စက်

စက် (Machine)

စက် ရဝ်ဗတ် သွက် ကမၠောန် ရုင်စက် စက် ရဝ်ဗတ် (Industrial robots) မစကာ ဒၟံင် ပ္ဍဲ ကမၠောန် ရုင်စက် ကွဳစက် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ်။
ဂကူ	အရာမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် (Artifact)
မဆက်စပ်	စက် သာမည၊ ဒြဟတ်၊ ကောမ်ပျူတာ၊ ရဝ်ဗတ်

စက် (အၚ်္ဂလိက်: Machine) ဝွံ ဒှ် သၞောတ် ရုပ်ဝတ္ထု (Physical system) မစကာ ဒြဟတ် (Power) သွက်ဂွံ သွံလဟီု ဒြဟတ် ဓရိုတ် ကေုာံ အုပ်ကွပ် ပွမချဳဒရာင် သွက်ဂွံ ကၠောန် ဍိုက်ပေင် ကဵု ကမၠောန် မွဲမွဲ ရ။ စက် တအ် ဝွံ မလေပ် ဒုင် ကေတ် ဒြဟတ် ဒြဟတ် နူကဵု တိရစ္ဆာန်၊ မၞိဟ်၊ သဘာဝ (ကျာ ကေုာံ ဍာ်)၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြဟတ် ဓါတု၊ လျးလလဳ ကေုာံ ဓါတ်ဂမ္တဴ တအ် တုဲ ဍေံ ကလေင် ပတိတ် ကဵု ကမၠောန် (Work) မၞုံ ကု ဖဵု ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး စက် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သၞောတ် မထုဲကြာန် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု ကောမ်ပျူတာ၊ သၞောတ် အီလက်ထရောနစ် ကေုာံ စက်ယန္တရာ ရဝ်ဗတ် တအ် ရ။

အရာ မပြာကတ် အိုတ် ပ္ဍဲ ပွမခၞံဗဒှ် စက် ဝွံ ဒှ် စက် သာမည (Simple machines) ၆ သာ် မပ္တံ ကု [လေဗါ] (Lever) ကေုာံ [ကသိုင်] (Wheel and axle) တအ် မဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ရ။ ဝင် စက် ဝွံ စ ကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် တမၠာ တေအ် တုဲ၊ စိုပ် ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution) မ္ဂး စက် ယက်ဍာ် (Steam engine) ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ပြံင်လှာဲ မဇၞော် အိုတ် သွက် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ရ။ လၟုဟ် မ္ဂး စက် တအ် ဝွံ ပါလုပ် ဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘဝ လၟေင် တ္ၚဲ သီုဖအိုတ် မပ္တံ ကု ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ်၊ ရုင်စက်၊ ကေုာံ ရုင်ဂဥုဲ တအ် ရ။

၁. နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

ဝေါဟာရ "စက်" ဟွံသေင်မ္ဂး "စက်ယန္တရာ" ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူ အရေဝ် ပါဠိ "စက္က" ကေုာံ "ယန္တ" မဂွံ အဓိပ္ပါယ် အရာ မဗဂေတ် ကေုာံ အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ပ္ဍဲ အရေဝ် အင်္ဂလိက် မ္ဂး ဝေါဟာရ "Machine" ဝွံ ဆက်စပ် ကၠုင် နူ အရေဝ် ဂရိတ် တမၠာ မကော်ဂး mekhane (μηχανή) မဂွံ အဓိပ္ပါယ် "နဲကဲ" ဟွံသေင်မ္ဂး "အရပ်အစပ်" ရ။

