂွံ "Consultative Status" (အခေါင် သဳကၠဳ) ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ (UN ECOSOC) ရ။ အခေါင် ဏအ် ပကဵု ညံင် NGO တအ် ဂွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ကဵု သမ္တီ လတူ သၞောဝ်ဥပဒေ ဂၠးတိ ဂမၠိုင် ရ။

၈။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Impact on Society and Politics)

NGO တအ်ဝွံ နွံကဵု ဖဵုသက်ရောက် ဗွဲမဇၞော် လတူ သဳအိုရဳ (Theory) ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ တုဲ ဍေဟ်တအ် -

• ပခိုင် ပတိုန် လဒက်ပတန် ဒဳမဝ်ကရေသဳ နကဵု ပရေင်ကဵု ပညာ ကု ညးဍုင်ကွာန်။
• တဝ်စၞေဟ် လတူ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမဲ ကဵု ဓဝ်ယာ (Corruption) ကေုာံ အာတ်မိက် အခေါင်အရာ သွက် ဂကူ ကောန်ဍောတ် တအ်။
• ဇီုကပိုက် လတူ သ္ဂုတ်သွာတ် အလဵုအသဳ (Lobbying) သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ သၞောဝ်ဥပဒေ မပ္တံကဵု သၞောဝ် မင်မဲ သဘာဝ တအ် ရ။

၉။ ပရေင်ပါ်ပါဲ ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် (Criticisms and Challenges)

ၜိုန်ရ ကၠောန် ကမၠောန် ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ NGO တအ် ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ နာနာ သာ် ရ -

• ပရေင်ဟွံမဲ ကဵု တာလျိုင် (Lack of Accountability): NGO လ္ၚဵု တအ် ဟွံထ္ၜး ပရေင်စကာ သြန် ကၠးကၠး တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံမာန် ကဵု တာလျိုင် လတူ ဍေဟ်တအ် ညံင်ရဴ အလဵုအသဳ (မဒးဒုင် ရုဲစှ် နကဵု မဲ) ရ။
• ပရေင်စကာ လညာတ် ညးကဵုဒါန် (Donor-driven agendas): ကမၠောန် NGO လ္ၚဵု တအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကု ပၟိက် ဒေသ သက်သက် ပုဟ်၊ ဍေဟ်တအ် ဒးကၠောန် အတိုင် ပၟိက်စိုတ် ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် မကဵု သြန် ရ။
• ပြသၞာ "ညးရီုဗင် သာ်ဗု" (White Savior Complex): ပ္ဍဲကဵု NGO အလုံ ဂၠးတိ (INGO) မ္ဂး၊ မၞိဟ် နူကဵု ဍုင် ဇၞော်မောဝ် တအ် စှ်ေ အာ ဍုင် ဍိုန်လျ တုဲ ကၠောန် ကမၠောန် နကဵု လညာတ် ညးတအ် သၟး တုဲ ဟွံကဵု သြဇာ ကု မၞိဟ် ဒေသ ဇေတ်တ် ရ။

၁၀။ အနာဂတ် ကေုာံ ကွတ်ပညာ ခေတ်တၟိ (Future and Modern Technologies)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တ္ၚဲဏအ်၊ NGO တအ် ပြံင်လှာဲ စကာ ဒၟံင် ကွတ်ပညာ သမာတ် (Digital transformation) ဗွဲမလှဲလး ရ။ ပရေင်စကာ မဳဒဳယာ ပရေင်မၞိဟ် (Social media) မပ္တံကဵု Facebook ကေုာံ X (Twitter) တအ် ပကဵု ညံင် ဍေဟ်တအ် ဂွံ အာတ် သြန်ဒါန် (Crowdfunding) ကေုာံ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် (Digital activism) အလုံ ဂၠးတိ လောဲလောဲ သွာသွာ ရ။

အနာဂတ် ဂကောံ ဟွံသေင် အလဵုအသဳ ဝွံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မာန် ပြံင်လှာဲ ကိတ်ညဳ ကု ပွဳပွူ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲ ဒၟံင် ပြဟ်ပြဟ်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် မာန် မင်မဲ ပရေင်ဗၠးၜး ဍေဟ်တအ် နူကဵု ပရေင်ဍဵုဍိုက် အလဵုအသဳ တအ် ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• ဂကောံမၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Civil society)
• ကုလသမဂ္ဂ (United Nations)
• အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
• ပရေင်ရီုဗင် မၞိဟ် (Humanitarian aid)