ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ
ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (အၚ်္ဂလိက်: Burmese Way to Socialism; မြန်မာ့ဆိုရှယ်လစ်လမ်းစဉ်) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ် လညာတ် ဝါဒ ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မစကာ လဝ် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၂ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၈၈ နကဵု အလဵုအသဳ ပၞာန် ဥက္ကဋ္ဌ ဇၞော် နေဝေန် (Ne Win) ရ။ သၞောတ် ဏအ်ဝွံ စတင် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ကြဴနူ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် သီကေတ် အဝဵု ဍုင် ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် သၞာံ ၁၉၆၂ တုဲ၊ ညးတအ် ခၞံဗဒှ် လဝ် သၞောတ် အုပ်ဓုပ် နကဵု ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲ ဓဝ် မတွဟ်ဂး ဗော် လၟေင်ကမၠောန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSPP) ရ။[၁]
ဂၠံင်တရဴ ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပံင်ကောံ အကြာ လညာတ် မာတ်ဝါဒ (Marxism)၊ လညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကေုာံ ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဍိုဟ်ကြံင် (Extreme nationalism) ရ။ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု အာ နူကဵု ပရေင်ဆက်ဆံ ဂၠးတိ (Isolationism)၊ သီကေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ် နဒဒှ် ဒြပ် အလဵုအသဳ (Nationalization)၊ ကေုာံ ပလီုပလာ် ထောအ် သၞောတ် မဳဒဳယျာ ကေုာံ အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ် ရ။ လက္ကရဴ အိုတ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် လီုလာ် အာ စိုပ် အဆံင် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျအိုတ် (Least Developed Country) တုဲ၊ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ကတဵု သပုန် မကော်စ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ (8888 Uprising) တုဲ သၞောတ် ဏအ် ဒးလီုလာ် စှ်ေ အာ ရ။
၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ" ဝွံ ဒှ် ယၟု လိက်ကၞပ် မွဲ မပတိတ် လဝ် နကဵု ကံင်သဳ တဝ်စၞေဟ် ဍုင် (Revolutionary Council) ပ္ဍဲ ဂိတု ဨပြဳ သၞာံ ၁၉၆၂ ကြဴနူ သီ အဝဵု တုဲ ရ။ လိက် ဏအ်ဝွံ ဒှ် ပၞောန် သဇိုင် (Blueprint) သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၟာ တၟိ ရ။
နကဵု လညာတ် လဒက်ပတန် မ္ဂး၊ ဍေဟ် ဟွံသေင် သၞောတ် ကောန်မျူနေတ် (Communism) အတိုင် ဍုင် သဵုဗိယေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်ကြုက် ရ။ ဍေဟ် ဒှ် သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် မပါ်ခြာ တိတ် နူ ဂၠးတိ (Non-aligned) ကေုာံ ပံင်ကောံ လဝ် ကု အခိုက်အလိုက် လညာတ် ဝါဒ ဗၟာ-ဗုဒ္ဓဘာသာ ရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ဂကောံမၞိဟ် မညဳသၟဟ် (Egalitarian society) နကဵု ပရေင်ပလီုကၠေအ် သၞောတ် သြန်တမ် (Capitalism) ကေုာံ သြဇာ ဍုင်သ္အာင် မနွံ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ရ။
၂။ ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ ပရေင်သီအဝဵု ၁၉၆၂ (History and 1962 Coup)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံ သၠးပွး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ တုဲ၊ သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပါလဳမာန် မအုပ်ဓုပ် လဝ် နကဵု ဝန်ဇၞော် ဥူနု (U Nu) ဂှ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ဗွဲမဇၞော် ဟိုတ်နူ ပေါဲဗတိုက် အပ္ဍဲဍုင် (Civil war) အကြာ ဒပ် ကောန်မျူနေတ်၊ ဒပ် ကောန်ဍုင်အရင် တအ် ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၈၊ ဥူနု