အတိုင် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵု တၠပညာ အေန်ဂျေန်နဳယာ မ္ဂး၊ စက် ဝွံ ဒှ် "အရာ မကၠောန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မၞုံ ကု ပရေင် ချဳဒရာင် မချိုတ်ပၠိုတ်၊ တုဲ မစကာ ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ကၠောန် ကမၠောန် မွဲမွဲ" ရ။ အရာ မတၞဟ်ခြာ အကြာ စက် ကေုာံ အရပ်အစပ် (Tool) ဓမ္မတာ ဂှ်၊ စက် ဝွံ မလေပ် ဖန်ဇန် ဒြဟတ် ကေုာံ ချဳဒရာင် နကဵု သၞောတ် မွဲ (Mechanism) ရ။

၂. ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)

ဝှာင်:Boulton and Watt steam engine 1784.png

စက် ယက်ဍာ် Boulton and Watt မဒှ် စက် အဓိက ပ္ဍဲ ခေတ် ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ။

ဝင် စက် ဝွံ ဒှ် ဝင် ပရေင် ဇၞော်မောဝ် ကောန် မၞိဟ် တအ် ရ။

• ခေတ် တမၠာ: စက် သာမည ကိုပ်ကၠာ အိုတ် မပ္တံ ကု ဒုတ် လေဗါ ကေုာံ [ကသိုင်] တအ် ဝွံ ဂကူ မၞိဟ် တအ် စကာ ကၠုင် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင် ကု လ္ၚီ တေအ် ရ။ တၠပညာ ဂရိတ် အာခဳမဳဒိသ် (Archimedes) ဝွံ လ္ၚတ် ကေုာံ ချူ ဓမံက် ထ္ၜး လဝ် ပရူ စက် သာမည ၃ သာ် (လေဗါ၊ ပူလဳ၊ ဝက်) အလန် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ၃ ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ ရ။
• ခေတ် လဒေါဝ်: ဂကူ အာရာပ် ကေုာံ ကြုက် တအ် ဖန်ဗဒှ် စက် မစကာ ဍာ် ကေုာံ ကျာ (Watermills and Windmills) သွက်ဂွံ ထောင်း သြောအ် ကေုာံ ပတိတ် ဍာ် နူ ကြုင် ရ။
• ပရေင်ပၠန်ဂတး စက်ယန္တရာ (Industrial Revolution): ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဂှ် ဂျေမ် ဝတ် (James Watt) လဟဵု ပတိတ် စက် ယက်ဍာ် (Steam engine) တုဲ၊ ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ် ကတဵုဒှ် ကၠုင် ရ။ ဣဏအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ဂကူ မၞိဟ် တအ် ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူကဵု ကမၠောန် တဲ အာ ဇရေင် ကမၠောန် စက် မပတိတ် ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

၃. စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines)

စက် ဇၞော်ဇၞော် မထုဲကြာန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် ဝွံ လဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု သဇိုင် စက် သာမည (Simple machines) ၆ သာ် ဏအ် ရ။ တၠပညာ ခေတ် ရီနေသ်သုတ် (Renaissance) တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ် ဏအ် ရ-

ဇယား: စက် သာမည ၆ သာ် (The Six Simple Machines)

ဂကူ စက်	အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန်	ဥပမာ သုင်စောဲ
လေဗါ (Lever)	ဒုတ် မွဲ မထံက် လဝ် လတူ တိုင် (Fulcrum) မွဲ သွက်ဂွံ ယိုက် ကပေါတ် ဇြိုင်ဇြိုင်။	ဒုတ် ထောက်၊ တွဵု ကတ်ကြေဟ်
ကသိုင် ကေုာံ ဝင်ရိုး (Wheel & Axle)	ကသိုင် မွဲ မဂေတ် လတူ ဝင်ရိုး မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ် ဂေတ်။	ကသိုင် ကွဳစက်၊ လေအ် ဂေတ် တြင်
ပူလဳ (Pulley)	ကသိုင် မၞုံ ကု ဇုက် မွဲ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒိုဟ် ဒြဟတ် ယိုက်။	ကရိန်း (Crane)၊ ဇုက် အလာံ
ဗလး ဇိုင်ဒဵု (Inclined Plane)	ဗလး တိ မတ္ၚေက် ဒၟံင် သွက်ဂွံ ပတိုန် ကပေါတ် ဇြိုင် သာသာ။	ကသိုင် ဇိုင် တိုန် (Ramp)
ဝက် (Wedge)	ဗလး ဇိုင်ဒဵု ၜါ မပံင် လဝ် သွက်ဂွံ ပါ် တမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုတ် လိက်။	[ၜုန်]၊ ခြိုတ်
ဝက်အူ (Screw)	ဗလး ဇိုင်ဒဵု မဂေတ် ပူ လဝ် လတူ တိုင် မွဲ။	ဂဇေက် တံင်၊ ဝက်အူ (Screws)

