ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ
ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (အင်္ဂလိက်: Scientific journal) ဟီုဂှ် ဒှ် လိက်ဂျာနေဝ် မပ္တိတ်လလောင်တြးဒၟံင် လၟိုန်အခိင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကေုာံ ပါ်ပရအ် တင်ဂၠာဲဆဵု တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵု လောက သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန ဂမၠိုင်ရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲအဓိက သွက် အစာသုတေသနတအ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜး ကမၠောန်ဍေဟ်တအ် ဇရေင် ဂကောံတၠပညာ ဂၠးကဝ်ရ။ ညံင်ဂွံ ပါ်ခြာ ကု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာတအ်မာန်ဂှ်၊ လိက်ပရေင် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သ္ဒးတတ်ကၠောအ် လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) သွက်ဂွံ သ္ပဒတန် ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ ပရေင်တပ်တး ကိုပ်ကၠာ ဟွံပ္တိတ်ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ ဂကူနာနာ ကေုာံ ပြသၞာ ပ္ဍဲကဵု လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
 မုက်လိက် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက် ဂျာနေဝ် Philosophical Transactions မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၅ | |
| တမ်မူလ | သၞာံ ၁၆၆၅ (ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလာန်) |
|---|---|
| အဓိက တင်ရန်တၟအ် | ပွမပ္တိတ်လလောင်တြး တင်ဂၠာဲဆဵု သိပ္ပံ ကေုာံ သုတေသန |
| လၟေင်ကမၠောန် အဓိက | ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) |
| လဒက်ပတန် လိက် | သၞောတ် IMRAD (Intro, Methods, Results, Discussion) |
| စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် | ဇြဟတ် ဓရောတ် (Impact Factor - IF) |
| သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ | ISSN သွက် ဂျာနေဝ်, DOI သွက် လိက်ပရေင် |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် သိပ္ပံ သုတေသန မ္ဂး၊ သုတေသနမွဲ ကၠောန်တုဲဒှ်အာကီုလေဝ်၊ ယဝ်ရ ဟွံလလောင်တြး ပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ မ္ဂး ကမၠောန်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ဏီရ။ ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် ဒှ် "စၟတ်တမ်ဝင်" (Archive) သွက် ကွတ်ပညာ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ အစာသုတေသနတအ် ဗှ် ဂျာနေဝ် သွက်ဂွံ တီ ဇမၞော်မောဝ် တၟိအိုတ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ တင်နိဿဲ သွက် သုတေသန ဍေဟ်တအ်ရ။ ဂျာနေဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာ (Academic societies)၊ တက္ကသိုလ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုမ္ပဏဳ ပ္တိတ်လိက် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Elsevier, Springer Nature ကေုာံ Wiley တအ်ရ[၁]။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Evolution)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဂှ် စတမ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၆၆၅ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပ ရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၆၆၅ ဂှ် ဂျာနေဝ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု Journal des sçavans တိတ်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂျာနေဝ် အင်္ဂလာန် Philosophical Transactions of the Royal Society မအုပ်ဓုပ် နကဵု Henry Oldenburg တိတ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်ဆ ပရေင်ချူလလောင်တြး ဓမ္မတာရ၊ ဆဂး ပ္ဍဲ လပါ်လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ ဏအ်ဂှ် သၞောတ် Peer review ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဌာန်စၟတ်သမ္တီ ဍာ်ဒကေဝ် သိပ္ပံ မစှ်ေသၞောတ်ရ[၂]။
၃။ လၟေင်ကမၠောန် ပရေင်စၟဳစၟတ် (Peer Review Mechanism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာ မပါ်ခြာလဝ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ကဵု မဂ္ဂဇြေန် ဓမ္မတာဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ပရေင်စၟဳစၟတ် မတုပ်သၟဟ် (Peer review) ရ။ ကာလ အစာသုတေသန ပတိုန် လိက်ပရေင်မွဲမ္ဂး-
၁။ ညးဒါန် (Editor): စၟဳစၟတ် ကိုပ်ကၠာ ယဝ်ကိတ်ညဳ ကု ဂျာနေဝ်။
၂။ ညးစၟဳစၟတ် (Reviewers): အစာတၠပညာ ၂-၃ တၠ (မနွံ လညာတ်တုပ်သၟဟ်) ဗှ်တုဲ ပါ်ပါဲ လဒက်ပတန်၊ ဒေတာ၊ ကေုာံ ယုတ္တိဗေဒ လိက်ဂှ်။
၃။ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် (Decision): ဒုင်တဲ (Accept)၊ ပလေဝ် (Revise)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တးပါဲ (Reject) ရ။
သၞောတ်ဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင် လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မလီလာန်လဝ်တအ် ဟွံဂွံ တိတ်အာ ဇရေင် ညးဍုင်ကွာန်ရ[၃]။
၄။ လဒက်ပတန် လိက်ပရေင် (Structure of an Article)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လိက်ပရေင် သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု သၞောတ် IMRAD ရ-
- I - Introduction (နိဒါန်): ပြသၞာ မုရော? မုဟိုတ် သုတေသနဏအ် ဒးကၠောန်ရော?
