ဂါဗောန်
| ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဂါဗောန် République gabonaise | |
|---|---|
 အလာံ
 တဆိပ်
| |
| ဍုင်ဇၞော် | လဳဗရေဗဳလ် (Libreville) 0°23′N 9°27′E |
| ဇၞော်အိုတ်ဍုင် | လဳဗရေဗဳလ် |
| အရေဝ် မစကာရုင်ဂမၠိုင် | ပြင်သေတ် (French) |
| အလဵုအသဳ | သၞောတ်သမ္မတ ကၟိန်ဍုင် (အလဵုအသဳ ပြံင်လှာဲ) |
• သမ္မတ (ကမ္မတဳ ပြံင်လှာဲ) | ဗရိုက်သ် အဝ်လဳဂဳ နေဂုမာ (Brice Oligui Nguema) |
• သကိုပ်ဝန်ဇၞော် | ရေမောန် နေဒံင် သဳမာ (Raymond Ndong Sima) |
| မပိုင်ပြဳလဝ် | |
• သီုဖအိုတ် | [convert: invalid number] |
| လၟိဟ်မၞိဟ် | |
• တၟော် | ၂.၄ မဳလဳယာန် (၂၄ ကိုဋ်) (သၞာံ ၂၀၂၄) |
| လှုဲ | ဖှရက် အာဖရိက ဗဟဵု (Central African CFA franc, XAF) |
| ဇြောမ်အခိင် | WAT (UTC+1) |
ဂါဗောန် (အၚ်္ဂလိက်: Gabon) ယၟုပေင်ပေင် ကၟိန်ဍုင် သမ္မတ ဂါဗောန် (Gabonese Republic) ဝွံ ဒှ်ကၟိန်ဍုင် မနွံ ပ္ဍဲဒေသသြင်ၜဳပလိုတ် အာဖရိက ဗဟဵု ရ။ ဍုင်ဝွံ ပယျဵုဆက်ဒၟံင် ကုဍုင် ဂျဳနဳ အဳကွေတာ (Equatorial Guinea) ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်၊ ဍုင်ကေမရူန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ၊ ဍုင်ကောန်ဂဝ်-ဗရာဇြာဗဳလ် ပ္ဍဲလပါ်ဗၟံက် ကေုာံ သၠုင်ကျာ၊ ကေုာံ ပ္ၚံက်ၜဳ ဂျဳနဳ (Gulf of Guinea) ပ္ဍဲလပါ်ပလိုတ်ရ။ ဍုင်ဂါဗောန်ဝွံ လဒေါဝ်တိဍာ်ဂှ် လေန် အဳကွေတာ (Equator) ကၠတ်ကၠောအ်ဒၟံင်တုဲ၊ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု ဂြိုပ်ဗြဲ ထီုဍုတ်အိုတ် မွဲပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကရ။
ဝင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳတေံ ဒေသဝွံ ဒှ်ဒတန် ကောန်ဂကူ ပေဂမဳ (Pygmy) တအ် မတန်တဴလဝ်တုဲ၊ လက္ကရဴဏအ် ဂကူ ဘာန်တူ (Bantu) တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠဗာန် ပဝ်တူဂြဳ တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ ကဵုလဝ်ယၟု "ဂါဗောန်" (Gabão - မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကယျိုင်သ္ၚာ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင် သြင်ၜဳကြုင် မတုပ်ဒၟံင် ကဵု ကယျိုင်) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ် ဒေသဝွံ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အုပ်ဓလီု အေန်ပါယာ ပြင်သေတ် (French Equatorial Africa) ရ။
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၇ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ဍုင်ဝွံ ကလိဂွံ သၠးပွး နူအုပ်ဓလီု ပြင်သေတ် ရ။ သမ္မတ အဝ်မာ ဗောန်ဂဝ် (Omar Bongo) တိုန်ဒှ် သမ္မတ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇ တုဲ အုပ်ဓလီုလဝ် ဍုင် ပွိုင် ၄၂ သၞာံ စဵုကဵု ညးစုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ရ။ ကြဴနူဂှ် ကောန်ညး အာလဳ ဗောန်ဂဝ် (Ali Bongo) ဆက်အုပ်ဓလီုလဝ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် သၞာံ ၂၀၂၃ ဂှ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာ သဘင်ရုဲမာဲတုဲ ဒပ်ပၞာန်ဂါဗောန် သီကေတ် အဝဵု ကေုာံ ဖျေံထောံ အာလဳ ဗောန်ဂဝ် နူကဆံင်အဝဵုတုဲ လၟုဟ် အုပ်ဓလီုဒၟံင် နကဵု သၞောတ်ကမ္မတဳ ပြံင်လှာဲရ။
ပထဝဳ ကေုာံ သဘာဝ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂါဗောန် ဝွံ ပြာကတ်လောန် နကဵု သဘာဝ ဂြိုပ်ဗြဲ မဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်ဇဳဝနာနာ (Biodiversity) ရ။
- ဂြိုပ်ဗြဲ (Rainforest): ဂြောပ်ဗဒန်လဝ် ဇမၞော်သမၠဲဍုင် ၜိုတ် ၈၅% တုဲ ဒှ်ဂြိုပ်ဗြဲ မနွံကဵု တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ကၞုဲဂြိုပ်ဇၞော် (Lowland Gorillas)၊ စိင်ဂြိုပ် ကေုာံ ချေမ်ပါန်ဇြဳ ဂမၠိုင်ရ။ ဂါဗောန်ဂှ် ဒှ်ဒတန် ကၞုဲဂြိုပ်ဇၞော် မနွံလၟိဟ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ရ။
