ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ
| ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (Gautama Buddha) | |
|---|---|
.jpg) ရုပ် ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲ ဌာန် သာရနာတ် (Sarnath)၊ ဍုင်အိန္ဒိယ (၅ ဗွဝ်ကၠံ)။ | |
| ဘာသာ | ဗုဒ္ဓဘာသာ |
| ပရူပူဂိုလ် | |
| မဒှ်မၞိဟ် | သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama) ၜိုတ် ၅၆၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (563 BCE) လုမ္ဗိနဳ၊ ဍုင်ကပိလဝတ် (လၟုဟ် ရးနိဂီု နဳပေါ) |
| စုတိ | ၜိုတ် ၄၈၃ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (483 BCE) ကုသိနာရုံ (Kushinagar)၊ မလ္လာ အေန်ပါယာ (လၟုဟ် အိန္ဒိယ) |
| သမ္ဘာ | ယသောဓရာ (Yasodhara) |
| ကောန် | ရာဟုလာ (Rahula) |
| မိမ | သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန (မအံက်) မိသဳရိမာယာ (မိအံက်) |
| ကဆံင်တာလျိုင် | |
| တာလျိုင် | သဗ္ဗညု ဗုဒ္ဓ၊ တထာဂတ၊ သကျမုနိ |
ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (အၚ်္ဂလိက်: Gautama Buddha), မၞုံ ယၟု တမ်မူလ သိဒ္ဓတ္ထ ဂေါတမ (Siddhartha Gautama) ဝွံ ဒှ် ညးမခၞံဗဒှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ညးမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု မွဲ ဇကု ရ။ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် ပ္ဍဲ ဒေသ လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီု နဳပေါ (Nepal) ပ္ဍဲ အခိင် ၜိုတ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် တေအ် ရ။ လညာတ် သဘောၚ်ဓဝ် ညး မတွံ ထ္ၜး လဝ် ပရူ ဟိုတ် ဖဵု၊ ပွမဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် (နိဗ္ဗာန်) ကေုာံ ဒ္ဂေတ် လၟေတ် ဓရ် ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြးဇး လတူ အလုံ ဂၠးတိ ရ။[၁]
ကျာ်တြဲ ဝွံ ဟွံသေင် ကျာ် မကတဵုဒှ် နူ သဘာဝ တၞဟ်ခြာ (God) ဟွံသေင်၊ ညး ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မၞိဟ် ဓမ္မတာ မွဲ မဂစာန် ဇၞော်ပၟဝ် ကမ္မဌာန် စဵုကဵု မကလိဂွံ ညာဏ် ပညာ အိုတ်သီု မကော်ဂး "သဗ္ဗညုတဉာဏ်" (Enlightenment) ရ။ လိက် ပြကိုဟ် မပကောံ လဝ် လဟီု ညး ဂှ် ညးကော် စ ပိဋကတ်ပိ (Tipitaka) တုဲ ဍေံ ဝွံ ဒှ် လိက် ပြကိုဟ် အဓိက အိုတ် သွက် သာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယာန သီုဖအိုတ် ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ အတ္ထုပ္ပတ္တိ သဇိုင် (Introduction and Biography)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝေါဟာရ ဗုဒ္ဓ (Buddha) ဝွံ နူ တမ်မူလ ကၠုင် နူ အရေဝ် သင်သကြိုတ် ကေုာံ ပါဠိ မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ညးမက္တဵု နူ လ္ၚီု / ညးမညာတ် ကေတ် သစ္စာ" (The Awakened One / The Enlightened One) ရ။ ပ္ဍဲ ဝင် ဂၠးတိ ဂှ် ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ ဝွံ ဒှ် ပူဂိုလ် မကတဵုဒှ် လဝ် ဍာံဍာံ ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံ ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ ရ။