ပအပ် အဝဵု ကု ပၞာန် သွက်ဂွံ အုပ်ဓုပ် အလဵုအသဳ မင်မဲ ဍုင် (Caretaker government) ယာယဳ ရ။ ၜိုန်ရ ပၞာန် ကလေင် ပအပ် အဝဵု ကြဴနူ သဘင်မာဲ ၁၉၆၀ ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၂ မာတ် ၁၉၆၂ ဂှ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် သီကေတ် အဝဵု ဍုင် အလုံစုံ ဟိုတ်နူ ဟီု ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗၟာ မာန် ထကး ပြး အာ ဟိုတ်နူ ပရေင်အာတ်မိက် သၞောတ် ဖေတ်ဒရေဝ် (Federalism) နူကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် (ဗွဲတၟေင် သေံဇၞော် ကဵု ကချေင်) တအ် ရ။[၂]
၃။ လဒက်ပတန် လညာတ် သဳအိုရဳ (Ideological Framework)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လညာတ် "ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ" ဝွံ ဒက်ပတန် လဝ် လတူ သဇိုင် အဓိက ပိ သာ် ရ -
- တဝ်စၞေဟ် ကု သၞောတ် သြန်တမ် (Anti-capitalism): ညးတအ် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပိုင်ပြဳ နကဵု ပူဂိုလ် (Private enterprise) ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် လတူ ကဵု သၟဝ် ဂွံ ပါ်ခြာ အာ ရ။
- ဝါဒ ကောန်ဂကူ ဍိုဟ်ကြံင် (Ultra-nationalism): ညးတအ် မိက်ဂွံ ပတိတ် ထောအ် သြဇာ မၞိဟ် ဍုင်သ္အာင် (ဗွဲတၟေင် ဂကူ ကုလား အိန္ဒိယ ကေုာံ ကြုက်) မထိင် လဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ။
- လညာတ် လောကဳ-ဗုဒ္ဓဘာသာ (Syncretism): ပံင်ကောံ လဝ် လညာတ် ဝတ္ထုဝါဒ (Materialism) ကဵု လညာတ် လောကဓံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ညံင် ဂွံ ဒှ် အရာ မကိတ်ညဳ ကု စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဗၟာ တအ် ရ။
၄။ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်သီကေတ် ဒြပ်သိုက် (Economic Policies and Nationalization)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စနူ သၞာံ ၁၉၆၃ တုဲ၊ ကံင်သဳ တဝ်စၞေဟ် ဍုင် လလောင်တြး သၞောဝ်ဥပဒေ သီကေတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ် နဒဒှ် ဒြပ် ဍုင် (Nationalization of economy) ရ။
| ကဏ္ဍ အဓိက | ပရေင်ချဳဓရာင် အလဵုအသဳ နေဝေန် |
|---|---|
| ဘဏ် (Banking) | သီကေတ် ဘဏ် ဍုင်သ္အာင် ကေုာံ ဘဏ် ဒေသ သီုဖအိုတ် ၁၄ ရုံ တုဲ ပြံင် ယၟု နဒဒှ် ဘဏ် ညးဍုင်ကွာန်။ |
| ကမၠောန် ဗၞိက် (Trade) | သီကေတ် ဆေင် ဗၞိက်၊ ကမၠောန် ပတိတ် လုပ် ကပေါတ် သီုဖအိုတ်။ ဖန်ဗဒှ် ကော်ပိုရေးရှင်း ဗၞိက် ညးဍုင်ကွာန်။ |
| စက်ရုံ (Industry) | သီကေတ် စက်ရုံ သီုဖအိုတ် ၁၅,၀၀၀ ပြင်င် မပ္တံကဵု စက် ပတိတ် သ္ၚု၊ စက် တုတ် ယာတ်။ |
| သြန်ဂကောံ (Foreign Assets) | ပတိတ် ထောအ် ကောန်ဗၞိက် အိန္ဒိယ ၜိုတ် ၃၀၀,၀၀၀ ပြင်င် ကေုာံ ကြုက် ၁၀၀,၀၀၀ ပြင်င် နူ ဍုင်ဗၟာ။ |
ဟိုတ်နူ ပရေင်သီကေတ် အလုံစုံ ဏအ် ဂှ်ရ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗၟာ စှ်ေ အာ လီုလာ် ဗွဲမဇၞော် ရ။ ကပေါတ် စၞစ သဇိုင် မပ္တံကဵု သ္ၚု၊ ကၠေင်၊ သာဲ တအ် ဟွံကလိဂွံ ပ္ဍဲ ဆေင် ဓမ္မတာ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဒး ရာန် ပ္ဍဲ ဗွိုက် မစောန် (Black market) နကဵု ၚုဟ်မး က္ဍင်င် ရ။[၃]
၅။ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဗော် BSPP (Politics and the BSPP Party)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၄၊ အလဵုအသဳ ပတိတ် သၞောဝ်ဥပဒေ ကာကွယ် စဵုဒၞာ ညဳသၟဟ် ဂကောံ (National Solidarity Act) တုဲ ကၟာတ်လဒဵု ထောအ် ဗော် ပရေင်ဍုင်ကွာန် တၞဟ် သီုဖအိုတ် ရ။
