စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ

စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ

ပရူပရာ အဓိက
တမ်မူလ	အဘိဓရ် (Abhidharma) ကေုာံ ဓမ္မဒေသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ
အဓိပ္ပါယ် နကဵု အင်္ဂလိက်	Buddhist Psychology
တင်လ္ၚတ် အဓိက	သဘာဝစိုတ်၊ စေတသိက်၊ ခန္ဓမသုန်၊ ပွမပလံင်ဗစိုပ်သတိ
ပရေင်စကာ ခေတ်လၟုဟ်	ပရေင်လွဳလွတ်စိုတ် နကဵုသတိ (Mindfulness-based therapy)

စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ (အၚ်္ဂလိက်: Buddhist Psychology) ဝွံ ဒှ်ပညာ မလ္ၚတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သဘာဝ စိုတ် (Mind)၊ လဒက်ပ္တန် လညာတ်စိုတ် (Mental processes) ကေုာံ အခိုက်အလိုက် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် မၞိဟ်တအ် နကဵု သဇိုင် လညာတ် ဒဿနိက ကေုာံ အဘိဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ပရေင်ပညာဝွံ လ္ၚတ်စဳစောတ် ဗီုလဵု ဒဒိုက် (Dukkha) ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ ကေုာံ ဗီုလဵု ဂွံဖအောန်ဖအဟ် ကေုာံ တိတ်ဗၠး နူကဵု ဒဒိုက်တအ်ဂှ် နကဵု နဲကဲမင်မွဲစိုတ် ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် ပညာရ။

သဇိုင် လညာတ် အဓိက

စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လညာတ် အဘိဓရ် (Abhidhamma) မဒှ် သၞောတ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စိုတ် မဍိုက်ပေင်အိုတ်ရ။ တင်သဇိုင် အဓိကဂမၠိုင်ဂှ်-

1. စိုတ် ကဵု စေတသိက် (Citta and Cetasika): လ္ၚတ် ဗီုလဵု စိုတ် (Citta - သဘာဝမတီအာရီု) ကေုာံ စေတသိက် (Cetasika - အရာမဗိုင်ကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကုစိုတ်) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ချဳဒရာင်ဒၟံင်ရ။
2. ခန္ဓမသုန် (The Five Aggregates): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရုပ် (Form)၊ ဝေဒနာ (Feeling)၊ သညာ (Perception)၊ သင်္ခါရ (Mental formations) ကေုာံ ဝိညာဏ် (Consciousness) ဟေင်ရ၊ အတ္တ (Self) ဟွံမွဲ သာ်ဝွံ လ္ၚတ်ရ။
3. မူလ အကုသိုလ် (Roots of Unwholesome Action): သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ်မပကဵု ညံင်စိုတ် ဂွံဟွံညိင်ဝတ် မတွံဂး လောဘ (Greed)၊ ဒေါသ (Hatred) ကေုာံ မောဟ (Delusion) ရ။

ပရေင်ၜတ်ကၞာတ် ကု စိုတ်ပညာ ရးပလိုတ်

ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တၠပညာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပါဒ်မာသဳရဳ ဒဳ သဳလဗာ (Padmasiri de Silva) တအ် ၜတ်ကၞာတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု စိုတ်ပညာ ရးပလိုတ် (Western Psychology) ဗွဲတၟေင် လညာတ် သဳဂမောန် ဖရုက် (Sigmund Freud) ရ။

• စိုတ်ပညာ ရးပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ရန်တၟအ် ညံင်မၞိဟ်မွဲ ဂွံကိတ်ညဳ လှောဲပြံင် ကုဂကောံမၞိဟ် (Social adaptation) ကေုာံ ပရေင်လွဳလွတ် ယဲစိုတ်ရ။
• ဆဂး စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် တိုင်ပ္ကဴ အဓိက သွက်ဂွံ တိတ်ဗၠး နူကဵု ပရေင်ဒဒိုက် စိုတ်အလုံအိုတ်သီု (Liberation from suffering) ကေုာံ ပွမဇၞော်မောဝ် သတိ (Mindfulness) လၟိုန်ကာလရ။

ပရေင်စကာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်

လညာတ် စိုတ်ပညာ ဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍလွဳလွတ် ပရေင်ထတ်ယုက်စိုတ် နကဵု ဗီုပြင် သိပ္ပံမာန်ကၠုင်ရ။ ဥပမာ-

• ပရေင်လွဳလွတ် နကဵုသတိ (Mindfulness-based cognitive therapy - MBCT): ပွမစကာ နဲကဲ ပလံင်ဗစိုပ်သတိ ကေုာံ သမာဓိ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲစိုတ်ဟွံမိပ် (Depression) ကေုာံ ယဲစိုတ်ဂၠိုင် (Anxiety)။
• ပရေင်ဇၞော်မောဝ် အစောမ်စရာဲစိုတ် (Emotional Resilience): နဲကဲ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ မြိမြန် ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲစိုတ် ကေုာံ ဖန်ဇန်ပြသၞာ ပ္ဍဲဘဝလၟေင်တ္ၚဲမာန်ရ။