အတ္ထုပ္ပတ္တိ ညး ဂှ် လဟီု နှုတ် (Oral tradition) သံဃာ တအ် မင်မဲ ကၠုင် လဝ် တုဲ၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ဟေင် ချူ ပတိုန် လတူ လိက် သၠရိုတ် ရ။ ပြကိုဟ် ဝင် မပ္တံ ကု နိဒါနကထာ (Nidanakatha) ကေုာံ ဗုဒ္ဓစရိတ (Buddhacarita) တအ် တွံ ထ္ၜး လဝ် ဒဒှ်ရ ညး ဝွံ သၠးဂၠံဂဝ် နဒဒှ် ကောန် သၟိင် ဨကရာဇ် မွဲ၊ ဆဂး ညး ထောအ် ကၠေအ် စည်းစိမ် တုဲ တိတ် ဂၠာဲ ဓရ် ရ။[၂]
၂. ပဋိသန္ဓေ ကေုာံ သၠးဂၠံဂဝ် (Conception and Birth)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂကူ သကျ (Shakya) ကေုာံ တၞောဝ် ဨကရာဇ် ဂေါတမ (Gautama) ရ။ မအံက် ညး ဂှ် ဒှ် သၟိင်သုဒ္ဓေါဒန (Suddhodana) မဒှ် သၟိင် ဍုင် ကပိလဝတ် (Kapilavastu) တုဲ မိအံက် ညး ဂှ် ဒှ် မိသဳရိမာယာ (Queen Maya) ရ။
အတိုင် ဝင် ဒဏ္ဍာရဳ မ္ဂး မိသဳရိမာယာ ဝွံ သၠိင် လမာ် ညာတ် စိင် ဗု မွဲ လုပ် အာ ပ္ဍဲ ဂၠံဂဝ် ညး တုဲ ဒုင် ပဋိသန္ဓေ ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် မအာ တရဴ ဇရေင် ဍုင် ဒေဝဒဟ ဂှ်၊ ပ္ဍဲ ဂြိုပ် လုမ္ဗိနဳ (Lumbini) ညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်ၚာ် သၟတ် ဂှ် ရ။ ကောန်ၚာ် ဂှ် ညး ခုတ် လဝ် ယၟု သိဒ္ဓတ္ထ (Siddhartha - ညးမကလိဂွံ အရာ သီုဖအိုတ်) ရ။ ကောန်ၚာ် ဏအ် သၠးဂၠံဂဝ် တုဲ ၇ တ္ၚဲ ဂှ် မိအံက် မိသဳရိမာယာ စုတိ အာ တုဲ၊ မိနော် မဟာပဇာပတိ ဂေါတမဳ (Mahapajapati Gotami) ဒှ် ညး မလွဳလွတ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လဝ် ညး ရ။[၃]
၃. ဘဝ သၟိင် ကေုာံ ပွမထောအ် ကၠေအ် နန် (Early Life and Great Renunciation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သိဒ္ဓတ္ထ ဝွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် စည်းစိမ် နန် မဍိုက်ပေင် တဴ ကု တသိုက် ဗွဲမလောန် ရ။ သၟိင် မအံက် ဝွံ ဖေက် ကောန် ဇကု တိတ် ဝေင် ခမဳ တုဲ ကၟာတ်လဒဵု လဝ် ညံင် ဟွံဂွံ ညာတ် ဒဒိုက် လောက ရ။ ပ္ဍဲ အာယုက် ၁၆ သၞာံ ညး ဒက် သ္ၚိကၟိန် ကု မိသမ္ဘာ ယသောဓရာ (Yasodhara) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ် မွဲ မၞုံ ယၟု ရာဟုလာ (Rahula) ရ။
ပ္ဍဲ အာယုက် ၂၉ သၞာံ ဂှ် ညး တိတ် ဝေင် ဥဒျာန် တုဲ ဆဵု ဂဗ အာ အရာ ၄ သာ် မကော်ဂး နိမိတ် ပန် သာ် (The Four Sights) မတွံဂး- မၞိဟ် ဗျု (Old man)၊ မၞိဟ် ယဲ (Sick man)၊ မၞိဟ် ချိုတ် (Dead man) ကေုာံ ခမဳ (Ascetic) ရ။ အရာ ဏအ် ဖန် ညံင် ညး ဂွံ ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အနိစ္စ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် ဟေင် ညး တိတ် ထောအ် နူ နန် သွက်ဂွံ ဂၠာဲ ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး နူ ဒဒိုက် မကော်ဂး "မဟာဘိနိက္ခမန" (The Great Renunciation) ရ။[၄]
၄. ပွမဒ္ဂေတ် ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism and Struggle)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