*(နိဿဲ: U.S. Department of Energy - Simple Machines)*

၄. လဒက်ပ္တန် ကေုာံ စက်ယန္တရာ (Structure and Mechanisms)

ဂဳယာ (Gear) မပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် အာ နဒဒှ် ပွမတပ် (Rack and pinion)။

စက် မွဲ ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဒကုတ် ဒကဴ (Components) ဗွဲမဂၠိုင် မကော်ဂး သၞောတ် ယန္တရာ (Mechanisms) ရ။ အရာ တအ် ဏအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ကဵု ဒြဟတ် ကေုာံ ပွမချဳဒရာင် ရ။

• [ဂဳယာ] (Gears): ကသိုင် မၞုံ ကု ၚေက် တအ် ဝွံ ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ် တုဲ ပြံင်လှာဲ ကဵု လဟိင် ကေုာံ ဒြဟတ် ဓရိုတ် (Torque) ရ။
• ခမ် ကေုာံ ဖေါလဝ်ဝါ (Cam and Follower): ပြံင်လှာဲ ပွမဂေတ် (Rotary motion) အာ နဒဒှ် ပွမချဳ တိုန် စှ်ေ (Linear motion) ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ စက် ကွဳစက် (Engine valves)။
• [လေင်ကေ့ချ်] (Linkages): ဒုတ် ပသဲ မဆက် လဝ် နကဵု ခလိုင် (Joints) သွက်ဂွံ အုပ်ကွပ် ဒိုဟ် ကေုာံ ဗီုပြင် ပွမချဳဒရာင် ရ။
• ဘယ်ရင် (Bearings): ဒကုတ် မဖအောန် ကဵု ပွမပွတ်တိုက် (Friction) အကြာ အရာ မချဳဒရာင် ၜါ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် လောဲသွာ ရ။

၅. ဒြဟတ် ကေုာံ ဒြဟတ် (Power and Energy Sources)

စက် သီုဖအိုတ် နွံ ပၟိက် ကု ဒြဟတ် (Energy) သွက်ဂွံ ချဳဒရာင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ရ။ ဝင် ဒြဟတ် သွက် စက် ဝွံ ဇၞော်မောဝ် ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင် သာ် ရ- ၁။ ဒြဟတ် မၞိဟ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်: ပ္ဍဲ အခိင် တမၠာ စက် တအ် ဒး စကာ ဒြဟတ် ချောဲ၊ ဂၠဴ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ် (ဥပမာ - ကွဳ လေဝ် တဲ)။ ၂။ ဒြဟတ် သဘာဝ (ဍာ် ကေုာံ ကျာ): စက် ဍာ် (Waterwheels) ကေုာံ စက် ကျာ တအ် ဂှ် စကာ ဒြဟတ် သဘာဝ သွက်ဂွံ ဗဂေတ် စက် ရုံ။ ၃။ ဓါတ်ဂမ္တဴ (Heat Engines): စက် ယက်ဍာ် ကေုာံ စက် စံင် အပ္ဍဲ (Internal combustion engines) တအ် ဝွံ စံင် ကၠေင်၊ ချး တုဲ ပြံင်လှာဲ ဓါတ်ဂမ္တဴ အာ နဒဒှ် ဒြဟတ် မက်ကေန်နဳကယ် (Mechanical work) ရ။ ၄။ လျးလလဳ (Electrical Power): ပ္ဍဲ ခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ စိုပ် လၟုဟ်၊ စက် မောတာ (Electric motors) တအ် ဝွံ စကာ ဓါတ် လလဳ တုဲ ဗဂေတ် ကဵု ရုင်စက်၊ ကွဳစက် ကေုာံ စက် အိမ်သုံး ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

