ဂြိုဟ်ဍောတ်
ဂြိုဟ်ဍောတ် (အင်္ဂလိက်: Dwarf planet) ဂှ် ဒှ်အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသ မဂေတ်ပွဳဒၟံင် တ္ၚဲမွဲတုဲ နွံကဵု လျိုင် မဇၞော်ရုံဂပ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ကြပ်ခဍမ်) နကဵု ဓါတ်ဓရောတ် (Gravity) ဇကုဍေဟ်ရ။ ဆဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံမာန် ပသောင်လဝ် (Clear the neighborhood) အရာတၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂၠံင်တရဴဍေဟ်တုဲ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Moon/Satellite) မွဲလေဝ် ဟွံသေင်ရ။ စၟတ်သမ္တီ "ဂြိုဟ်ဍောတ်" ဏအ်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ် နကဵု ဂကောံနက္ခတ္တဗေဒ ဂၠးကဝ် (International Astronomical Union, IAU) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် IAU စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (၅) မ - သဳရဳသ် (Ceres)၊ ပလူတဝ် (Pluto)၊ ဟောဝ်မဳယာ (Haumea)၊ မာကဳမာကဳ (Makemake) ကေုာံ အဲရဳသ် (Eris) ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ပရေင် ကဆံင် A မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
| ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် ဗီုရုပ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီလ္ၚဵုတအ် ပတောအ်ၜတ်လဝ် ဇမၞော် | |
| ဂကူ (Type) | အရာမနွံ ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ မဍိုက်ပေင်ကဵု သၞောတ်ဝ် (၄) သာ် |
|---|---|
| လၟိဟ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် | ၅ မ (သဳရဳသ်, ပလူတဝ်, ဟောဝ်မဳယာ, မာကဳမာကဳ, အဲရဳသ်) |
| လၟိဟ် မထေင်ကေတ်မာန် | ၁၀၀ ပြင် (ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ Kuiper Belt) |
| ဇမၞော် အလုံ | စတမ်နူ ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ စဵုကဵု ၂,၃၇၆ ကဳလဝ်မဳတာ |
| ဒၞာဲမနွံ | ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid belt) ကေုာံ ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ (Solar System) ပိုယ်ဏအ်ဂှ် ပါဲနူကဵု တ္ၚဲ ကေုာံ ဂြိုဟ်ဇၞော် ၈ မ တုဲ၊ နွံကဵု အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသ (Celestial bodies) ဂကူနာနာသာ်ရ။ သွက်ဂွံ ပါ်ကဆံင် အရာတအ်ဏအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် စကာလဝ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်နာနာသာ်ရ။ ဂြိုဟ်ဍောတ် (Dwarf planet) ဂှ် ဒှ် ကဆံင်မွဲ မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်ဇၞော် (Planet) ကေုာံ အရာဍောတ်တ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲ (Small Solar System body) ဗီုကဵု တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid) ကေုာံ သၞံင်ဍုက် (Comet) တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဇၞော်ရုံဂပ်တုဲ ဗီုပြင် ခဍမ်ဒၟံင်ကီုလေဝ်၊ လျိုင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဇၞော်ကွေဟ်ကွေဟ် သွက်ဂွံ ဓရောတ်ပကောံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလီုပလာ်ထောအ် အရာတၞဟ်တအ် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်တရဴဍေဟ်တအ်ရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဂှ် IAU စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် (၅) မ ဟေင်ရ၊ ဆဂး အစာသုတေသနတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီ နွံဒၟံင် ကၠံပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ မ္ၚးတေအ်ဏီရ[၁]။
၂။ ဝင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ (History of Classification)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပရေင်ဂၠာဲဆဵု ပလူတဝ် (Pluto) ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၁ တေအ် ဂၠာဲဆဵုလဝ် "သဳရဳသ်" (Ceres) တုဲ ကိုပ်ကၠာတေအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မွဲရ၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညာတ်ဆဵုကၠုင် တၟအ်ဂြိုဟ်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်တုဲ ပြံင်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid) ရ။ လက္ကရဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပလူတဝ် တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂြိုဟ်မရနုက်ကဵု ၉ ရ[၂]။
ဆဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ပြင်င်တအ်ဂှ် အစာနက္ခတ်တအ် ဂၠာဲဆဵုကၠုင် အရာမနွံ လက္ကရဴ နေပ်ကျောန် (Trans-Neptunian objects) ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် အစာနက္ခတ် Mike Brown ဂၠာဲဆဵုလဝ် ဂြိုဟ် "အဲရဳသ်" (Eris) မနွံ လျိုင် ဇၞော်နူ ပလူတဝ်ဏီရ[၃]။ အရာဏအ် ဖန်ကဵု ညံင် IAU တအ် သ္ဒးကလေင်ချပ် သၞောတ်ဝ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဂြိုဟ်မွဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲ သေတ်ရှေန် IAU အလန်မရနုက်ကဵု ၂၆ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သၞောတ်ဝ်တၟိတုဲ ပလူတဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ပြံင်ဖျေဟ်ကဆံင် နဒဒှ် "ဂြိုဟ်ဍောတ်" တုဲ၊ ခုတ်ဗဒှ်လဝ် ကဏ္ဍ "ဂြိုဟ်ဍောတ်" အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
၃။ လက္ခဏာ သီုဖအိုတ်ဂမၠိုင် (Defining Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် တင်သ္ဂုတ်သွာတ် IAU သၞာံ ၂၀၀၆ မ္ဂး၊ အရာမနွံ ပ္ဍဲအာကာသမွဲ ညံင်ဂွံ ဒှ် "ဂြိုဟ်ဍောတ်" ဂှ် သ္ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ ၄ သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
- ဂေတ်ပွဳ တ္ၚဲ (Orbits the Sun): ဍေဟ် သ္ဒးဂေတ်ဒၟံင် ပွဳပွူ တ္ၚဲ နကဵု ဂၠံင်တရဴဍေဟ် တိုက်ရိုက်ရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံသေင် ဂြိုဟ်ရံင် (Moon) မဂေတ်ပွဳ ဂြိုဟ်တၞဟ်ရ။
- ပရေင်တန်ကြန် ဓါတ်ဍာ် (Hydrostatic equilibrium): ဍေဟ် သ္ဒးနွံကဵု လျိုင် ဇၞော်ရုံဂပ်တုဲ ဓါတ်ဓရောတ်ဍေဟ်ဂှ် မာန်ကေတ် ဓါတ်မကေင်ဒၟံင် (Rigid body forces) တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကြပ်ခဍမ် (Nearly round) ရ[၄]။
- ဟွံပသောင်လဝ် ပွဳပွူ (Has not cleared the neighborhood): ဏအ်ဂှ် ဒှ် တင်တၞဟ်ခြာအိုတ် ကု ဂြိုဟ်ဇၞော်ရ။ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂှ် ဟွံနွံကဵု ဒြဟတ်ဓရောတ် မဇၞော်ကွေဟ် သွက်ဂွံ ပသောင်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး တံင်ဓရောတ်ကေတ် တၟအ်ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူ ဂၠံင်တရဴ ဍေဟ်ရ[၅]။
- ဟွံသေင် ဂြိုဟ်ရံင် (Not a satellite): ဍေဟ်ဂှ် ဒးတန်တဴ နကဵုအလဵုဇကုဍေဟ်၊ ဟွံဒှ် ဂြိုဟ်ရံင် (Satellite) သွက် ဂြိုဟ်တၞဟ်မွဲမွဲရ။
| ယၟု (Name) | ဒၞာဲမနွံ (Region) | ဗွိုက်အလုံ (Diameter) | လျိုင် (Mass in kg) | လၟိဟ် ဂြိုဟ်ရံင် | သၞာံ မဂၠာဲဆဵု |
|---|---|---|---|---|---|
| သဳရဳသ် (Ceres) | ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် | 939 km | 9.39 × 10²⁰ | 0 | 1801 |
| ပလူတဝ် (Pluto) | ခါင်ပါဗေလ် | 2,376 km | 1.30 × 10²² | 5 | 1930 |
| ဟောဝ်မဳယာ (Haumea) | ခါင်ပါဗေလ် | ~1,595 km | 4.01 × 10²¹ | 2 | 2004 |
| မာကဳမာကဳ (Makemake) | ခါင်ပါဗေလ် | 1,430 km | ~3 × 10²¹ | 1 | 2005 |
| အဲရဳသ် (Eris) | Scattered disc | 2,326 km | 1.66 × 10²² | 1 | 2005 |
၄။ သဳရဳသ် (Ceres)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဳရဳသ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မဍောတ်အိုတ် ကေုာံ နွံကြပ်ကဵု တ္ၚဲအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် (Asteroid belt) မနွံ အကြာ ဂြိုဟ်အၚာ ကဵု ဗြဴဗတိ တုဲ ဒှ် အရာမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ်ဏအ်ရ။ သဳရဳသ်ဂှ် ဇမၞော် နွံ ၜိုတ် ၉၃၉ ကဳလဝ်မဳတာ တုဲ လျိုင်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် ၜိုတ် ၃၀% သွက် လျိုင် အလုံ ခါင်တၟအ်ဂြိုဟ် သီုဖအိုတ်ရ။ လဒက်ပတန် သဳရဳသ် ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု တၟအ် ကေုာံ ဍာ်ကလောအ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အစာသိပ္ပံတအ် ထေင်ကေတ် ဒဒှ်ရ သၟဝ်တိဍေဟ်ဂှ် ဍာ်ၜဳ နွံမာန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ က္ၜင်အာကာသ နာသာ မနွံယၟု "Dawn" ဇက်အာ ဇရေင် သဳရဳသ် တုဲ ညာတ်ဆဵုလဝ် တင်တၟေင် ဗီုကဵု တၟအ်ဍာ်မဖ္ဍာန်လျး (Bright spots of salt) ပ္ဍဲကတိုင်ဂမၠိုင်ရ[၆]။
