စၞစမန်
စၞစမန် (အၚ်္ဂလိက်: Mon cuisine, သေံ: อาหารมอญ ) ဝွံ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အနုသုခုမ ပရေင်စၞစ မဆေင်စပ် ကုဂကူမန် မတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသရးမန် ဍုင်ဗၟာ သၟဝ် ကေုာံ ဒေသလ္ၚဵု ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။[၁] စၞစမန်ဝွံ ဟိုတ်နူ ဂကူမန်တအ် မတန်တဴကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳ ကေုာံ ဇိုင်ပြင်ၜဳမှာသၟိတ်တုဲ ကပေါတ်တမ် အဓိကဂှ် ဒှ် က၊ ဂတာံ၊ ၚုဲ ကေုာံ ကပေါတ်တိတ်နူဍာ် သီုကဵု ဖရံက်ဂမၠိုင်ရ။ အခိုက်စၞမန်ဝွံ ဇီုကပိုက်လဝ် လတူ စၞစဗၟာ ကေုာံ စၞစသေံ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ စၞစပြာကတ် မပ္တံကဵု ပုင်သင်္ကြာန် (Khao Chae) ကေုာံ မုင်ဟင် (Mohinga) တအ်ဝွံ တမ်ရိုဟ်ဍေံ ကၠုင်နူ ဂကူမန်တအ်ရ။[၂]
စၞစမန်ဝွံ ဍိုက်ပေင်တဴ ကုရှ် သ္ဇိုဟ်နက် မပ္တံကဵု ရှ်ဖျး၊ ဍာတ် ကေုာံ ဖၞုင်ရ။ အရသာ စၞမန်ဂှ် ဟွံကတဴလောန်အာ ဗီုစၞသေံတုဲ ဟွံကၠေင်လောန်အာ ဗီုစၞဗၟာရ။ ဍေံဒှ် စၞစမကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်တုဲ စကာလဝ် သၞောဝ်သဘာဝ မပ္တံကဵု ကဴ၊ သတ်ဆု၊ ရိုဟ်ဆု ကေုာံ တၞးဆုဂမၠိုင် ဗွဲမလှဲလးရ။
၁။ ဝင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ (History and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင်စၞစမန် ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင် ဂကူမန် မတန်တဴ ပ္ဍဲဒေသ အာရှအဂၞဲ နူကဵု ခေတ်သုဝဏ္ဏဘူမိ ကေုာံ ခေတ်ဒွါရဝတဳ တေအ်ရ။[၃] မန်တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူ မလွဳလွတ် တဵုလွဳ သြောအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်တုဲ ပုင် ဂှ် ဒှ်စၞအဓိက သွက်ဘဝ ဇၟာပ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဟံသာဝတဳ မဇၞော်မောဝ်ဂှ် အခိုက်ကၞာ စၞစမန် ဝွံ ပြးဇးစိုပ်အာ အလုံမွဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲရ။
ဂကူမန်တအ်ဝွံ လေပ်စဳကၠး ပ္ဍဲအရာ မကၠောန် ဖရံက် (Fermented fish paste) တုဲ ဍေံဝွံ ဒှ်ကပေါတ် အဓိက သွက်ဂွံ ပခိုဟ်ပတိုန် ရှ်စၞစဂမၠိုင်ရ။ ဖရံက်မန် ဝွံ ဒှ်သဇိုင် သွက်စၞစ ဒေသနာနာ မပ္တံကဵု (Ngapi) ပ္ဍဲဗၟာ ကေုာံ (Kapi) ပ္ဍဲသေံရ။[၄] ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာမန်မ္ဂး ပွမကဵုဒါန် စၞစ ကုခမဳသင် ကေုာံ ပွမဒုင်ကၟုဲ နကဵု စၞစ ခိုဟ်ဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပြာကတ်တုဲ ဒှ်သင်္ကေတ ယေန်သၞာင်မန် မွဲရ။
၂။ ကပေါတ်တမ် အဓိကဂမၠိုင် (Main Ingredients)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စၞစမန် ဝွံ စကာ ကပေါတ်သဘာဝ မပ္တံကဵု သၞေဝ်ကေဝ် ကေုာံ က မဂွံနူ ဒေသဇကုရ။[၅] ကပေါတ်တမ် အဓိကတအ်ဂှ် ဓမံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဇယား ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ-