ဗော် လၟေင်ကမၠောန် သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ (BSPP) မွဲ ဓဝ် ဟေင် ဂွံ အခေါင် တန်တဴ ရ။ အလုံ မွဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် လဝ် သၟဝ် သၞောတ် ဗော် မွဲ ဓဝ် (One-party state) ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄၊ အလဵုအသဳ ပတိတ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေ (Constitution) တၟိ မစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် "သမ္မတ ဍုင် သဵုယှေဝ်လေတ် သမ္မတ ဍုင်ဗၟာ" တုဲ ဗော် BSPP ဝွံ ဒှ် ဗော် ဍိုက်က္ဍိုပ် အလုံ ဍုင် ရ။ နေဝေန် ဂှ် နူ အဆံင် ဂဥုပ်ဗိုလ် ဒှ် အာ ဥက္ကဋ္ဌ ကေုာံ သမ္မတ ဍုင် ရ။
၆။ ဖဵုသက်ရောက် လတူ ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ (Social and Educational Impact)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဝွံ ပကဵု ညံင် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သၞောတ် မၞိဟ် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ဆုတ်ကွာဲ အာ ဗွဲမဇၞော် ရ။
- ပရေင်ပညာ: တက္ကသိုလ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် ကၟာတ် လဒဵု အခိင် ကာလ နွံ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကွးဘာ တအ်။ ဘာ သၟဝ် အလဵုအသဳ တအ်ဂှ် စကာ လဝ် သွက်ဂွံ ဗတောန် လညာတ် ဝါဒ BSPP သၟး ရ။ အင်္ဂလိက် ဘာသာ ဝွံ ဒးဒုင် ယှောတ် ဖအောန် တုဲ ကွးဘာ တအ် ဟွံမာန် တီ ညာတ် လညာတ် သိပ္ပံ ခေတ်တၟိ ရ။
- မီဒီယာ: ပရိုင် ကေုာံ လိက်ပတ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင် စၟတ်ၜတ် နကဵု စိစစ်ရေး (Censorship board) ရ။ လိက် မပ္တိတ် ပရူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒစးဒုင် အလဵုအသဳ ဂှ် ကၟာတ်လဒဵု လဝ် တုဲ မၞိဟ် ချူ လိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင် ဖျေဟ် ထံင် ရ။
၇။ ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်မ္ၚး ကေုာံ လညာတ် ကၟာတ်လဒဵု (Foreign Policy and Isolationism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရေင်ဆက်ဆံ ဍုင်မ္ၚး နေဝေန် ဝွံ ဒှ် ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု (Isolationism) မစဵုဒၞာ လဝ် ဍုင်ဗၟာ နူကဵု ဇမၞော်မောဝ် ဂၠးတိ ရ။
ဍုင်ဗၟာ ဝွံ တန်တဴ ပ္ဍဲ လညာတ် မဟွံဗက် လပါ် လဵု (Non-aligned movement) ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် ဍုင်ဗၟာ နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံ မဟွံဗက် လပါ် လဵု ဏအ် ဟိုတ်နူ ဂကောံ ဂှ် စဵုဒၞာ အာ လပါ် ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဂၠိုင် အာ ရ။ သွာင် ခရီးသွား (Tourism) ဂှ် ဒးဒုင် ကၟာတ်လဒဵု တုဲ ကောန်ဍုင်သ္အာင် တအ် ဂွံ အခေါင် လုပ် ဍုင်ဗၟာ ဆ ၇ တ္ၚဲ ဓဝ် သၟး (လက္ကရဴ ဂှ် ၇ တ္ၚဲ ဗဳဇာ) ရ။ လညာတ် ဏအ် ပကဵု ညံင် ဍုင်ဗၟာ ဂွံ ဒှ် ဍုင် မကၠက် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ရးအာရှအဂၞဲ မွဲ ရ။
၈။ ပြသၞာ သြန် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် စှ်ေ (Demonetization and Economic Collapse)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အရာ မပကဵု ညံင် အလဵုအသဳ BSPP ဂွံ လီုလာ် ပြဟ် အိုတ် ဂှ် ဒှ် ပရေင်ပလီုကၠေအ် ၚုဟ်မး သြန် (Demonetization) ရ။ ဂဥုပ်ဗိုလ် နေဝေန် ညာတ် ကေတ် ဒဒှ်ရ သြန် မနွံ ပ္ဍဲ တဲ ကောန်ဗၞိက် ဗွိုက် မစောန် တအ် ဂှ် ဒှ် ဒုဟ် သွက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် တုဲ ဖျေဟ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပလီု ထောအ် သြန် စက္ခူ ရ။
- ပလီု သြန် သၞာံ ၁၉၈၅: ပလီု ထောအ် သြန် ၁၀၀၊ ၅၀၊ ၂၀ ဒကေဝ် တုဲ ပတိတ် သြန် ၇၅ ဒကေဝ် (ဟိုတ်နူ နေဝေန် ကလိဂွံ အာယုက် ၇၅ သၞာံ)။
- ပလီု သြန် သၞာံ ၁၉၈၇: ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၅ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၇၊ အလဵုအသဳ ပလီု ထောအ် သြန် ၇၅၊ ၃၅၊ ၂၅ ဒကေဝ် ဟွံမဲ ကဵု သတိ (ဟွံကဵု လေဲ သြန် တၟိ) ရ။ ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင် သြန် ၈၀% ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ ဂှ် ဒှ် အာ စက္ခူ အလဟသ တုဲ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွးဘာ တအ် စိုတ် ထေဲ ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။[၄]
