ဂြိုဟ်

ဂြိုဟ် (အၚ်္ဂလိက်: Planet) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် အရာဝတ္ထု အာကာသ ဇၞော်မွဲ မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် သၞံင် (Star) ဟွံသေင်မ္ဂး အကြေတ်သၞံင်တုဲ၊ ဍေံ နွံကဵု ဒြပ်ထု (Mass) ကေုာံ ဒြဟတ်ဓရောတ် (Gravity) မဇၞော်လောန် စဵုကဵု ဍေံ က္တဵုဒှ်အာ ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ်ရ။ ဂြိုဟ်တအ်ဝွံ ဍေံတအ် ဟွံပတိတ် လျး နကဵု အလဵုဇကုတုဲ၊ ဍေံတအ် ကလေင်ပတိတ် (Reflect) လျး နူကဵု သၞံင် မဍေံတအ် မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင်ဂှ်ရ။^[၁]

တင်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂြိုဟ် (IAU Definition)

ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ်၊ ဂကောံ နက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးကဝ် (International Astronomical Union - IAU) ဖျေံလဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် တင်သမ္တီ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ "ဂြိုဟ်" ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ နွံ ၃ တင်ရ-

သ္ဒး ဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် တ္ၚဲ (Orbits the Sun)။
သ္ဒး နွံကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် မရုံဂပ် စဵုကဵု က္တဵုဒှ် ဗီုပြင် ခဍမ် (Hydrostatic equilibrium)။
သ္ဒး ပသောင်လဝ် အရာဝတ္ထု တၞဟ်တအ် မၞုံ ပ္ဍဲ ဂၠံင်တရဴ ဂေတ်ကၠောအ် ဇကု (Cleared the neighbourhood) ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်။^[၂]

ဟိုတ်နူ တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏအ်တုဲ၊ ဂြိုဟ်ပလူတဝ် (Pluto) ဂှ် ဒးဒုင် ဖျေံထောံ ကဆံင် နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planet) ရ။

ဂကူ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် (Types of Planets)

ဂြိုဟ်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ဗီုပြင် မဒက်ပ္တန်လဝ်တုဲ ပါ်လဝ် ဗွဲအဓိက နွံ ၜါသာ်ရ-

ဂြိုဟ်တၟအ် (Terrestrial Planets): ဒှ် ဂြိုဟ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ပသဲ ဗွဲမတီုက္ဍတ်။ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲမ္ဂး ပါလုပ် ဂြိုဟ် ဗုဒ္ဓဟူ (Mercury)၊ သိုက် (Venus)၊ လိုက် (Earth) ကေုာံ အၚာ (Mars)။
ဂြိုဟ်ဇၞော် (Giant Planets): ဒှ် ဂြိုဟ် ဇၞော်ဇၞော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဓါတ်လၟုဟ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ်။
- ဂြိုဟ် ဓါတ်လၟုဟ် (Gas giants): ဂြိုဟ် ဗြဴဟပတိ (Jupiter) ကေုာံ သနေ (Saturn)၊ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဟာက်ဒရဝ်ဂျေန် ကဵု ဟဳလဳယောမ် ဗွဲမဂၠိုင်။
- ဂြိုဟ် ဍာ်ကလောအ် (Ice giants): ဂြိုဟ် ယူရေနတ် (Uranus) ကေုာံ နေပ်ကျောန် (Neptune)၊ မၞုံကဵု ဍာ်၊ အမဝ်နဳယျာ ကေုာံ မဳတိန် ဂံက်ဂံက်။^[၃]

ဂြိုဟ် မ္ၚး သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ (Exoplanets)

ပါဲနူ ဂြိုဟ် ၈ မ ပ္ဍဲ သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ ပိုဲဏအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲ စက္ကဝါ မလှဲလးဏအ် ဂြိုဟ် မဂေတ်ကၠောအ်ဒၟံင် သၞံင် တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂြိုဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် ကော်စ အိတ်ဇဝ်ပလာနတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂြိုဟ် မ္ၚး သၞောတ်ဝ် တ္ၚဲ (Exoplanets) ရ။ စဵုကဵု စိုပ် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ တအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ် ဗီုဏအ် ဂၠိုင်နူ ၅,၀၀၀ မ ပြင်ယျ။ ဍေံတအ် မလေပ် ဒှ်မာန် သီု ဂြိုဟ်တၟအ်၊ ဂြိုဟ်ဓါတ်လၟုဟ်၊ ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍာ် (Water worlds) ရ။

ပြကိုဟ်နိဿဲ (References)

ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်

↑ Lissauer, Jack J.; de Pater, Imke (2013). Fundamental Planetary Science: Physics, Chemistry and Habitability. Cambridge University Press. p. 15.
↑ IAU (2006). "IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes". International Astronomical Union.
↑ Lunine, Jonathan I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 31: 217–263.

[1] Lissauer, Jack J.; de Pater, Imke (2013). Fundamental Planetary Science: Physics, Chemistry and Habitability. Cambridge University Press. p. 15.

[2] IAU (2006). "IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes". International Astronomical Union.

[3] Lunine, Jonathan I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics. 31: 217–263.

[၁]

[၂]

[၃]