| ယၟု (မန်) | ယၟု (အင်္ဂလိက်) | အလုံအစောံ ကေုာံ ပရေင်စကာ |
|---|---|---|
| ဖရံက် (Hpa-rok) | Fermented Fish Paste | ဒှ်သဇိုင် အဓိက သွက်ဂွံ ပၠုပ်ရှ် ပ္ဍဲသွ ကေုာံ ယိုဟ် သီုဖအိုတ်။ |
| သတ်ဗြဴ (Krao) | Coconut | ဍာ်တှ်သတ်ဗြဴ ဂှ် စကာ ပ္ဍဲ သွ၊ ကွာင် ကေုာံ စၞဍာတ်။ |
| တၞးမုင်လာ် | Roselle Leaves | စကာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ ရှ်ဖျး ပ္ဍဲသွဍာ် ကေုာံ သွဖျး။ |
| မလမ္မစက် | Tamarind | စကာ သွက်ရှ်ဖျး သဘာဝ ပ္ဍဲသွ ကေုာံ ဖရံက်စုတ်မအ်။ |
| ဒုန် (Bamboo) | Bamboo Shoots | ကတဵုဒှ်စၞအဓိက ပ္ဍဲအခိင် ဗြဲ မပ္တံကဵု သွဒုန် ကေုာံ ယိုဟ်ဒုန်။ |
| မြေက်ခမိဟ် | Turmeric | စကာ သွက်ဂွံ ပသ္အးကျာမသ က ကေုာံ ကဵု အသာ် သ္ၚေက် ပ္ဍဲသွ။ |
၃။ စၞစ အဓိကဂမၠိုင် (Signature Dishes)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စၞစ အဓိက ဂကူမန်တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု သွက၊ သွဖျး၊ ကေုာံ ယိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။ စၞစ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ်-
- သွၜိုဟ် (Banana Trunk Soup): ဒှ်သွ အခိုက်ကၞာမန် မကၠောန်လဝ် နကဵု လဒေါဝ်တၞံဗြာတ် (ၜိုဟ်)၊ က၊ ကေုာံ ဍာ်တှ်သတ်ဗြဴရ။ သွဏအ်ဝွံ ကၠောန်စ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင် သဘင်ကၞာ ကေုာံ ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲရ။
- သွကမန် (Mon Fish Curry): သွက မကၠောန်လဝ် နကဵု က၊ မြေက်ခမိဟ်၊ မလမ္မစက် ကေုာံ ဖရံက်။ ဍေံဟွံကၠေင် ဗီုသွဗၟာတုဲ ဍိုက်ပေင်ကဵု ရှ်ဖျး ကေုာံ ဍာတ်သဘာဝရ။
- မုင်ဟင် (Mohinga): ၜိုန်ရ လၟုဟ် ဒှ်စၞစ အဓိက ဍုင်ဗၟာ ကီုလေဝ်၊ တမ်ရိုဟ်ဍေံ ကၠုင်နူ စၞမန် "မုင်ဟင်" (Mung Hing) ရ။[၆] ဍေံဒှ် ကွာင်ဇုက် မစုတ်လဝ် သွဟ်က ကေုာံ တၞံၜိုဟ်ရ။
၄။ စၞစ သဘင် ကေုာံ အခိင်ကာလ (Festival and Seasonal Foods)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန်မ္ဂး စၞစသဘင် ဝွံ ကိစ္စဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ မပြာကတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပုင်သင်္ကြာန် ရ။
- ပုင်သင်္ကြာန် (Thingyan Rice / Khao Chae): ပ္ဍဲအခိင် သဘင်အတးသင်္ကြာန် (ဂိတုဨပြဳ) ဂှ် မန်တအ် ကၠောန် ပုင်သင်္ကြာန် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကေုာံ သွက်ဂွံ စဒုင်တ္ၚဲကတဴရ။ ပုင်ဏအ်ဂှ် တောမ်လဝ် သ္အးသ္အးတုဲ စုတ်လဝ် ပ္ဍဲဍာ် မမောဝ်လဝ် နကဵု ကဴနာနာသာ် ကေုာံ ပ္ကဴဖယံက်ရ။ ဍေံဂှ် ဒးစ ပံင်ကောံ ကု သွဟ် မပ္တံကဵု ကဖျုန်၊ မြေက်စုတ်ကဖျုန်၊ ကေုာံ သၞေဝ်ကေဝ်ဂမၠိုင်ရ။ အခိုက်ဏအ်ဝွံ ဂကူသေံတအ် ကေတ်စ နူမန်တုဲ လၟုဟ် ပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ နကဵုယၟု (Khao Chae) ရ။[၇]