၉။ ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ ကေုာံ လအိတ် ဂၠံင်တရဴ (8888 Uprising and the End of the Era)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဟိုတ်နူကဵု ဒဒိုက် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာ ဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဇၞော် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ စတင် နူကဵု ကွးဘာ တက္ကသိုလ် ရန်ကုန်၊ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဏအ်ဝွံ ကၠောဝ် ပြး အာ အလုံ မွဲ ဍုင် ရ။
ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ (၈၈၈၈)၊ ညးဍုင်ကွာန် ပြိုက် ကိုတ် မၞိဟ် တိတ် ထ္ၜးဆန္ဒ သွက်ဂွံ ပလီု သၞောတ် သဵုယှေဝ်လေတ် ကေုာံ အာတ်မိက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။ ဥက္ကဋ္ဌ နေဝေန် ဒး နုက်တိတ် နူ တာလျိုင်၊ ဆဂး ညးတေအ် ကဵု သတိ ဒဒှ်ရ "ပၞာန် ပန် မ္ဂး ဟွံပန် လတူ ကျာ" ရ။ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၈၈၊ ဒပ်ပၞာန် သီ အဝဵု မွဲ ဝါ ပၠန် တုဲ ဒက်ပတန် ဂကောံ SLORC (ကောင်စီ ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေး အဖွဲ့) တုဲ ပန် ဂစိုတ် ညးထ္ၜးဆန္ဒ လ္ၚီ ပြင်င် ရ။ အရာ ဏအ်ဝွံ ဒှ် လအိတ် သၞောတ် ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ ရ။[၅]
၁၀။ အာဲကၟာဲ ကေုာံ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝင် (Legacy and Historical Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အာဲကၟာဲ ဂၠံင်တရဴ သဵုယှေဝ်လေတ် ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒှ် အာဲကၟာဲ မလီုလာ် ကေုာံ မယှောတ် စှ်ေ အိုတ် ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင်ဗၟာ ရ။
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၆၂ တေအ် ဂှ်၊ ဍုင်ဗၟာ ဝွံ ဒှ် ဍုင် မနွံကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခိုဟ် အိုတ် ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲ၊ မဒှ် ဍုင် ပတိတ် သ္ၚု အဓိက သွက် ဂၠးတိ ရ။ ဆဂး ကြဴနူ စကာ သၞောတ် ဏအ် ပွိုင် ၂၆ သၞာံ တုဲ၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၈၇ ဍုင်ဗၟာ ဒးဒုင် အာတ် အရီုအဗင် နူ ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဍုင် မဇၞော်မောဝ် ဍိုန်လျအိုတ် (LDC) ရ။ လညာတ် ကၟာတ်လဒဵု ကေုာံ သၞောတ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အလဵုအသဳ ဂှ် ပကဵု ညံင် ကွတ်ပညာ ကေုာံ လညာတ် သမ္တီ ကောန်ဗၟာ တအ် ဂွံ ဆုတ်ကွာဲ အာ နူ ဍုင် သ္အာင် ဗွဲမဇၞော် တုဲ၊ ဖဵုသက်ရောက် ဍေဟ်ဝွံ ဆက် သှ်ေ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ရောင် တၠပညာ ဝင် တအ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လဝ် ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Taylor, R. H. (2009). The State in Myanmar. NUS Press, 293-300။
- ↑ Seekins, D. M. (2006). Historical Dictionary of Burma (Myanmar). Scarecrow Press, 145-148။
- ↑ Steinberg, D. I. (2001). Burma: The State of Myanmar. Georgetown University Press, 75-82။
- ↑ Myint-U, T. (2006). The River of Lost Footsteps: Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux, 310-315။
- ↑ Lintner, B. (1990). Outrage: Burma's Struggle for Democracy. White Lotus, 90-98။
ဆက်ဗှ်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- နေဝေန် (Ne Win)
- ပေါဲတဝ်စၞေဟ် ၈၈၈၈ (8888 Uprising)
- ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ (Politics of Myanmar)
- သဵုယှေဝ်လေတ် (Socialism)