စေတသိက်
| ပညာအဘိဓမ္မ |
|---|
 |
| ဓရ်ပရမတ္ထ ၄ |
| စိုတ် ၈၉ |
| စေတသိက် ၅၂ |
| ပြကိုဟ် ၇ ကၞပ် |
| ဗုဒ္ဓဘာသာ Portal |
| စေတသိက် (Cetasika) | |
|---|---|
 လဒက်ပတန် စေတသိက် ၅၂ ပါ် | |
| ဂကူ | အဘိဓမ္မ (Abhidhamma) |
| လၟိဟ်အပ္တံ | ၅၂ ပါ် |
| ဂကောံအဓိက | အညသမာန် (၁၃)၊ အကုသဵု (၁၄)၊ သောဘဏ (၂၅) |
| ဆက်စပ် | စိုတ်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန် |
စေတသိက် (အင်္ဂလိက်: Cetasika) ဟီုဂှ် ဒှ်သဘာဝဓရ် မမှဳဒၟံင်ကဵုစိုတ်ရ။ ညံင်ရဴဍာ်မွဲခွက်ဂှ် ယဝ်ရပိုဲစုတ်အသာ်ဗကေတ်မ္ဂး ဍာ်ဂှ်ဒှ်အာအသာ်ဗကေတ်၊ စုတ်အသာ်သ္ၚေဝ်မ္ဂး ဒှ်အာအသာ်သ္ၚေဝ်ကီု၊ စိုတ်ဂှ်လေဝ် ယဝ်ရစေတသိက်ဟွံခိုဟ် (အကုသဵု) နှဴရဴမ္ဂး ဒှ်အာစိုတ်ဟွံခိုဟ်၊ ယဝ်ရစေတသိက်ခိုဟ် (သောဘဏ) နှဴရဴမ္ဂး ဒှ်အာစိုတ်ခိုဟ်ရ။
လက်သဏ္ဌာန် စေတသိက် ၄ သာ် (Four Characteristics)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတသိက်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ်မ္ဂး ဒးဍိုက်ပေင်ကဵု တင်စၟတ် ၄ သာ်တွဵုရ:
- ဧကုပ္ပါဒ (Ekuppāda): ကတဵုဒှ်တုပ်ကဵုစိုတ် (Rise together with consciousness)။
- ဧကနိရောဓ (Ekanirodha): ကမ်တုပ်ကဵုစိုတ် (Perish together with consciousness)။
- ဧကာရမ္မဏ (Ekārammaṇa): ဒုင်ကေတ်အာရီုတုပ်ကဵုစိုတ် (Have the same object)။
- ဧကဝတ္ထုက (Ekavatthuka): မှဳဒၞာဲဝတ္ထုရုပ်တုပ်ကဵုစိုတ် (Have the same basis)။
အတိုင်လၟိဟ် ၅၂ ပါ် (Classification of 52 Cetasikas)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲအဘိဓမ္မ ပါ်ခြာလဝ် စေတသိက် ၅၂ ပါ် နကဵု ၃ ဂကောံအဓိက:
၁. အညသမာန်စေတသိက် (၁၃ ပါ်)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် မနှဴရဴဂွံ သီုကုသဵု သီုအကုသဵု (Neutral factors)။
- သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ (၇): ဖဿ (ပွမစုက်)၊ ဝေဒနာ (ပွမဒုင်စသိုင်)၊ သညာ (ပွမစၟတ်သမ္တီ)၊ စေတနာ (ပွမပတိုက်ဖန်)၊ ဧကဂ္ဂတာ (ပွမစွံစိုတ်မွဲဒၞာဲ)၊ ဇဳဝိတိန္ဒြိယ (ပွမမင်မွဲလမျုဟ်စိုတ်)၊ မနသိကာရ (ပွမစွံစိုတ်ပ္ဍဲအာရီု)။
- ပကိဏ္ဏက (၆): ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ အဓိမောက္ခ၊ ဝဳရိယ၊ ပဳတိ၊ ဆန္ဒ။
၂. အကုသဵုစေတသိက် (၁၄ ပါ်)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် ဟွံခိုဟ် မဖန်ဗဒှ်ကဵု ဒုစရိုက် (Unwholesome factors)။
- မောဟ (ပွမဝိဝိင်)၊ အဟိရိက (ဟွံဂွံကဵုဒုစရိုက်)၊ အနောတ္တပ္ပ (ဟွံဖေက်ကဵုဒုစရိုက်)၊ ဥဒ္ဓစ္စ (စိုတ်ဟွံတန်ကြံင်)။
- လောဘ (ပွမစောဲလာံ)၊ ဒိဋ္ဌိ (ပွမညာတ်ဗၠေတ်)၊ မာန (ပွမထေင်ဇၞော်ဇကု)။
- ဒေါသ (ပွမထေဲ)၊ ဣဿာ (ပွမစူဠ)၊ မစ္ဆရိယ (ပွမစောဲဒြပ်)၊ ကုက္ကုစ္စ (ပွမစံင်တူ)။
- ထိန၊ မိဒ္ဓ (ပွမသတိက်မိပ်)၊ ဝိစိကိစ္ဆာ (ပွမသၠေဟ်ပမာ)။
၃. သောဘဏစေတသိက် (၂၅ ပါ်)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် ခိုဟ်ပြဲ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သုစရိုက် (Beautiful factors)။
- သဒ္ဓါ (ပွမလျိုင်ပတှ်ေ)၊ သတိ (ပွမဗှ်ဗၞုဟ်ဂွံ)၊ ဟိရိ (ဂွံကဵုဒုစရိုက်)၊ ဩတ္တပ္ပ (ဖေက်ကဵုဒုစရိုက်)၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ တတြမဇ္ဈတ္တတာ (ပွမစွံစိုတ်လဒေါဝ်)။
- ကာယပဿဒ္ဓိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိ (ပွမၜိုဟ်လလံ)၊ ကာယလဟုတာ၊ စိတ္တလဟုတာ (ပွမသာစိုတ်)။
- သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ (ဝိရတိ ၃)။
- ကရုဏာ၊ မုဒိတာ (အပ္ပမညာ ၂)။
- ပညိန္ဒြိယ (ပညာ/အမောဟ)။
နကဵုမတ်တၠပညာမန် (In Mon Context)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတသိက်ဝွံ ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် ဒှ်သဇိုင်ပညာစိတ္တဗေဒ:
- ပွမဒေါန်စိုတ်: အစာတၠမန်တအ် ဗ္တောန်ကၠုင် နဲကဲထိင်ဒဝ် "ဒေါသ" ကေုာံ "လောဘ" နကဵုပွမပၠုပ် "သတိ" ကေုာံ "မေတ္တာ" ရ။
- လိက်ပတ်လောကသိဒ္ဓိ: မလိက်ကဗျမန်တအ် ဗၟံက်ထ္ၜးအကာဲအရာစေတသိက် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်စိုတ်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆံင်မၞိဟ် ပ္ဍဲဘဝမံင်စံင်ရ။