ဂန်

ဂန် ကေုာံ ဝေါဟာရတၞဟ် မဆက်စပ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂန္ထ၊ ဂန္ထဝင်၊ ဂဏ၊ ကေုာံ ဂန တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကောံဝေါဟာရ မလွဳစကာလဝ် နူကဵု ဘာသာပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ မနွံကဵု လွပ် ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာမန်၊ လိက်ပတ်မန်၊ သာသနာ ကေုာံ လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗေဒ မန် (Mon Linguistics) ဂှ် ဝေါဟာရတအ်ဏအ် ၜိုန်ရ နွံကဵု ရမ္သာင် ကြပ်ညောန် ရေင်သကအ် ကီုလေဝ်၊ ရိုဟ်ကၞက် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ဗီုပြင် လွပ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ အာ ရေင်သကအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ "ဂန္ထ" ဂှ် ဆေင်စပ်ကဵု လိက်ပတ် ပြကိုဟ်၊ "ဂဏ" ဂှ် ဆေင်စပ်ကဵု ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုဏ်၊ တုဲ "ဂန်" ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ် ပရေင်ဖ္ဍန် မလိက် (Abbreviation) ပ္ဍဲ အရေဝ်ဟီု ဓမ္မတာ ရ။

ဝှာင်:Pali Manuscript from Myanmar.jpg

လိက်သၠရိုတ် ပါဠိ-မန် တြေံ မထ္ၜးကဵု သက်သဳ လဒက်ပတန် "ဂန္ထ" (ပြကိုဟ်) ကေုာံ ဝင်ယေန်သၞာင် လိက်ပတ်။

နကဵု လညာတ် သုတေသန ယေန်သၞာင် ဗဟု (Multicultural Studies) ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး၊ လွပ် ဝေါဟာရတအ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဖန်ဇန် လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် (Institutional isomorphism) ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂကူမန်၊ မဒှ် အရာ မန်တအ် လွဳစကာ ပညာ ကေုာံ သၞောတ်ဝ် နူ အိန္ဒိယ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် သၞောတ်သာသနာ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ အလဵုအသဳ ညးတအ် ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဝွံ ပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ဝေါဟာရ ဏအ် နကဵု လညာတ် ဘာသာဗေဒ၊ ဝင်၊ ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ရ။

နိဒါန် ကေုာံ ရိုဟ်ကၞက် အရေဝ်ဘာသာ (Introduction and Etymology)

ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု "ဂန်" တအ်ဝွံ ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် အဓိက ၜါသာ် နူကဵု ဘာသာပါဠိ ကေုာံ သက္ကတ ရ -

1. Gantha (ဂန္ထ): ကၠုင်နူ ရိုဟ်ကၞက် 'Ganth' (To tie, to bind - ဒက်၊ ကန်) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင်တမၠာ လိက်သၠရိုတ် တအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ ဇုက် သွက်ဂွံ ဒက်ပံင်ကောံ လိက်တအ်ဂှ်ရ "ဂန္ထ" ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "လိက်အုပ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "ပြကိုဟ်" (Book, Text, Composition) ရ။
2. Gaṇa (ဂဏ / ဂန): ကၠုင်နူ ပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂကောံ၊ ဗလး၊ ဂိုဏ်" (Flock, Multitude, Chapter of monks) ရ။

အရေဝ်မန်ဝွံ လွဳစကာလဝ် မလိက် ၜါဏအ် နူကဵု ခေတ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Dvaravati period) တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာကၠုင်လဝ် နကဵု လဒက်ပတန် အက္ခရ်မန် ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဟီု လောဲသွာ ဂှ် ညးတအ် ဖ္ဍန်ထောအ် တုဲ ဟီု "ဂန်" သၟး လေဝ် နွံရ။

ဂန္ထ (Gantha) - လိက်ပတ် ကေုာံ ပြကိုဟ်

ဂန္ထ (Gantha) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မဆေင်စပ် ကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ ပြကိုဟ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲ သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် မန်မ္ဂး "ဂန္ထ" ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု ၚုဟ်မး သၠုင်အိုတ် သွက်ဂွံ မင်မဲ ဓရ် ကျာ်တြဲ ရ။