- M - Methods (နဲကဲ): ဗီုလဵု ကၠောန်လဝ် ပရေင်စမ်ၜတ်ရော? (ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံကလေင်ကၠောန် ဗက်မာန်)။
- R - Results (သွဟ်): မု ညာတ်ဆဵုလဝ်ရော? (စကာ သ္ၚိအင် ကေုာံ ဂရပ် သွက်ဂွံ ထ္ၜး ဒေတာ)။
- A - And
- D - Discussion (ပရေင်သဳကၠဳ): သွဟ်တအ်ဂှ် မု အဓိပ္ပါယ် နွံရော? ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကု လိက်တြေံတအ်ရော?
ပါဲနူဂှ် သီု ပါလုပ် လိက်ခမၞောန် (Abstract) ကေုာံ စရင်နိဿဲ (References) သီုဖအိုတ်ရ[၄]။
၅။ စံညိင် ၜတ်ကၞာတ် (Metrics and Impact Factor)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွက်ဂွံ ၜတ်ကၞာတ် ဒဒှ်ရ ဂျာနေဝ် မွဲ ခိုဟ် ဟွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ် စကာ စံညိင် နာနာသာ်ရ။
- Impact Factor (IF): မတွက်ပ္တိတ် နူကဵု Clarivate Analytics ရ။ ဍေဟ် တွက်ကေတ် လၟိဟ် လိက်မဒးဒုင် နိဿဲ (Citations) ပ္ဍဲကဵု ဂျာနေဝ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ် ကု လၟိဟ် လိက်မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ သၞာံၜါ မတုဲကၠုင်ရ။ ဂျာနေဝ် IF သၠုင်မ္ဂး ဍာ်ဒကေဝ် သၠုင်ရ။
- h-index: စံညိင် မၜတ်ကၞာတ် သီု လၟိဟ်လိက် ကေုာံ လၟိဟ် မနိဿဲ ညးမွဲတၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂျာနေဝ်မွဲ။
- SCImago Journal Rank (SJR): ၜတ်ကၞာတ် နူကဵု ဒေတာဗိသ် Scopus တုဲ ရံင်ကဵု ပရေင်အာသဇိုင် (Prestige) ဂျာနေဝ် မနိဿဲလဝ်တအ်ရ[၅]။
၆။ ဂကူ ဂျာနေဝ်နာနာ (Types of Journals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| ဂကူ ဂျာနေဝ် | ပွံက် အဓိပ္ပါယ် | ဥပမာ ဂျာနေဝ် |
|---|---|---|
| Multidisciplinary (နာနာဘာသာရပ်စပ်) | လိက်ပရေင် နူကဵု ဘာသာရပ်စပ် သိပ္ပံ နာနာ ပါလုပ်ရ။ | Nature, Science, PNAS |
| Specialized (ဘာသာရပ်စပ် တၞဟ်ခြာ) | စွံအာရီု လ္တူ ဘာသာရပ်စပ် ဍောတ်တ် မွဲဟေင်။ | The Lancet (ဂဥုဲ), Astrophysical Journal (နက္ခတ်) |
| Mega-journals (ဂျာနေဝ် ဇၞော်) | ဒုင်တဲ လိက်သီုဖအိုတ် ယဝ်ရ နဲကဲစမ်ၜတ် ဍာံပြ (ဟွံရံင် ပရေင်တၟေင်)။ | PLOS One, Scientific Reports |
| Review Journals (ဂျာနေဝ် ကလေင်သရောပ်) | ဟွံပ္တိတ် သုတေသန တၟိ၊ ဆဂး သရောပ်ကဵု လိက်ပရေင်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်။ | Annual Reviews, Cochrane Database |
၇။ ပရေင်ပ္တိတ် အခေါင်ဗၠးဝး (Open Access Publishing)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အခိုက်တြေံမ္ဂး ဂျာနေဝ်တအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက် (ဟွံသေင်မ္ဂး တက္ကသိုလ်) တအ် ဒးကဵုသြန် (Subscription/Paywall) သွက်ဂွံ ဗှ် လိက်သုတေသနရ။ ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဒရိုင် Open Access (OA) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ OA မ္ဂး လိက်သုတေသန သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဗှ် ကေုာံ ဒံင်လုက် ဗွဲမဗၠးၜး မာန်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တိတ် ပ္ဍဲ OA မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဌာန်သြန်ထံက်ပင်တအ် သ္ဒးကဵု သြန် မကော်စ Article Processing Charge (APC) ဇရေင် ညးမပ္တိတ်ဂျာနေဝ် ရ[၆]။
