စေတသိက် ၅၂
စေတသိက် ၅၂ (ပါဠိ: Cetasika, အင်္ဂလိက်: 52 Mental Factors) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဓရ်နာမ် မလေပ်ပံင်ယှုက်နှဴ ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အဘိဓရ်မ္ဂး "စိုတ်" ဝွံ ဍေံဆတီကေတ် အာရီု (ဥပမာ - ညာတ်ရုပ်) ဓဝ်ရတုဲ၊ အရာမဒုင်စသိုင်၊ မစၟတ်သမ္တီ၊ မဆာန်၊ မထေဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မလျိုင်ပတှ်ေတအ်ဂှ် ဒှ်အစောံသတ္တိ "စေတသိက်" တအ်ရ။ စိုတ်ဝွံ တုပ်တဴညံင်ရဴ ဍာ်အးအးတုဲ၊ စေတသိက်တအ်ဂှ် တုပ်တဴညံင်ရဴ ဍာ်ဂဥုဲ (သာ်နာနာ) မဖနှဴလဝ် ညံင်စိုတ်ဂွံပြံင်လှာဲအာကီုရ။
စေတသိက် အလုံအိုတ်သီု နွံ (၅၂) ပြကာတုဲ ဍေံတအ်ဝွံ ကိစ္စဇၞော်လောန် သွက်ဂွံဖန်ဇန်ကဵု လၟေင်စိုတ် ကေုာံ အကေင်အလိုက် သတ္တဝါတအ် လပါ်ကုသဵု၊ အကုသဵု၊ ဝိပါက် ကေုာံ ကြိယာရ။
လက္ခဏာ စေတသိက် ၄ သာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဓရ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် "စေတသိက်" မ္ဂး ဍေံဒးဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ (၄) သာ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ -
- ဧကုပ္ပါဒ (Ekuppāda): ပွမကတဵုဒှ် မွဲစွံ ကုစိုတ်။
- ဧကနိရောဓ (Ekanirodha): ပွမလီုအာ (ပၠိုတ်အာ) မွဲစွံ ကုစိုတ်။
- ဧကာရမ္မဏ (Ekārammaṇa): ပွမဂိုတ်ကေတ် (ညာတ်) အာရီု တုပ်ကဵုစိုတ်။
- ဧကဝတ္ထုက (Ekavatthuka): ပွမမှီဗ္ဒဗ္ဒာဲ လတူဝတ္ထုရုပ် (ဥပမာ - မတ်၊ ကတောဝ်၊ ဟဒယ) တုပ်ကဵုစိုတ်။
ယဝ်ရ ဓရ်မွဲမွဲ ဍိုက်ပေင်ကဵု လက္ခဏာ ၄ သာ်ဏအ်ဟေင် ဍေံဒှ် စေတသိက် ဍာံစၟတ်ရ။
ပါ်ခြာ ဂကောံစေတသိက် ၅၂
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတသိက် ၅၂ ပြကာဝွံ ပါ်လဝ် ဂကောံအဓိက နွံ (၃) သာ်ရ -
၁။ အညသမာနစေတသိက် (၁၃) သာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် မလေပ်ပံင်စပ် ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်ကုသဵုကီု သီုကဵု စိုတ်အကုသဵုရ။ ဍေံတအ်ဝွံ ညံင်ရဴ မၞိဟ်မပါ်ပကတိကီု ယဝ်ပံင်ကဵု မၞိဟ်ခိုဟ်လေဝ် ခိုဟ်အာ၊ ယဝ်ပံင်ကဵု မၞိဟ်ပရေံလေဝ် ပရေံအာရ။
- သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ (၇): မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်အလုံအိုတ်သီု ၈၉ ဒဒှ်။ (ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဧကဂ္ဂတာ၊ ဇဳဝိတိန္ဒြိယ၊ မနသိကာရ)။
- ပကိဏ္ဏက (၆): မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်လ္ၚဵုတအ်ဟေင်။ (ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ အဓိမောက္ခ၊ ဝဳရိယ၊ ပဳတိ၊ ဆန္ဒ)။