သိဒ္ဓတ္ထ သၠိုက် ယာတ် ခမဳ တုဲ၊ အာ လ္ၚတ် ကတ် ပညာ ကု အစာ ဇၞော် ၜါ ဇကု မတွံဂး အာဠာရကာလာမ ကေုာံ ဥဒကရာမပုတ္တ ရ။ ညး ကတ် လ္ၚတ် စဵုကဵု စိုပ် ကဆံင် ဇျာန် သၠုင် အိုတ် ကီု လေဝ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာ ဏအ် ဝွံ ဟွံသေင် ဂၠံင်တရဴ လ္အိတ် သွက်ဂွံ ဗၠးၜး နူ သံသာ ဏီ ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး သြာဲ တိတ် အာ တုဲ ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် ဥရုဝေလ (Uruvela) သွက်ဂွံ ကျင့် ပဋိပတ် နဲ မကြံင်မ္ၚိုဟ် မကော်ဂး ဒုက္ကရစရိယာ (Asceticism) ရ။ ပွိုင် ၆ သၞာံ ညး ဒုင် အေင် စၞ၊ ကျင့် ကမ္မဌာန် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် စဵုကဵု ဇုတ် ကဵု စၞာံ ဓဝ် သှ်ေ ရ။ ကၞောတ် တဲ ညး ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဍဵုဍိုက် ခန္ဓကာယ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် တုဲ ညး ကလေင် ဒုင် သုင် ပုင် ဍာ် သှ် (Kheer) နူ ညးဗြဴ သုဇာတာ တုဲ ပြံင်လှာဲ စကာ နဲကဲ လဒေါဝ် မကော်ဂး မဇ္ဇျိမပဋိပဒါ (The Middle Way) ရ။[၅]
၅. ပွမအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် (Enlightenment / Buddhahood)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၃၅ သၞာံ ဂှ် သိဒ္ဓတ္ထ ပြာပ် အာ ဇရေင် တၞံ ဗောဓိ ပ္ဍဲ ဒေသ ဗောဓိဂယာ (Bodh Gaya) တုဲ ညး စွံ အဓိဋ္ဌာန် ဒဒှ်ရ "စဵုကဵု ဟွံကလိဂွံ သဗ္ဗညုတဉာဏ် မ္ဂး အဲ ဟွံကတဵု နူ ပၞင် ဏအ် ရ" သာ်ဏအ် ရ။
ပ္ဍဲ ဗတံ ဂှ် မာရ်နတ် (Mara) မဒှ် သၟိင် တဏှာ ကၠုင် ဗတိုက် ကေုာံ စံၜတ် စိုတ် ညး နကဵု လောဘ ဒေါသ နာနာ ကီု လေဝ်၊ ညး အံင်ဇၞး အာ သီုဖအိုတ် ရ။ ကာလ မစိုပ် အခိင် ပယျာံ ဖလာင် ယး (ဗတံ သာ်ခဝဲ ပေင်) ဂှ်၊ ညး ညာတ် ကေတ် သဘောၚ် အတိတ် ဘဝ (ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်)၊ ညာတ် ကေတ် သတ္တဝါ တအ် ဒး ချိုတ် ဒး ဒှ် အတိုင် ကံ (ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်)၊ ကေုာံ ညာတ် ကေတ် သစ္စာ ပန် မပၠိုတ် ကၠေအ် ကိလေသ (အာသဝက္ခယဉာဏ်) တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ်တြဲ သဗ္ဗညု (Samma Sambuddha) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် ရ။[၆]
၆. ပွမတွံ ဓရ် ကေုာံ ပွမဒက်ပ္တန် သံဃာ (Teaching and Formation of Sangha)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ မအာစိုပ် ဒဒှ် ကျာ် တုဲ ကျာ်တြဲ အာ ဇရေင် ဌာန် မိဂဒါဝုန် ပ္ဍဲ သာရနာတ် (Sarnath) သွက်ဂွံ ဟီု တွံ ဓရ် ကု ပဉ္စဝဂ္ဂဳ မသုန် ဇကု မဒှ် မိဿက တြေံ ညး ရ။ ပေါဲ တွံ ဓရ် အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ဏအ် ဝွံ ညးကော် စ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ် (Dhammacakkappavattana Sutta - ပွမသၞေဝ် ဂေတ် စက် ဓရ်) ရ။ ပ္ဍဲ ပေါဲ ဏအ် ဂှ် ကောဏ္ဍည မထေရ် အာစိုပ် သောတာပန် တုဲ သံဃာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။