၈။ ပြသၞာ ကေုာံ ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ် (Challenges and Predatory Journals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပြသၞာ ဇၞော်အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲခေတ် Open Access ဂှ် ဒှ် ပရေင်ကတဵုဒှ် Predatory journals (ဂျာနေဝ် ပလီုပလာ်) ရ။ ဂျာနေဝ် တအ်ဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံစွံအာရီု လ္တူ ဍာ်ဒကေဝ် Peer review ရ၊ ညးတအ် မိက်ဂွံ ကလိဂွံ သြန် APC နူကဵု ညးချူလိက် ဟေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်သုတေသန မဟွံမဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ လိက်ပတောအ်တအ် တိတ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပြသၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် "Reproducibility crisis" (ပရေင်စမ်ၜတ် မကလေင်ကၠောန် ဟွံဂွံ) ပ္ဍဲကဵု လိက်မပ္တိတ်လဝ်တအ်ရ[၇]။
၉။ ကိရိယာ ကေုာံ သၞောတ်စၟတ်သမ္တီ (Tools and Identifiers)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ ဗီုလဵု ဂၠာဲ လိက် ဂျာနေဝ် ပ္ဍဲ YouTube
လောက ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် လ္တူ သၞောတ် ဒဳဂျဳတယ် အလုံအိုတ်သီုရ-
- DOI (Digital Object Identifier): သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်ပရေင် မွဲမွဲ ညံင်ဟွံဂွံ ကၠေအ်လီု လ္တူ အေန်တာနေတ်။
- ISSN (International Standard Serial Number): မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် ဂျာနေဝ်။
- ORCID: သင်္ကေတ စၟတ်သမ္တီ သွက် အစာသုတေသန တၠဂုဏ် (Author ID)။
- Databases: ဒေတာဗိသ် ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု Web of Science, Scopus, ကေုာံ PubMed တအ်ဂှ် ပကောံကဵု စရင် လိက်ပရေင် နူကဵု ဂျာနေဝ် နာနာ သွက်ဂွံ ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ[၈]။
၁၀။ အနာဂတ် ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ (Future of Scientific Journals)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ဂျာနေဝ် သိပ္ပံ တအ် ပြံင်လှာဲအာ ဂၠိုင်မာန်ရ။ ပရေင်စကာ လိက်ကိုပ်ကၠာပ္တိတ် (Preprint) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ၊ တင်ဂၠာဲဆဵုတအ်ဂှ် တိတ်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန် ပြဟ်နူ ဂျာနေဝ် မာန်ရ။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာ တၠပညာနိမိတ် (AI) ဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် Peer review ကေုာံ ပွမစၟတ်သမ္တီ ပရေင်ကၠတ်ချူ (Plagiarism) ရ။ ဂျာနေဝ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လၟုဟ် စကာကၠုင် "Interactive articles" မကဵုအခေါင် ညးဗှ်လိက်တအ် ပံက်ရံင် ဒေတာ ကေုာံ ဂရပ် ဗွဲမချဳဒရိုင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် လောဲလောဲမာန်ရ[၉]။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Meadows, A. J. (1998). Communicating Research. Academic Press. ISBN 978-0124874152။
- ↑ Kronick, D. A. (1976). "A History of Scientific & Technical Periodicals: The Origins and Development of the Scientific and Technical Press, 1665-1790". Scarecrow Press.
- ↑ Weller, A. C. (2001). "Editorial Peer Review: Its Strengths and Weaknesses". Information Today, Inc..
- ↑ Sollaci, L. B. (2004). "The introduction, methods, results, and discussion (IMRAD) structure: a fifty-year survey". Journal of the Medical Library Association 92 (3): 364–367. PMID 15243643.
- ↑ Garfield, E. (2006). "The history and meaning of the journal impact factor". JAMA 295 (1): 90–93. doi:.
- ↑ Suber, P. (2012). "Open Access". MIT Press.
- ↑ Beall, J. (2012). "Predatory publishers are corrupting open access". Nature 489 (7415): 179. doi:.
- ↑ About DOI. International DOI Foundation.
- ↑ Priem, J. (2013). "Scholarship: Beyond the paper". Nature 495 (7442): 437–440. doi:.