- ကွာင်ယိုဟ် (Kalamay): ဒှ်ကွာင် သွက်သဘင် မကၠောန်လဝ် နကဵု ဍာ်တှ်သတ်ဗြဴ၊ သြောအ် ကေုာံ တင်လာဲ မထၞက်လဝ် ဗွဲမလအ်ရ။
၅။ သွ ကေုာံ သွဟ်ဂမၠိုင် (Curries and Soups)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သွမန်တအ်ဂှ် အဓိက ရန်တၟအ် ညံင်ဂွံ ဂွံရှ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ကေုာံ သ္အးဇ္ၚး (Clear Soups) ရ။
- သွဍာ် (Clear Soup): သွဍာ် သၞေဝ်ကေဝ် မပ္တံကဵု တၞးမုင်လာ် မစုတ်လဝ် က ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞုင်ကမၠတ် (Dried shrimp) သွက်ဂွံ ဂွံရှ် ဖျးဖျး ဍာတ်ဍာတ်ရ。
- ဖရံက်စုတ်မအ် (Ngapi Yay): ဍာ်ဖရံက် မဍုန်လဝ် နကဵု မြေက် ကေုာံ မလမ္မစက်တုဲ မဒးစ ပံင်ကောံ ကု သၞေဝ်ကေဝ် ဂျိုင်ဂျိုင် (Fresh vegetables) ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဍေံဒှ် စၞစ ဇၟာပ်တ္ၚဲ သွက်သ္ၚိကၟိန်မန်တအ်ရ။
၆။ ကွာင် ကေုာံ စၞဍာတ် (Snacks and Desserts)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကွာင်မန် (Mon Snacks) တအ်ဂှ် လွဳစကာလဝ် ကပေါတ် မပ္တံကဵု သြောအ်၊ ကၠိုင်၊ သတ်ဗြဴ ကေုာံ တင်လာဲ အဓိကရ။
၇။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကေုာံ ဓဝ်ဇီုကပိုက် (Evolution and Influence)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
စၞစမန် ဝွံ ဇီုကပိုက် လတူ အခိုက်စၞ ဂကူဝုတ်ဒိုဟ်တအ် ဗွဲမဇၞော်ရ။
- လတူ ဍုင်ဗၟာ: စၞဗၟာ မပ္တံကဵု မုန့်ဟင်းခါး (မုင်ဟင်)၊ ငပိရည် (ဖရံက်စုတ်မအ်)၊ ကေုာံ သွကနာနာတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် လတူ အခိုက်မန်ရ။ မန်တအ် မစိုပ်အာ ဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲခေတ်သၟိင်အနဝ်ရထာ ဂှ် ပါလုပ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ စၞစ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ဗွဲမဇၞော်ရ။[၉]
- လတူ ဍုင်သေံ: ဂကူမန် မပြံင်မံင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ (ဥပမာ ပ္ဍဲ ကိုဟ်ကရိတ် - Koh Kret ကေုာံ သမုဒ်သာခေါန် - Samut Sakhon) တအ် မင်မဲလဝ် အခိုက်စၞမန်တုဲ၊ Khao Chae ကေုာံ Kaeng Som (သွဖျး) တအ်ဝွံ ဒှ်စၞသေံ မကၠုင်နူ မန်တအ်ရ။[၁၀]
၈။ ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဓါတ်စၞ (Health and Nutrition)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စၞစမန် ဝွံ ဍိုက်ပေင်တဴ ကုဓါတ် မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်ရ။[၁၁]
- အောမဳဂါ-၃ (Omega-3): ဟိုတ်နူ စကာ က ကေုာံ ဂတာံ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ၊ ကလိဂွံ ဓါတ်ခိုဟ် သွက် က္ဍဟ် ကေုာံ ဂြိုဟ်။
- ဓါတ်ပြဝ်ဗာဲအဝ်တေတ် (Probiotics): ဖရံက် ကေုာံ စၞစ မစုတ်လဝ် ဖရံက်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဗက်တဳရဳယျာ မခိုဟ် သွက်ကြုတ် (Gut health) ရ။
