ဂယ်လဳလဳယဝ် ဂယ်လဳလဳ
| ဂယ်လဳလဳယဝ် ဂယ်လဳလဳ Galileo Galilei | |
|---|---|
 ရုပ်ကသူ ဂယ်လဳလဳယဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၆ (နကဵု Justus Sustermans) | |
| သၠးဂၠံဂဝ် | ၁၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၅၆၄ ဍုင်ပဳသာ (Pisa)၊ အဳတလဳ |
| သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် / စုတိ | ၈ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၂ (အာယုက် ၇၇) အာသဳထရဳ (Arcetri)၊ အဳတလဳ |
| ကဏ္ဍ ပညာ | နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ |
| ပရေင်ဆဵုဂဗ အဓိက | တယ်လဳသကုပ် (Telescope) ဂြိုဟ်ဂိတု ဂယ်လဳလဳယေန် ၄ မ ပရေင်ချဳဒရာင် လယိုင်ဒကဲ (Pendulum) |
| လညာတ် ပြာကတ် | လညာတ် တ္ၚဲဒှ်ဗဟဵု (Heliocentrism) |
ဂယ်လဳလဳယဝ် ဂယ်လဳလဳ (အၚ်္ဂလိက်: Galileo Galilei; ၁၅ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၅၆၄ – ၈ ဇာန္နဝါရဳ ၁၆၄၂) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ရူပဗေဒ၊ ကေုာံ တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ ဂကူအဳတလဳ မပြာကတ်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်သိပ္ပံ လောကဏအ်ရ။ ညးဝွံ ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင် ကောန်မၞိဟ်တအ် မလ္ၚတ် သဘာဝလောကဓါတ်တုဲ ညးဂၠးကဝ်တအ် ကော်ခဴစညး "မအံက် နက္ခတ္တဗေဒ မစမ်ၜတ်ကျောဝ်ရံင်"၊ "မအံက် ရူပဗေဒ ခေတ်တၟိ" ကေုာံ "မအံက် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ" ရ။
ဂယ်လဳလဳယဝ် ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပလေဝ်ဒါန် ခၞံဗဒှ် တယ်လဳသကုပ် (Telescope) ညံင်ဂွံ ခိုဟ်တိုန်တုဲ၊ စကာ ကိရိယာဏအ် သွက်ဂွံ လ္ၚတ်ကျောဝ်ရံင် ဂြိုဟ် ကေုာံ သၞံင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲအကာသ ရ။ ညးထံက်ဂလာန် လညာတ် နဳကဝ်လပ် ကဝ်ပါနဳကပ် (Nicolaus Copernicus) မဟီုလဝ် "တ္ၚဲဂှ် ဒှ်ဗဟဵုတုဲ ဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ ဂေတ်လန်ဒၟံင် လတူတ္ၚဲ" ရ။ လညာတ်ဏအ် ဒစဵုဒစးဒၟံင် ကု လညာတ် ဘာကျာ် ခရေတ်ယာန် ကေတ်သလေတ် (Catholic Church) ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်တုဲ၊ ညးဒးဒုင် ဖျေံဒုဟ် ထိင်သိမ်းလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိ စဵုကဵု လအိတ်ဘဝညးရ။
ဝင်ဘဝ ကိုပ်ကၠာ ကေုာံ ပညာ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂယ်လဳလဳယဝ် သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၆၄ ပ္ဍဲဍုင် ပဳသာ (Pisa)၊ ဍုင်အဳတလဳရ။ အပါညး ဗိန်သေန်ဇဝ် ဂယ်လဳလဳ (Vincenzo Galilei) ဂှ် ဒှ်အစာ တိင်တိုက် မပြာကတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၁ ဂှ် ဂယ်လဳလဳယဝ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ် ပဳသာ (University of Pisa) သွက်ဂွံ ကတ်လ္ၚတ် ပညာဂဥုဲ (Medicine) အတိုင် ပၟိက်အပါညးရ။
ဆဂး ကာလညး ညာတ်ကေတ် ဒေန်ပၟတ် မဝေက်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာကျာ်မွဲဂှ် ညးစိုတ်လုပ်စားအာ ပ္ဍဲလပါ် သင်္ချာ ကေုာံ ပရေင်ချဳဒရာင် ရူပဗေဒတုဲ၊ ညးပြံင်လှာဲထောအ် ဘာသာ မကတ်လ္ၚတ် လပါ် သင်္ချာ ကေုာံ ရူပဗေဒ ရ။
လညာတ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ တယ်လဳသကုပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၉ ဂှ် ဂယ်လဳလဳယဝ် မိင်ပရိုင် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဍုင်ဒါတ် (Dutch) မွဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် မှန်ကျောဝ်သ္ၚောဲတုဲ၊ ညးအလဵုဇကုလေဝ် ကလေင်ကၠောန်ဗဒှ် တယ်လဳသကုပ် (Telescope) ညံင်ဂွံ ညာတ်ကၠးတိုန် ၂၀ ဆ ရ။ ညး စကာ မှန်ကျောဝ်ဏအ်တုဲ ကျောဝ်ရံင် အကာသ မ္ဂး ညးဂၠာဲဆဵုကေတ်-
- ဂြိုဟ်ဂိတု ဂျူပဳတာ (Moons of Jupiter): ညးဆဵုကေတ် ဂြိုဟ်ဂိတု ၄ မ (အာဲအဝ်, ယူရဝ်ပါ, ဂါနဳမဳဒ်, ကာလဳသတဝ်) မဂေတ်လန်ဒၟံင် လတူ ဂြိုဟ်ဂျူပဳတာ (ဗြဟ္မစရဳ)။ (ဣဏအ် ထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဒဒှ်ရ အရာသီုဖအိုတ် ဟွံဂေတ်လန် လတူ ဂၠးတိ ရ)။