- ကြုင် အဝ်ဂဝ်ဝေ (Ogooué River): ဒှ်ကြုင် အဓိက မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင် မဇွောဝ်ကၠတ်အာ အလုံမွဲဍုင် ကၠာဟွံဂွံ စိုပ် မှာသၟိတ်။
- ဂြိုပ် မင်မွဲတိရစ္ဆာန် လဝ်အာန်ဂဝ် (Loango National Park): ပြာကတ်လောန် ဟိုတ်နူ တိရစ္ဆာန်ဂြိုပ် (မပ္တံကဵု စိင် ကေုာံ ကၞုဲဂြိုပ်တအ်) စှ်ေကၠုင် ဝေင်ဍာ် ပ္ဍဲဇိုင်သြင်ၜဳ မှာသၟိတ်ရ။
ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂါဗောန် ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် အောန် (ၜိုတ် ၂.၄ ကိုဋ်) ကေုာံ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် (၈၀% ပြင်င်) တန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် (Urbanized) ရ။ ဍုင်ဝွံ နွံကဵု ဂကောံအရေဝ် ဘာန်တူ ၜိုတ် ၄၀ ဂကူတုဲ၊ ဂကူ ဖှာင် (Fang) ၜိုတ် ၃၂%၊ ပူနူ (Punu) ကဵု အေန်ဇြေဗဳ (Nzebi) တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ လၟိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အရေဝ်ဘာသာ ပြင်သေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်စကာရုင် ကေုာံ ဒှ်အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူနာနာတုဲ၊ ဂါဗောန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်ဟီုအရေဝ် ပြင်သေတ် ဂၠိုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲအာဖရိကရ။
လပါ်ဘာသာမ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် (ၜိုတ် ၇၅%) လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန်၊ ၜိုတ် ၁၀% လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအစ္စလာမ် တုဲ၊ မၞိဟ်သၟေဟ်တအ်ဂှ် လျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအခိုက်ကၞာ ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲတၟေင် ဘာသာ ဗဝဳတဳ (Bwiti) ရ။
ပရေင်ပညာ ကေုာံ သံယဇာတ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပညာ: ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲဂါဗောန်ဝွံ လၟိဟ်မၞိဟ်မလေပ်လိက် နွံၜိုတ် ၈၅% ပြင်င်တုဲ မဒှ် ကဆံင်သၠုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲအာဖရိက ဗဟဵုရ။ ၜိုန်ရ နွံကဵု သြန်လုပ်ဍုင် ဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ အခက်အခုဲ လပါ် သဇိုင်အဆောက်အအုံ ဘာဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဒေသကွာန်ရးတအ် ဆက်နွံဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
သံယဇာတ: ဂါဗောန် ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု သံယဇာတ သဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အဓိကဂှ် နွံကဵု ကၠေင်ဒါတ် (Petroleum) မနွံ ပ္ဍဲမှာသၟိတ် လပါ်ပလိုတ်ဍုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မာန်ဂနဳသ် (Manganese - ဍုင်ဏအ် ပ္တိတ် ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးကဝ်) ကေုာံ ဆု (Timber - ဗွဲတၟေင် ဆု Okoumé) တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂါဗောန် ဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ကမၠောန်ပ္တိတ် ကၠေင်ဒါတ် အဓိကတုဲ၊ ကၠေင်ဒါတ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ၇၀% သွက်သြန်သွံပ္တိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ ဟိုတ်နူ သံယဇာတ နွံဂၠိုင် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် နွံအောန်တုဲ၊ ဂါဗောန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ဍုင်မနွံကဵု သြန်လုပ် အလဒေါဝ်-သၠုင် (Upper-middle-income country) မွဲ ကေုာံ မနွံကဵု ဂျဳဒဳပဳ (GDP per capita) သၠုင်အိုတ် မွဲပ္ဍဲအာဖရိကရ။ ဆဂး ပရေင်ပါ်ပရအ် သြန်ဗွဝ် ဟွံညဳသၟဟ် (Wealth inequality) ဇၞော်လောန်တုဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ၜိုတ် မွဲပိဂအုံ (၁/၃) ဂှ် ဆက်တန်တဴဒၟံင် သၟဝ် ပၞောတ်ဒိုက်ဂတ် (Poverty line) ဖိုဟ်ရ။