၂။ အကုသလစေတသိက် (၁၄) သာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်အကုသဵု (စိုတ်ဟွံခိုဟ်) ဟေင်။ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် သွက်ဂွံကၠောန် ဒုစရိုတ်ရ။
- မောဟစတုက္က (၄): မောဟ (ဟွံတီဍာံ)၊ အဟိရိက (ဟွံဂွဒုဟ်)၊ အနောတ္တပ္ပ (ဟွံဖေက်ဒုဟ်)၊ ဥဒ္ဓစ္စ (စိုတ်ပြးဇး)။
- လောဘတိက (၃): လောဘ (မက်ဂၠက်)၊ ဒိဋ္ဌိ (ညာတ်မှာ)၊ မာန (သၠုင်စိုတ်/ပြိုင်ပကာန်)။
- ဒေါသစတုက္က (၄): ဒေါသ (ထေဲပၞတ်)၊ ဣဿာ (စိုတ်စၞာဲ/စောန်စိုတ်)၊ မစ္ဆရိယ (စိုတ်တေင်/ဟွံမိက်ကဵု)၊ ကုက္ကုစ္စ (ကလေင်ကတဴစိုတ်)။
- ထဳနမိဒ္ဓ (၂): ထဳန (စိုတ်ဇြိုင်ဲ)၊ မိဒ္ဓ (စေတသိက်ဇြိုင်ဲ/မိက်ဂွံတိက်)။
- ဝိစိကိစ္ဆာ (၁): ဝိစိကိစ္ဆာ (သံသယ လတူကျာ်၊ ဓရ်၊ သင်)။
၃။ သောဘဏစေတသိက် (၂၅) သာ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဒှ်စေတသိက် မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်သောဘဏ (စိုတ်ခိုဟ်ဆာဲ / စိုတ်ကုသဵု / ဝိပါက်ခိုဟ်) ဟေင်။ ဍေံတအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ် သွက်ဂွံကၠောန် သုစရိုတ် ကေုာံ ဘာဝနာရ။
- သောဘဏသာဓာရဏ (၁၉): မလေပ်ကတဵုဒှ်မွဲစွံ ကုစိုတ်သောဘဏ အလုံအိုတ်သီု။ (သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ဟိရိ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ စဒှ်တအ်)။
- ဝိရတဳ (၃): ပွမဝေင်ပါဲ နူဒုစရိုတ်။ (သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇဳဝ)။
- အပ္ပမညာ (၂): ပွမแผ่မေတ္တာ ကရုဏာ လတူသတ္တဝါ ဟွံမဲကဵု အပိုဒ်အပိုင်။ (ကရုဏာ၊ မုဒိတာ)။
- ပညိန္ဒြိယ (၁): ပညာ ဟွံသေင်မ္ဂး အမောဟ (ပွမတီကၠိုဟ်ခၠင် သဘဴဓရ် အတိုင်ဍာံစၟတ်)။
သရုပ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စေတသိက် ၅၂ ပြကာဝွံ ဒှ်သ္ဇိုင်တမ်မူလ သွက်ဂွံသ္ၚဳဂၠေပ် လၟေင်စိုတ်ပိုဲ သတ္တဝါတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပ္ကတ်ပ္ကေင် ဝိပဿနာမ္ဂး ပွမတီကၠိုဟ် ကေုာံ စၟတ်သမ္တီမာန် လတူစေတသိက် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် (ဥပမာ - လောဘကတဵုဒှ်၊ သတိကတဵုဒှ်) ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် အဓိက သွက်ဂွံဖအးကၠေအ် ကိလေသတအ်ရ။
နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ဇနကာဘိဝံသ၊ အရှင် (၁၉၉၉)။ အဘိဓမ္မာတ္ထသင်္ဂဟ။
- နာရဒ၊ ထေရ် (၁၉၇၉)။ A Manual of Abhidhamma။
- Mental factors (Buddhism), Wikipedia။