ပွိုင် ၄၅ သၞာံ လက္ကရဴ ဏအ် ဂှ် ကျာ်တြဲ ကွာ် အာ တရဴ လတူ အလုံ ဒေသ မဇ္ဇျိမဒေသ (India) တုဲ တွံ ထ္ၜး ဓရ် ကု မၞိဟ် ဇၟာပ် ကဆံင် မပ္တံ ကု သၟိင် တၠ၊ သေဌဳ၊ ညးဒိုက်ဂတ်၊ ကေုာံ ဒေဝတဴ တအ် ရ။ ညး သီု ဖန်ဗဒှ် လဝ် ဂကောံ သံဃာ သွက် မၞိဟ်ဗြဴ (ဘိက္ခုနဳ) မဒှ် ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ရ။[၇]
၇. သဘောၚ်ဓဝ် အဓိကဂမၠိုင် (Core Teachings)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဘောၚ်ဓဝ် ကျာ်တြဲ အဓိက သီုဖအိုတ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သစ္စာ ပန် သာ် (The Four Noble Truths) ရ။
| ယၟု သစ္စာ (ပါဠိ) | အဓိပ္ပါယ် (မန်) | ပွံက် သရုပ် |
|---|---|---|
| ဒုက္ခသစ္စာ (Dukkha) | ဒဒိုက် ဍာံ | လမျီု ကေုာံ ခန္ဓကာယ ပိုဲ ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဒဒိုက် သက်က် (ပွမချိုတ်၊ ဗျု၊ ယဲ၊ သြာဲ)။ |
| သမုဒယသစ္စာ (Samudaya) | ဟိုတ် ဒဒိုက် | ဟိုတ် မဖန် ညံင် ဂွံ ဒှ် ဒဒိုက် ဂှ် ဒှ် "တဏှာ" ဟွံသေင်မ္ဂး လောဘ ရ။ |
| နိရောဓသစ္စာ (Nirodha) | ပွမပၠိုတ် ဒဒိုက် | ပွမပၠိုတ် ကၠေအ် တဏှာ ဂှ် ဒှ် ဒဒှ် မအာစိုပ် "နိဗ္ဗာန်" (Nirvana) ရ။ |
| မဂ္ဂသစ္စာ (Magga) | ဂၠံင်တရဴ ဗၠးၜး | ဂၠံင်တရဴ ၈ သာ် (မဂ္ဂင် ဒစာံ) မပ္တံ ကု လညာတ် ဍာံ၊ လဟီု ဍာံ၊ ဒ္ဂေတ် ဍာံ။ |
ပါဲနူ ဂှ် တုဲ သဘောၚ်ဓဝ် တၞဟ်ဟ် မပ္တံ ကု-
- အနတ္တ (Anatta - Non-self): အရာ အိုတ်သီု ဝွံ ဟွံမဲ ကု ဇကု ဇကောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး အတ္တ မတန်တဴ လၟိုန်။
- ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် (Dependent Origination): သဘောၚ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု မဆက်စပ် ဒၟံင် ရေင်သကအ် (အဝိဇ္ဇာ ပစ္စယာ သင်္ခါရ)။
- ကံ ကေုာံ ဖဵု (Karma and Rebirth): ပွမကၠောန် ကုသိုလ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကုသိုလ် ဝွံ ဍေံ ကဵု ဖဵု ပ္ဍဲ ဘဝ လၟုဟ် ကေုာံ ဘဝ အနာဂတ် ရ。[၈]
၈. မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (Mahaparinirvana)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ အာယုက် ၈၀ သၞာံ ဂှ် ကျာ်တြဲ ဒုင် စ ဘောဇိုန် မၞုံ ယၟု သုကရမဒ္ဒဝ (Sukaramaddava) နူကဵု ညးတၠဒါန် စုန္ဒ (Cunda) တုဲ ညး ဂိယဲ ဗွဲမဇၞော် ရ。 ညး ပြာပ် အာ ဇရေင် ဂြိုပ် သာလ ပ္ဍဲ ဍုင် ကုသိနာရုံ (Kushinagar) သွက်ဂွံ ပပရိနိဗ္ဗာန် ရ။
ဂလာန် လက္ကရဴ အိုတ် ကျာ်တြဲ မဟီု တွံ လဝ် ကု သံဃာ တအ် ဂှ် ဒှ် "ဟောန္ဒ ဒါနိ ဘိက္ခဝေ အာမန္တယာမိ ဝေါ၊ ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ၊ အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" မၞုံ အဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ "သင်္ခါရ ဓရ် သီုဖအိုတ် ဝွံ မလေပ် လီုလာ် ဒၟံင် ရ၊ မင်မဲ လမျီု နကဵု သတိ ညိ" ရ။ ကြဴနူ ဂှ် ညး အာစိုပ် မဟာပရိနိဗ္ဗာန် (ချိုတ် ဍာံဍာံ မဟွံကလေင် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ရ) တုဲ ဇုတ် သာရဳရိက ညး ဂှ် ပါ်ပရအ် ကဵု သၟိင် ဍုင် တၞဟ်ဟ် ရ။[၉]