၅။ ပလူတဝ် (Pluto)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပလူတဝ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မပြာကတ်အိုတ် ကေုာံ ဇၞော်အိုတ် (နကဵု ဇမၞော်ဗွိုက်) ရ။ ဍေဟ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် (Kuiper belt) ရ။ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် (၅) မ - ဗွဲတၟေင် ခါရွန် (Charon) ဂှ် ဇၞော်လောန်တုဲ ပလူတဝ် ကဵု ခါရွန် တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် သၞောတ်ၜါ (Binary system) ရ။ ပလူတဝ်ဂှ် နွံကဵု ရာသဳဥတု မနွံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန်၊ ကေုာံ လ္တူတိဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ကတိုင်ဍာ်ကလောအ် နိုက်ထရဝ်ဂျေန် မနွံဗီုပြင် ဂြိုဟ်စိုတ် (Tombaugh Regio) ရ။ က္ၜင်အာကာသ New Horizons လ္ၚတ်လဝ် ပလူတဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ရ[၇]။
၆။ ဟောဝ်မဳယာ (Haumea)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟောဝ်မဳယာ ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာအိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် ဂေတ်ပွဳ ဇကုဍေဟ် (Rotation) ပြဟ်ကွေဟ်ကွေဟ်တုဲ (မွဲတ္ၚဲ ဍေဟ် နွံဆ ၄ နာဍဳ ဓဝ်) ဟိုတ်နူ ဂေတ်ပြဟ်လောန်တုဲ ဗီုပြင်ဍေဟ် ဒှ်အာ ဗီုပြင် ခမောတ် (Ellipsoid) မဂၠိင်တိတ်ဒၟံင်ရ[၈]။ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲခါင်ပါဗေလ် တုဲ၊ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၄ ရ။ ဟောဝ်မဳယာ ဂှ် နွံကဵု သၞောတ်ဗကေတ် (Rings) ကေုာံ ဂြိုဟ်ရံင် ၜါမ - Hiʻiaka ကဵု Namaka ရ။ ယၟုဍေဟ်ဏအ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဗြဴ ကောန်ၚာ် တကအ်ဟာဝါအဳ ရ။
၇။ မာကဳမာကဳ (Makemake)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]မာကဳမာကဳ ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံ လျးတၟး ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၜါ (ကြဴနူ ပလူတဝ်) ပ္ဍဲကဵု ခါင်ပါဗေလ် ရ။ ဂၠာဲဆဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ တုဲ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ရ[၉]။ မာကဳမာကဳ ဂှ် ဇမၞော်ဍေဟ် နွံ ၜိုတ် ၆၀% ဇမၞော် ပလူတဝ် တုဲ နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် မွဲမ (S/2015 (136472) 1) ရ။ လ္တူတိ ဍေဟ်ဂှ် ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကလောအ် မဳတိန်၊ အဳတိန် ကေုာံ နိုက်ထရဝ်ဂျေန် ရ။ ယၟုဍေဟ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ် ဖန်ဗဒှ် တကအ် Rapa Nui ရ။
၈။ အဲရဳသ် (Eris)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အဲရဳသ် ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ် မနွံ လျိုင် (Mass) ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲသၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ရ။ ဍေဟ် ဇၞော်နူ လျိုင် ပလူတဝ် ၂၇% ဏီရ။ ဍေဟ် နွံ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲ မကော်စ Scattered disc မနွံ သ္ၚောဲနူ ခါင်ပါဗေလ် တေအ်ဏီရ။ အဲရဳသ် ဂှ် နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် မွဲမ မနွံယၟု Dysnomia ရ။ ပရေင်ဂၠာဲဆဵု အဲရဳသ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် အဓိက သွက် IAU ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပါ်ကဆံင် "ဂြိုဟ်ဍောတ်" တုဲ၊ ယၟုဍေဟ် "Eris" ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ဗြဴ ရောမ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဟွံကိတ်ညဳ ကေုာံ ပရေင်ကယျာန်န် ညးသကအ်ရ (သ္ပဟိုတ်နူ ပရေင်သဳကၠဳ ပရူပလူတဝ်)။