- ဗီုပြင် ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓဟူ (Phases of Venus): ဂြိုဟ်ဗုဒ္ဓဟူလေဝ် နွံကဵု ဗီုပြင် လစိုတ် ညံင်ရဴ ဂိတုပိုဲကီုရ။ (ဣဏအ်လေဝ် ဒှ်သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဍေံ ဂေတ်လန်ဒၟံင် လတူ တ္ၚဲ)။
- ကုန်ဒဵု လတူဂိတု (Craters on the Moon): ဂိတုဂှ် ခလောအ်ခဍက်ဒၟံင်တုဲ ဟွံသၟဟ်ညဳ ကလိတ်ဒၟံင် အတိုင်လညာတ်တြေံတေံ။
ပရေင်ဆဵုဂဗ လပါ် ရူပဗေဒ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲလပါ် ရူပဗေဒ၊ ဂယ်လဳလဳယဝ် စမ်ၜတ်လဝ် တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် (Kinematics) ရ။
- ပွမပြဟ်စှ်ေ (Falling Bodies): အတိုင် ဝင်မဟီုလဝ်မ္ဂး ညး ထောအ်စှ်ေ ကလောအ်ပသဲ ၜါမ မနွံ လယိုင် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ် နူကဵု ပြာသာဒ် ပဳသာ မစေင်ဒၟံင် (Leaning Tower of Pisa) တုဲ ညးထ္ၜးသက်သဳ ဒဒှ်ရ- ယဝ်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီ ဒြဟတ်ကျာမ္ဂး၊ အရာဝတ္ထု သီုဖအိုတ် ပြဟ်စှ်ေ ကဵု လဟိုင်တုပ်ပ် တွဵုရ။ (ဇမၠိင် မပြဟ်စှ်ေဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု အခိင် တၟံလဝ် ၜါဝါ $d \propto t^2$ ရ)။
- လယိုင်ဒကဲ (Pendulum): ညးဂၠာဲဆဵုလဝ် ဒဒှ်ရ အခိင် မဒကဲအာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လယိုင်ဒကဲမွဲ (Pendulum swing) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဇမၠိင် ဇုက်ဍေံ သၟးရ၊ ဟွံဆက်စပ် ကု လယိုင် ဍေံရ။
ပရေင်ကယျာန်မၞိဟ် ကု ဘာကျာ် (The Galileo Affair)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူ ဂယ်လဳလဳယဝ် ထံက်ဂလာန် လညာတ် တ္ၚဲဒှ်ဗဟဵု (Heliocentrism) မဟီုလဝ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ဂေတ်လန်ဒၟံင် လတူ တ္ၚဲ ဂှ်၊ ဍေံအာ ဒစဵုဒစး ကု လိက်သမ္မာကျာ် (Bible) မဟီုလဝ် ဂၠးတိရ ဒှ်ဗဟဵု စကြဝဠာ ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၃၃ ဂှ် ရုင်စၟဳစၟတ် ဘာကျာ် ကေတ်သလေတ် (Roman Inquisition) ရပ်ညးတုဲ ဖျေံဒုဟ် ဒဒှ်ရ ညးဟီုတွဟ် လညာတ်မိစ္ဆာ ရ။ ညးဒးဒုင် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ နုက်ကလေင် ကသပ်ညးတုဲ၊ ညးဒးဒုင် ဖျေံဒဏ် ထိင်သိမ်းလဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိညး (House arrest) စဵုကဵု လအိတ်ဘဝညးရ။ အတိုင် ဝင်မဟီုလဝ်မ္ဂး ကြဴနူ ရုင်ဗစာ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ ညးကရောတ်တိတ် နကဵု အရေဝ် "Eppur si muove" (ဆဂး... ဍေံ ဆက်ဂေတ်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ) ရ။
လက္ကရဴဘဝ ကေုာံ အာဲကၟာဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂယ်လဳလဳယဝ် ဆက်ချူ လိက်အုပ် ပရူပရေင်ချဳဒရာင် ရူပဗေဒ ၜိုန်ရ ညးမတ်ကၠက်အာ ကီုလေဝ်၊ ညးစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၂ ပ္ဍဲသ္ၚိညး ပ္ဍဲဍုင် အာသဳထရဳ (Arcetri) ရ။
လုကဴ အခိင်လအ်ကၠုင်မ္ဂး ဂၠးကဝ်တအ် ဒုင်တဲ လညာတ်ညး သီုဖအိုတ်တုဲ၊ ကြဴနူ ညးစုတိအာ ၃၀၀ သၞာံပြင် (ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂) မှ၊ သင်ပါပ် ဂျောန် ပေါလ် ဒုတိယ (Pope John Paul II) ကိုင်လ္ၚောဝ် အလဵုအသဳ ဘာကျာ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ဖျေံဒုဟ် လတူ ဂယ်လဳလဳယဝ် ဂှ် ဒှ်အရာ ဗၠေတ်ယောင်ယာ မွဲရ။ နဲကဲ စမ်ၜတ်သဘာဝ ညးဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက် ကမၠောန် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် အလုံသီုဖအိုတ်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- Drake, Stillman (1990). Galileo: Pioneer Scientist. University of Toronto Press.
- Hawking, Stephen (1988). A Brief History of Time. Bantam Books.