၉. ပရေင် ဓမ္မ ကေုာံ ဝင် သာသနာ (Dharma and Historical Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန် တုဲ သံဃာ တအ် ပတိုန် သင်္ဂါယန (Buddhist Councils) သွက်ဂွံ ပကောံ ဓရ် တအ် နကဵု လိက် ပိဋကတ်ပိ ရ။
- ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ (Theravada): ဒှ် ဂိုဏ် မင်မဲ လဝ် ဒ္ဂေတ် ကျာ်တြဲ တမ်မူလ တုဲ ပြးဇး လတူ ဍုင် သဳဟိုဠ်، ဗၟာ، မန်، သေံ ကေုာံ ကမ္ဗောဒဳယျာ ရ။
- မဟာယာန ဗုဒ္ဓဘာသာ (Mahayana): ဒှ် ဂိုဏ် မဇၞော်မောဝ် တိုန် ပ္ဍဲ လပါ် သၟဝ်ကျာ အိန္ဒိယ တုဲ ပြးဇး အာ ဍုင် ကြုက်، ဂျပါန် ကေုာံ ကိုရဳယျာ ရ။
ကျာ်တြဲ ဂေါတမ ဝွံ ဟွံသေင် ဆ ညးမခၞံဗဒှ် သာသနာ ဓဝ်၊ ညး ဝွံ ဒှ် တၠပညာ မပြံင်လှာဲ လဝ် လညာတ် ဒဿန၊ ပရေင် ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင် ၜိုဟ်သြိုဟ် အလုံ တိုက် အာရှ ကေုာံ အလုံ ဂၠးတိ ရ။ လညာတ် ညး မဆေင် ကု [wikt:mnw:မေတ္တာ|မေတ္တာ] (Loving-kindness) ကေုာံ [wikt:mnw:ကရုဏာ|ကရုဏာ] (Compassion) ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် အခေါင်အရာ မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ကီု ရ。[၁၀]
လ္ၚတ်ရံင် ဝင် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဂေါတမ ဗုဒ္ဓ (YouTube Documentary)
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Harvey, Peter. (2013). *An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices*. Cambridge University Press, p. 14.
- ↑ Armstrong, Karen. (2001). *Buddha*. Penguin Books, p. 12-15.
- ↑ Narada Maha Thera. (1992). *The Buddha and His Teachings*. Buddhist Missionary Society, p. 2-5.
- ↑ Gombrich, Richard F. (2006). *Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo*. Routledge, p. 72.
- ↑ Carrithers, Michael. (2001). *The Buddha: A Very Short Introduction*. Oxford University Press, p. 45.
- ↑ Keown, Damien. (2003). *Dictionary of Buddhism*. Oxford University Press, p. 41.
- ↑ Hirakawa, Akira. (1990). *A History of Indian Buddhism: From Sakyamuni to Early Mahayana*. University of Hawaii Press, p. 38.
- ↑ Gethin, Rupert. (1998). *The Foundations of Buddhism*. Oxford University Press, p. 59-63.
- ↑ Walshe, Maurice. (1995). *The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya*. Wisdom Publications, p. 231.
- ↑ Lopez, Donald S. (2001). *The Story of Buddhism: A Concise Guide to its History & Teachings*. HarperSanFrancisco.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- The Buddha ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- Access to Insight - လိက် သုတ္တန် ကျာ်တြဲ ကၠာဲ လဝ် နကဵု အင်္ဂလိက်။
- SuttaCentral - လိက် ပြကိုဟ် ပါဠိ ကေုာံ ဘာသာ နာနာ။