• ဂန္ထဓူရ (Gantha-dhura): ဂွံအဓိပ္ပါယ် တာလျိုင် သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ပတိတ် ဒြဟတ် လပါ် လိက်ပတ် ပရိယတ်။ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ မ္ဂး ညးပါ်လဝ် ဂန္ထဓူရ (တာလျိုင် လ္ၚတ် လိက်) ကေုာံ ဝိပဿနာဓူရ (တာလျိုင် ပၟဝ်ဓရ်) ရ။
• ဂန္ထကာရက (Ganthakaraka): ဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမခၞံ ပြကိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာကဝိ မချူ လိက်ပတ် ရ။

မန်တအ် စွံၚုဟ်မး လတူ "ဂန္ထ" ဗွဲမလောန် တုဲ၊ လိက်ပတ် တြေံဂမၠိုင်ဂှ် ညးတအ် မင်မဲလဝ် ပ္ဍဲ ဘာလကျာ် (Monasteries) မဒှ် ဒၞာဲ ဗဟဵု သွက် ပရေင်ပညာ ဒေသ ရ။

ဂန္ထဝင် (Ganthawin) - လိက်ပတ် တမၠာ မပြာကတ်

ဂန္ထဝင် (Classic / Classical Literature) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "ဂန္ထ" (ပြကိုဟ်) ကေုာံ "ဝင်" (Vaṃsa - အဆက်အဆေန် / ဝင်) ရ။ ဍေဟ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက်ပတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပြကိုဟ် မခိုင်ကၠိုက်၊ မပြာကတ် တုဲ မဒှ် သဇိုင် သွက် အဆက်အဆေန် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ တုပ်သၟဟ် ကဵု ဝေါဟာရ "Classic" ပ္ဍဲ အင်္ဂလိက် ကီုရ။

ဝှာင်:Bagan Ananda Temple Mon Plaque.jpg

တိအုတ် မနွံကဵု လိက်မန်တြေံ မဒှ် သက်သဳ ဂန္ထဝင် လိက်ပတ်မန်။

လိက်လင်္ကာမန် တြေံ မပ္တံကဵု လိက်မိမင်ဂၠန်၊ လိက်သၟိင်အသး၊ ကေုာံ ပြကိုဟ် လောကသိဒ္ဓိ တအ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် "လိက်ပတ် ဂန္ထဝင် မန်" ရ။ လိက်ပတ် ဂန္ထဝင် တအ်ဝွံ ထိင်ဒဝ်လဝ် သၞောတ်ဝ် အရေဝ်ဘာသာ၊ အခိုက်ကၞာ၊ ကေုာံ ဒဿန ဂကောံမၞိဟ်မန် ဗွဲမလှဲလး ရ။ ပ္ဍဲခေတ် လၟုဟ် ပရေင်ကလေင် ပတိတ် လိက် "ဂန္ထဝင်" တအ်ဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံ ကလေင် ဇၞော်မောဝ် ယေန်သၞာင် မန် ရ။

ဂဏ (Gaṇa) - လဒက်ပတန် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ သာသနာ

ဂဏ (Gaṇa) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် ဝေါဟာရ မဆေင်စပ် ကဵု ဂကောံ၊ ဗလး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂိုဏ် ရ။ ဝေါဟာရ ဏအ်ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု လဒက်ပတန် သာသနာ ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓလပ် ဂကောံမၞိဟ် ရ။

• သင်္ဃဂဏ (Sangha Gana): ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂကောံ ခမဳသင် ဂမၠိုင်။ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ မန် မ္ဂး ညးပါ်လဝ် ဂကောံဂိုဏ် နာနာ မပ္တံကဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ (Ramanya Nikaya Gana) ကေုာံ မဟာနိကာယ တအ်ရ။
• ဂဏပါမောက္ခ (Gana-pamokkha): ဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်ဇၞော် အုပ်ဓလပ် ဂိုဏ် ရ။

နကဵု လညာတ် ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး လွပ် "ဂဏ" ဏအ်ဝွံ ဒှ် သၞောတ် နဲကဲ သွက်ဂွံ အုပ်ဓလပ် ဒြဟတ် မၞိဟ် (Social organization) မွဲရ။ ဍေဟ် ကဵု လဒက်ပတန် မနွံကဵု ကဆံင် (Hierarchical structure) သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ဓဝ်သၟဟ်ညဳ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဝိနယ် ပ္ဍဲ ဂကောံ ရ။

ဂန (Gana) - သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ

ဂန ဝွံ ၜိုန်ရ နွံကဵု ရမ္သာင် တုပ် ကဵု "ဂဏ" ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်မန် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စကာ ဍေဟ် နဒဒှ် ရိုဟ်ကၞက် မဆေင်ကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် (Counting) ကေုာံ သင်္ချာ (Mathematics / Astrology) ရ။