၆. စက် ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ နဲပညာ (Computing Machines and Technology)

ဝှာင်:Analytical Machine part of the mill.png

စက် ချပ်ဂၞန် Analytical Engine မဖန်ဗဒှ် လဝ် နကဵု ရှာလ် ဘက်ဘိတ်ချ် (Charles Babbage)။

ပ္ဍဲ လပါ် လက္ကရဴ ဏအ်၊ စက် ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာ မချဳဒရာင် ရုပ်ဝတ္ထု ဓဝ်၊ ဍေံ သီု ဒှ် အရာ မကၠောန် ကမၠောန် ချပ် ဂၞန် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ တင်နင် (Information processing) မာန် ကၠုင် ရ။

• စက် ဂၞန် တမၠာ: ရှာလ် ဘက်ဘိတ်ချ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် လဝ် စက် Analytical Engine မဒှ် ကောမ်ပျူတာ မက်ကေန်နဳကယ် ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ရ။
• စက် တျူရင် (Turing Machine): အယ်လန် တျူရင် (Alan Turing) ဖန်ဗဒှ် လဝ် သဘောၚ်တရာ စက် ကောမ်ပျူတာ မမာန် ကၠောန် ဍိုက်ပေင် အလံင်ဂရစ်သမ် (Algorithms) နာနာ သာ် ရ။
• အီလက်ထရောနစ် စက် (Electronic Machines): ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး ကောမ်ပျူတာ ကေုာံ ဖုန် တအ် ဝွံ ဒှ် "စက်" မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် လလဳ ကေုာံ [မာင်ကြဝ်ပရဝ်သေတ်သာ] (Microprocessors) တုဲ ဍေံတအ် မာန် အုပ်ကွပ် စက် တၞဟ်ဟ် (ဥပမာ - ရဝ်ဗတ်) ဗွဲမစိစောန် ရ။

၇. ပရေင်သုင်စောဲ ပ္ဍဲ ကမၠောန်နာနာ (Applications in Various Industries)

စက် တအ် ဝွံ လုပ် စိုပ် အာ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဗွိုင် ကမၠောန် အလုံ ဂၠးတိ ရ-

• ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture): ကွဳ ထွန်စက် (Tractors) ကေုာံ စက် ရတ် သြောအ် (Harvesters) တအ် ဝွံ ပြံင်လှာဲ ထောအ် ပရေင် တဵုလွဳ ညံင်ဂွံ ပတိတ် သြောအ် မဂၠိုင် ကု ဆ မာန် ရ။
• ပရေင် ပတိတ် ကပေါတ် (Manufacturing): ပ္ဍဲ ရုင်စက် ဇၞော်ဇၞော် တအ်၊ စက် လေတ် (Lathes)၊ စက် ပ္ဍဵု (Presses) ကေုာံ ရဝ်ဗတ် သွက်ဂွံ ပံင် ကပေါတ် (Assembly robots) တအ် ကၠောန် ကမၠောန် မွဲ တ္ၚဲ ၂၄ နာဍဳ ရ။
• ပရေင် ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation): ကွဳစက်၊ ကွဳပၟတ်၊ က္ၜင် ကေုာံ က္ၜင်ကျာ တအ် ဝွံ ဒှ် စက် မပြံင်လှာဲ ပရေင် သ္ၚောဲ ကြပ် ဂၠးတိ ရ။
• ပရေင် ထတ်ယုက် (Healthcare): စက် ဒ္ၚေါဝ်ဓာတ် (X-ray machines)၊ စက် MRI ကေုာံ စက် ရီုဗင် ယီု (Ventilators) တအ် ဝွံ ရီုဗင် စဵုဒၞာ လမျီု မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။

