စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ

စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူ (အင်္ဂလိက်: Olfactory Psychology / Psychology of Scent, အဳတလဳ: Psicologia dell'Olfatto) ဝွံ ဒှ်ကဏ္ဍပညာ မကတ်လ္ၚတ်၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ကေုာံ ပါ်ခြာ ပရေင်ဆက်စၠောံ အကြာ အာရီုသၟူ (Sense of Smell)၊ အကာဲအရာစိုတ်ဓာတ် (Emotions) ကေုာံ သမ္တီလက္ကရဴ (Memories) ရ။ ပ္ဍဲလောက အနုသုခုမရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Italian Haute Perfumery) မ္ဂး၊ ပညာဏအ်ဂှ် ဒှ်သဇိုင်အဓိက သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် မြမောဝ် မမာန်လွဳၜံင်ပတိုန် ရသစိုတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။

သဇိုင်သိပ္ပံ ကေုာံ သၞောတ်ဝ်လိမ်ဗေက် (The Limbic System)

ပ္ဍဲစိုတ်ပညာ အာရီုသၟူမ္ဂး၊ သၟူအမြာဲဂှ် ဒှ်အာရီုမွဲဓဝ် မဟွံဒးဒုင်ပါ်ခြာ နကဵုညာဏ်တွဵု (Rational filter) တုဲ ဍေံလုပ်စိုပ်အာ တပ်တပ် ဇရေင် -

• သၞောတ်ဝ် လိမ်ဗေက် (Limbic System): ဒှ်ဒၞာဲ က္ဍဟ်မထိင်ဒဝ်လဝ် ရသစိုတ်ဓာတ် ကေုာံ သမ္တီ။
• အာမဳဒါလာ (Amygdala): ဒၞာဲမကောပ်ကာဲ အကာဲအရာစိုတ် (မိပ်၊ ဖေက်၊ ဆာန်)။
• ဟိပ်ပိုကမ်ပတ် (Hippocampus): ဒၞာဲမသမ္တီလဝ် ပရူပရာလက္ကရဴ။

ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ရသမြမောဝ်မွဲမွဲဝွံ ဍေံမာန်ကတဵုဗဒှ်ကဵု "သတ္တိသမ္တီ ပရုသ်" (Proustian Memory Effect) မတွဟ်ဂး ပွမကလေင်ညာတ်ကေတ် သမ္တီလက္ကရဴ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညံင်ရဴ မကလေင်ဂျိုင်ကၠုင်တၟိကီုရ။

ဒဿန အနုသုခုမမြမောဝ် အဳတလဳ

တၠပညာရသမြမောဝ် အဳတလဳ (Il Naso / The Nose) တအ် သုင်စောဲ စိုတ်ပညာအာရီုသၟူ နကဵုလညာတ်ဒဿန (၃) သာ်ရ -

1. L'Emozione Liquida (ရသစိုတ်ဓာတ် ဍာ်): မြမောဝ်ဂှ် ဟွံသေင်ဆ ဍာ်မောဝ်မောဝ်၊ ဍေံဒှ် "စိုတ်ဓာတ် မဖျေံလဝ်ဗီုပြင်ဍာ်" ရ။ ဥပမာ - ရသသတ် Bergamot (နူ Calabria) ဂှ် ညးတအ်စကာ သွက်ဂွံလွဳၜံင်ပတိုန် စိုတ်ဓာတ် ပျူပျူမြဟ်မြဟ် ကေုာံ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲကသီု။
2. Il Ponte della Memoria (ဒံင်သံက် သမ္တီ): စကာရသ သဇိုင် (Base Notes) မပ္တံကု တၞးၜံက် ကေုာံ ကြက်စၠန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ပရေင်ခိုင်ကၠိုက် ကေုာံ ပရေင် စုက်လုက် အပ္ဍဲစိုတ် ညံင်ဟွံဂွံဝိုတ်မာန်။
3. L'Identità Personale (အဲနာဲ ကေုာံ အစောံစရာဲ): မြမောဝ်မွဲဂှ် ဍေံဒှ် ကိရိယာ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အဲနာဲ (Identity) ပူဂိုလ်မွဲရ။ မြမောဝ်မွဲတုပ်ကီုလေဝ် လတူစၞာံမၞိဟ်ဟွံတုပ်မ္ဂး ရသဍေံ ပြံင်လှာဲအာမာန်ရ။

လျးတော်ကော် ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောံစိုတ်

နကဵုလညာတ် တော်ကော် မ္ဂး စိုတ်ပညာ အာရီုသၟူဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘဴဓရ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -

• တင်မဆုက်ညုင် အာရီု (Sensory Pointers): ရသမြမောဝ်တအ်ဝွံ ဒှ် တင်မဆုက်ညုင် မစညုင်ထ္ၜးဏာ သမ္တီစိုတ်ဇကု ဇရေင်အခိင်ကာလ ဟွံသေင်မ္ဂး ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ ဍေံမာန်စညုင်ဏာ ဇရေင် လျးညာဏ် ဟွံသေင်မ္ဂး လေပ်စညုင်ဏာ ဇရေင်ပရေင်စံင်တူ (Trauma) လေဝ် မာန်ရ။
• နူ ဆုက်လုက် စိုပ် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ:
  • ပွမဂွံသၟူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ဆုက်လုက် (Initial Perception)။
  • ကာလသၟူဂှ် ပံင်ကောံကု စၞာံဇကုတုဲ ကတဵုဒှ်ရသတၟိဂှ် ဒှ် စုက်လုက် (Intimate Chemistry)။
  • ကာလသၟူဂှ် ဒှ်အာ သင်္ကေတဘဝဇကု (Signature Scent) မ္ဂး ဍေံစိုပ်အာ အဆံင် ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ (Total Familiarity) ရ။

ဖိုလ် ပ္ဍဲဘဝ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်

• ပွမကောပ်ကာဲ အာရီုစိုတ်: နကဵုပွမတီကၠိုဟ် စိုတ်ပညာအာရီုသၟူမ္ဂး၊ မၞိဟ်မွဲ လေပ်ရုဲစှ် သုင်စောဲရသမြမောဝ် သွက်ဂွံ ဖျေံလလံစိုတ် (Calming) ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ကဵုဒြဟတ် (Energizing) ပ္ဍဲကမၠောန်လၟိုန်တ္ၚဲမာန်ရ။
• ပရေင်ဆက်စၠောံ: ရသမြမောဝ် မဟွံမွဲကုရမျာင်ဏအ်ဂှ် လေပ်ဟီုတွံကဵု သဘာဝ၊ ဂုဏ်စရာဲ ကေုာံ သိက္ခာဇကု ဇရေင်ညးတၞဟ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ရသမြမောဝ်
• တင်မဆုက်ညုင်
• စုက်လုက်
• ပွမတီကၠိုဟ်သမ္တီ

နိဿဲ

• "Psicologia dell'Olfatto e Profumeria Italiana" (Olfactory Psychology and Italian Perfumery), Journal of Aesthetic Sensory.
• လညာတ်တော်ကော် အာရီုစိုတ် နူညးခၞံဝေါဟာမန် (၂၀၂၆)။