• ဂၞန် (Ganan): မလိက် မပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူ "ဂန" ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ "ဂၞန်" (Number / Calculation) ရ။
• ပ္ဍဲကဵု ဗေဒင် ကေုာံ နက္ခတ် မန် ဂှ် "ဂန" ဝွံ ဆေင်စပ် ကဵု ပရေင်ရိုဟ်လၟိဟ် အခိင် ကေုာံ ဂြဟ် တအ်ရ။

လွပ် ဏအ် ထ္ၜးကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပညာ သိပ္ပံ ကေုာံ သင်္ချာ ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ တေအ်ရ။ တၠပညာမန် တအ် စကာ ဂၞန် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ပြက္ခဒိန် (Calendar) ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာ ရာသဳဥတု ရ။

လဒက်ပတန် သၞောတ်အက္ခရ် ကေုာံ ရမ္သာင်မန်

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဘာသာဗေဒ မန် ဂှ် မလိက် "ဂ" ဝွံ ဒှ် ဗျည် မနွံ ပ္ဍဲ ဂကောံ ရမ္သာင်ဇြိုင် (Second Register / Breathy Voice) ရ။

• ဂန္ထ: /gɛ̀n-tʰa/ (ဂေန်-ထ) -> ပ္ဍဲ အရေဝ်ဟီု မ္ဂး ဖ္ဍန် ထောအ် တုဲ ဟီု /gɛ̀n/ (ဂေန်/ဂန်) သၟး ရ။
• ဂဏ / ဂန: /gɛ̀-na/ (ဂေ-န) -> ပ္ဍဲ အရေဝ်ဟီု မ္ဂး ဖ္ဍန် ဟီု /gɛ̀n/ (ဂေန်) ကီု ရ။

ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဖ္ဍန် ရမ္သာင် (Phonological reduction) ဏအ်ရ၊ ပ္ဍဲ အရေဝ်ဟီု ဓမ္မတာ မ္ဂး ဝေါဟာရ "ဂန္ထ" ကေုာံ "ဂဏ" ၜါဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် အာ ရမ္သာင် "ဂန်" တုပ်တုပ် ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲ လိက်ပတ် မ္ဂး ဒးချူ အတိုင် ရိုဟ်ကၞက် သဒ္ဒါ ပါဠိ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ရ။ အရာဏအ် ထ္ၜးကဵု သၞောတ်ဝ် လိက်မန် (Mon Orthography) မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင် ရ။

တင်ပတုပ်ရံင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု "ဂန်"

တင်ပတုပ်ရံင် ရိုဟ်ကၞက် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် ဝေါဟာရဂမၠိုင်

ဝေါဟာရ မန်	ရိုဟ်ကၞက် ပါဠိ	အဓိပ္ပါယ် အဓိက	ကဏ္ဍ မစကာဂၠိုင်
ဂန္ထ	Gantha (ဒက်၊ ကနှ်)	ပြကိုဟ်၊ လိက်အုပ်	လိက်ပတ်၊ သာသနာ
ဂန္ထဝင်	Gantha + Vaṃsa	လိက်ပတ် မခိုင်ကၠိုက်၊ Classic	အနုသုခုမ၊ လိက်ပတ်
ဂဏ	Gaṇa (ဗလး၊ ဂကောံ)	ဂကောံ၊ ဂိုဏ်	ပရေင်အုပ်ဓလပ်၊ သာသနာ
ဂန (ဂၞန်)	Gana (ရိုဟ်လၟိဟ်)	သင်္ချာ၊ နက္ခတ်	ဗေဒင်၊ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ

လွပ် ပ္ဍဲ လိက်ရာဇာဝင် ကေုာံ ဓမ္မသတ်

ပ္ဍဲကဵု လိက် ဝင် ကေုာံ သၞောဝ်ဥပဒေ မန် တြေံ မပ္တံကဵု လိက် ဓမ္မသတ် ဖရိုအ် (Wareru Dhammasattha) ကေုာံ ဥပ္ပန္နသုဓမ္မဝတဳရာဇာဝံသကထာ ဂှ် ဝေါဟာရ "ဂဏ" ကေုာံ "ဂန္ထ" ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