၈. ဖဵု ကေုာံ အန္တရာယ် (Benefits and Impacts/Risks)

ပွမသုင်စောဲ စက် ဝွံ ကဵု ဖဵု ခိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ကီု လေဝ်၊ အန္တရာယ် ကေုာံ ဍာ်ရမိတ် ဍေံ လေဝ် နွံ တဴ ရ။

• ဖဵု ခိုဟ် (Benefits): စက် တအ် ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် ဂွံ ပြဟ်၊ ဂွံ ဂၠိုင်၊ ကေုာံ သောတ်သြး ကဵု ဇြဟတ် မၞိဟ် ရ။ ဍေံ ဖန် ညံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးတိ ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် တုဲ အခိင် လဟိင် မၞိဟ် တအ် ဂၠိုင် တိုန် ရ။
• အန္တရာယ် ကေုာံ ပြသၞာ (Risks): စက် တအ် သုင်စောဲ ဒြဟတ် ဂၠိုင် လောန် တုဲ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ပရေင် ပလီုပွဳပွူ သဘာဝ (Environmental pollution) ကေုာံ ဓါတ် ကာဗောန် ရ။ ပါဲနူ ဂှ် ပရေင် အလိုအလျောက် (Automation) ဝွံ ဖန် ညံင် ကမၠောန် မၞိဟ် တအ် ဂွံ အောန် စှ်ေ (Job displacement) ကေုာံ ပြသၞာ ပရေင် သမၠဲ စိုတ် ကတဵုဒှ် မာန် ရ။

၉. အနာဂတ် စက်ယန္တရာ (Future of Machines)

ဝှာင်:Honda ASIMO (cropped).jpg

ရဝ်ဗတ် အာသဳမဝ် (ASIMO) မဒှ် စက် ရဝ်ဗတ် မကွာ် ညံင် မၞိဟ်။

အနာဂတ် သွက် စက်ယန္တရာ ဝွံ ဆက်စပ် ဒၟံင် ကု နဲပညာ မသၠုင် အိုတ် ပ္ဍဲ ခေတ် ဏအ် ရ။

• ပညာ ကောန်နိမိတ် (Artificial Intelligence - AI): စက် တအ် ပ္ဍဲ အနာဂတ် ဝွံ ဟွံဒး မင် အမိင် နူ မၞိဟ် တွဵု ရ။ ဍေံတအ် မာန် ချပ်၊ လ္ၚတ် ကေုာံ သ္ဂုတ်တ် ကေတ်တ် အလဵု ဇကု မာန် ကၠုင် ရ (ဥပမာ - ကွဳစက် ဗဂေတ် အလဵုဇကု Self-driving cars)။
• စက် နာနဝ် (Nanomachines): တၠပညာ တအ် ဃော ဖန်ဗဒှ် ဒၟံင် စက် မၞုံ ဇမၞော် ဍောတ် နူကဵု ကလာပ်ရုပ် (Cells) သွက်ဂွံ စုတ် ပ္ဍဲ ခန္ဓကာယ မၞိဟ် တုဲ လွဳ ယဲ မာန် ရ။
• [ရဝ်ဗတ်] ကေုာံ မၞိဟ် (Human-Robot Interaction): စက် ရဝ်ဗတ် တအ် ဝွံ မလေပ် ပံင်နှဴ ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကောံ မၞိဟ် ညံင်ရဴ မၞိဟ် အရီုအဗင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ဂဥုဲ ရ။

လ္ၚတ်ရံင် ပရူ စက် သာမည ၆ သာ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန် ဍေံ (YouTube - English)

၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)

လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):

• Machine ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
• Britannica - Machine
• Kinematics Models for Design - ပြတိုက် ဝင် အမေရိကာန်။