- ဟွံကၠေင်လောန်: သွမန်တအ်ဂှ် စကာ ကၠေင်အောန်တုဲ ဍုန်လဝ် နကဵုဍာ် ကေုာံ စုတ် ဍာ်တှ်သတ်ဗြဴ သဘာဝရ။
၉။ ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ် (Geography and Where to find)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟုဟ်မ္ဂး စၞစမန် မဇေတ်သ္မာတ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ-
- တွဵုရးဍုင်မန်: ဍုင်မတ်မလီု၊ သဓီု၊ မုဒုံ ကေုာံ ရေဝ်။
- ဍုင်သေံ: တကအ် ကိုဟ်ကရိတ် (Koh Kret) ပ္ဍဲ ၜဳမာဲနမ်၊ သမုဒ်သာခေါန် (Samut Sakhon) ကေုာံ ဝင်္က (Sangkhlaburi) ပ္ဍဲ ခရိုင်ကာန်ချ်နဗူရဳ ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဏအ် နွံကဵု ဖျာစၞစမန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။[၁၂]
၁၀။ နိဂီု (Conclusion)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]စၞစမန် ဝွံ ဟွံသေင် ကုဆ အရာမဖဲကြုတ်မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ဒှ်ဒ္ၚောဝ် မထ္ၜးကဵု ဝင်၊ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴ ဘဝ ဂကူမန် မွဲရ။ ၜိုန်ရ ဂကူမန်တအ် ဒးဆောမ်ဒုင် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲဝင် ဍုင်ကွာန် ကီုလေဝ်၊ အနုသုခုမ စၞစမန် ဝွံ တန်တဴဒၟံင် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်တုဲ ဆက်တုဲ ဇီုကပိုက် ကဵုဒၟံင် ဖဵုခိုဟ် လတူ အခိုက်စၞ အလုံဒေသ အာရှအဂၞဲ ဖိုဟ်ရ။ သွက်ညးမလ္ၚတ် ယေန်သၞာင်မန်တအ်မ္ဂး ပွမစမ်ကျောဝ် ရှ်စၞမန် ဝွံ ဒှ်အရာ မဟွံထေက်ကဵု ဒးဝိုတ် ကၠေအ်ရ။
ဆက်လ္ၚတ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]တင်နိဿဲဂမၠိုင်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Van Esterik, P. (2008). Food Culture in Southeast Asia. Greenwood Press.
- ↑ Aung-Thwin, M. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. University of Hawaii Press.
- ↑ Luce, G. H. (1969). Old Burma-Early Pagan. J.J. Augustin.
- ↑ Smith, J. (2020). Fermented Foods of Southeast Asia. Culinary Studies Press.
- ↑ Guhler, U. (1999). The Mon People: Food and Culture. Asian Studies Journal.
- ↑ South, A. (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma. Routledge.
- ↑ Ocha, S. (2015). Thai Cuisine and its Mon Origins. Bangkok Post Books.
- ↑ Hla, Nai Pan. (1992). The Significant Role of the Mon Version of the Rajadhirat. Toyo Bunko.
- ↑ Visser, M. (2018). Traditional Diets of Myanmar: A Historical Overview. Southeast Asian Studies Journal.
- ↑ Sunthorn Phu. Nirat Phra Pathom. (Historical accounts mentioning Mon settlements).
- ↑ Esterik, P. (2008). p. 85.
- ↑ Asian Travel Guide. "Mon Communities in Thailand." 2021.