၉။ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီတအ် (Candidates for Dwarf Planets)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပါဲနူ ဂြိုဟ်ဍောတ် ၅ မ မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဏအ်တုဲ၊ နွံကဵု အရာတၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်စက္ကဝါ (Trans-Neptunian objects - TNOs) မနွံ လက္ခဏာ ဍိုက်ပေင် သွက်ဂွံ ဒှ် ဂြိုဟ်ဍောတ်ကီုရ[၁၀]။ ဂြိုဟ်ဍောတ် မသက္ကုစၟတ်သမ္တီ (Candidates) မပြာကတ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု -
- Gonggong (ဂေါင်ဂေါင်): TNO မဇၞော်အိုတ် မဟွံစၟတ်သမ္တီဏီ။
- Quaoar (ကွာအိုဝါ): နွံကဵု ဂြိုဟ်ရံင် ကေုာံ သၞောတ်ဗကေတ်။
- Sedna (သေတ်ဒ်နာ): ဂၠံင်တရဴ ဂေတ် ဍေဟ် သ္ၚောဲလောန်တုဲ မွဲသၞာံ ဍေဟ် ဒးကေတ် ၁၁,၄၀၀ သၞာံတိ။
- Orcus (အံရ်ကတ်သ်): မတုပ်ကဵု ပလူတဝ် (Anti-Pluto)။
၁၀။ ပရေင်လ္ၚတ် သုတေသန (Space Exploration)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ ဂြိုဟ်ဍောတ်ဂမၠိုင် နူကဵု ပရေင်လ္ၚတ် နာသာ ပ္ဍဲ YouTube
စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ် က္ၜင်အာကာသ မအာလ္ၚတ်လဝ် ဂြိုဟ်ဍောတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် နွံၜါဟေင်ရ။ က္ၜင် ဒေါန် (Dawn) ဂှ် လ္ၚတ်လဝ် သဳရဳသ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ၊ က္ၜင် နျူးဟဝ်ရိုက်ဇြောန် (New Horizons) ဂှ် ဖြာတ်လ္ၚတ်လဝ် ပလူတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကီုရ[၁၁]။ သွက် ဂြိုဟ်ဍောတ် တၞဟ်တအ် (ဟောဝ်မဳယာ၊ မာကဳမာကဳ၊ အဲရဳသ်) ဂှ် နွံသ္ၚောဲလောန်တုဲ ဟွံမာန် လွှတ် က္ၜင်အာကာသ ဏီရ။ ဆဂး အစာသိပ္ပံတအ် စကာ မှန်သ္ၚောဲ လ္တူတိ ကေုာံ မှန်သ္ၚောဲအာကာသ (ဗီုကဵု Hubble ကေုာံ James Webb) တုဲ ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် ဂြိုဟ်ဍောတ် တအ်ဏအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ် ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ်ဂှ် အရီုအဗင်ကဵု သွက်ဂွံ ကၠိုဟ်ခိုဟ် ဝင်လဒက်ပတန် သၞောတ်တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Pluto and the Developing Landscape of Our Solar System. International Astronomical Union. Archived from the original on 2016-01-30။ Retrieved on 2026-06-22။
- ↑ "The Search for the Ninth Planet, Pluto" (1946). Astronomical Society of the Pacific Leaflets 5 (209): 73–80. Bibcode: 1946ASPL....5...73T.
- ↑ Brown, M. E. (2006). "Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (136199) Eris". Nature 443 (7112): 758–760. doi:.
- ↑ Lineweaver, C. H. (2010). "The Potato Radius: a Lower Minimum Size for Dwarf Planets". Proceedings of the 9th Australian Space Science Conference: 67–78.
- ↑ Margot, J. L. (2015). "A Quantitative Criterion for Defining Planets". The Astronomical Journal 150 (6): 185. doi:.
- ↑ Russell, C. T. (2016). "Dawn arrives at Ceres: Exploration of a small, volatile-rich world". Science 353 (6303): 1008–1010. doi:.
- ↑ Stern, S. A. (2015). "The Pluto system: Initial results from its exploration by New Horizons". Science 350 (6258): aad1815. doi:.
- ↑ Rabinowitz, D. L. (2006). "Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003 EL61, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt". The Astrophysical Journal 639 (2): 1238–1251. doi:.
- ↑ Brown, M. E. (2015). "Discovery of a Planetary-sized Object in the Scattered Kuiper Belt". The Astrophysical Journal Letters 632 (1): L45. doi:.
- ↑ Brown, M. E. (2012). How I Killed Pluto and Why It Had It Coming. Spiegel & Grau. ISBN 978-0-385-53110-8။
- ↑ New Horizons: The First Mission to the Pluto System and the Kuiper Belt. NASA.