ဥပမာ -

• ပ္ဍဲ ဓမ္မသတ်: သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေင်ကဵု ပရေင်အုပ်ဓလပ် ဂကောံ မ္ဂး ညးစကာ ဝေါဟာရ "ဂဏ" သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂကောံ ညးကွာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံ သၟာကမၠောန် ရ။
• ပ္ဍဲ ရာဇာဝင်: တၠညး ဟွံသေင်မ္ဂး အစာကဝိ တအ် ချူ "ဂန္ထ" တၟိ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဝင် ဍုင် ကေုာံ သာသနာ ရ။

လွပ် တအ်ဏအ် ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ မန်တအ် စကာလဝ် ပါဠိ နဒဒှ် ဘာသာ သၠုင် (Prestige language) သွက် လိက်ပတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ ရာဇာဝင် ရ။

သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ယေန်သၞာင် ဗဟု ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် (Multicultural and Sociocultural Analysis)

ဝှာင်:Group of Mon Monks.jpg

ဂကောံ ခမဳသင် မန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "ဂဏ" မဒှ် သၞောတ် အုပ်ဓလပ် သာသနာ မပြာကတ်။

နကဵု နဲကဲ သုတေသန Qualitative research methodology မ္ဂး၊ လွပ် ဝေါဟာရ "ဂန္ထ" ကေုာံ "ဂဏ" ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်မန် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ ခိုဟ်အိုတ် သွက် လညာတ် Institutional Isomorphism (ပရေင်ညဳသၟဟ် လဒက်ပတန် ဂကောံ) ရ။

မန်တအ် ဟွံသေင် ဆ လွဳစကာ မလိက် သၟး ရ၊ ညးတအ် လွဳစကာ ကေတ် သၞောတ် အုပ်ဓလပ် (Organizational structures) နူ အိန္ဒိယ ရ။ "ဂဏ" (ဂိုဏ်) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် ဂကောံ ခမဳသင် တအ် ညံင်ဂွံ တန်ကြန် သၟဝ် သၞောဝ် ဥပဒေ မွဲရ။ "ဂန္ထ" (ပြကိုဟ်) ဂှ် ဒှ် သၞောတ် မထိင်ဒဝ် လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ ပရေင်ပံင်ကောံ ယေန်သၞာင် နာနာ (Multiculturalism) အကြာ မန် ကေုာံ လညာတ် အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် ဏအ်ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် မန် ညံင်ဂွံ ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ နွံကဵု လဒက်ပတန် အလဵုအသဳ ကေုာံ သာသနာ မခိုဟ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ ရ။

အနာဂတ် ကေုာံ ပရေင်သုတေသန ဘာသာဗေဒ

ပ္ဍဲ ခေတ် ဒဳဂျဳတေဝ် လၟုဟ်၊ ဝေါဟာရ မပ္တံကဵု "ဂန္ထဝင်" ဂှ် ဆက်တုဲ ပြာကတ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကဏ္ဍ လိက်ပတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ ရ။ သွက် ဂွံ ဆက် မင်မဲ အရေဝ်ဘာသာ မန် ဂှ်၊ ပရေင်သုတေသန ဘာသာဗေဒ (Linguistic Research) ကေုာံ ပရေင် ဒက်ပတန် ကောန်ပျူတာ သၞောတ်ဝ် လိက်မန် (Mon NLP and Corpora) ဂှ် ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန် ရ။

တက္ကသိုလ် ကေုာံ ဌာန သုတေသန ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု RILCA, Mahidol University တအ်ဂှ် လ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဒၟံင် ဝေါဟာရ ပါဠိ-မန် တအ်ဏအ် သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခၠင် ဝင် ပြံင်လှာဲ ဂကောံမၞိဟ် မန် ရ။ လိက် "ဂန္ထ" တြေံ တအ်ဂှ် ညးတအ် ပၠောပ်ဒၟံင် သၞောတ် ဒဳဂျဳတေဝ် (Digitization) သွက် အနာဂတ် မာန်ရ။ ယဝ်ရ မန်တအ် ဆက် မင်မဲ လိက်ပတ် "ဂန္ထဝင်" ဇကု မ္ဂး၊ ဝင် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ညးတအ် တန်ကြန် အာ လၟိုန် ကာလ ရောင်။

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

• Pali literature in Southeast Asia (လိက်ပတ် ပါဠိ ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ)
• Mon classical literature (လိက်ပတ် ဂန္ထဝင် မန်)
• Buddhist monastic organization (လဒက်ပတန် ဂကောံသာသနာ)
• Dhammasattha (လိက်ဓမ္မသတ်)