ဆိ
ဆိ (အၚ်္ဂလိက်: To filter / To sift / To strain) ဂှ် ဒှ်ကြိယာမန် မံက်ထ္ၜးကဵု ပွမပါ်ခြာကေတ် အရာမွဲမွဲ နူကဵုအရာမနှဴရဴဒၟံင်ဂမၠိုင် (ဥပမာ - ဆိသ္ၚု၊ ဆိဍာ်)။ ဝေါဟာရဏအ် သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲကမၠောန်ဗ္ၚ၊ ပရေင်စသုင် ကေုာံ ပရေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဗွဲမလှဲလးရ။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဗေဒ (Etymological Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုနိဿဲ နူအဘိဓာန် နာဲသက်လောန် ကေုာံ H.L. Shorto ဂှ် ပိုဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂွံမ္ဂး:
- တမ်ဝေါဟာရ: "ဆိ" (chi') ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရမန်တမ်မူလ (Mon-Khmer origin)။
- အဓိပ္ပာယ်သဒ္ဒါ: နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ကြိယာ (v)။ သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲအရာ "ဆိသ္ၚု" (To sift rice)၊ "ဆိဍာ်" (To filter water)။
- ဗီုပြင် (Morphology): ဆိ (v) -> လဆိ (n) (Nominalization)။ H.L. Shorto (OM: chi') ပသောင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ပွမဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂွံဂွံအရာမသ္အးဇ္ၚး (To purify/separate) ရ။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၅ ကဏ္ဍ (Multidisciplinary Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ ကဏ္ဍယေန်သၞာင် (Cultural)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် "ဆိ" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ပရေင်စသုင်။ ပွမ "ဆိသ္ၚု" နကဵုတၟာဲ (Sieve) ဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာမန် မကၠောန်ကၠုင်လုကဴအခိင်ဗွဲမလောန်။ ဣဏအ်ဂှ် ထ္ၜးကဵုဒဒှ်ရ ဂကူမန်နွံကဵု ပွမစွံသတိ ပ္ဍဲအရာမသ္အးဇ္ၚး ကေုာံ ပွမပါ်ခြာ အရာမခိုဟ် ကေုာံ အရာမပရံရ။
၂။ ကဏ္ဍပရေင်မၞိဟ် (Social)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဆိ" ဒှ်သင်္ကေတ ပရေင်ရုဲစှ် (Social selection)။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မန် ပွမရုဲစှ်ကေတ် ညးမနွံကဵုပညာ ကေုာံ သိက္ခာဂှ် ညံင်ရဴပွမ "ဆိကေတ်သ္ၚု" ရ။ နာဲသက်လောန် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပွမဆိကေတ် ဝေါဟာရမန်မသ္အးဇ္ၚးဂှ် ဒှ်တာလျိုင် တၠပညာမန်တအ်ရ။
၃။ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် "ဆိ" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ပွမပါ်ခြာ တင်ဂၞင် (Information filtering)။ ပွမဆိကေတ် တင်ဂၞင်မဍာံစၟတ် နူကဵုတင်ဂၞင်မဗၠေတ်မှာဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဒးရးရ။
၄။ ကဏ္ဍဘာသာ (Religious)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲဘာသာ "ဆိ" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ပွမသ္အးဇ္ၚးစိုတ် (Purification of mind)။ ပွမဆိကေတ် ကိလေသတအ် နူကဵုသန္ထာန်စိုတ် ညံင်စိုတ်ဂွံဇြုင်သ္ဍိုက်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ကမၠောန်ဓရ်ရ။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဝေါဟာရ "ဍာ်ဆိ" (Filtered water) မဒှ်အရာခမဳသင်တအ် မဒးသုင်စောဲ ညံင်ဟွံဂွံဂစိုတ် သတ်လမျီုဍောတ်တ်ရ။
၅။ ကဏ္ဍစိုတ်ဗေဒ (Psychological)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဆိ" ဒှ်ပွမပါ်ခြာ အာရီု (Cognitive filtering)။ အတိုင်နာဲသက်လောန် မချူလဝ် "သူစရိုတ်ပ္တန်" ဂှ် စိုတ်မနွံကဵုသတိမ္ဂး ဍေံဗိုင် "ဆိ" ကဵုတင်စိုတ်မဗၠေတ်မှာတအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု လဟီု ကေုာံ ကမၠောန်မပြဲရ။
ဝေါဟာရမဆက်စပ် (Related Terms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| မန် (Shorto/Nai Sac Lun) | ရမျာင်ကၠာဲ | အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပာယ် |
|---|---|---|---|
| ဆိသ္ၚု | Chi-Sngu | To sift rice | ပွမပါ်ခြာသ္ၚု နကဵုတၟာဲ |
| ဆိဍာ် | Chi-Dak | To filter water | ပွမပ္တိတ်အညိအေန် နူဍာ် |
| လဆိ | La-chi | Filter / Sieve | ကပေါတ် သွက်ဂွံဆိ (နာမ်) |
| ဆိပါ် | Chi-Pai | To discriminate | ပွမပါ်ခြာ ဗွဲမဇြိုဟ်နက် |
ရံင်အဏအ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သက်လောန်၊ နာဲ။ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (A Mon-Burmese Dictionary)။
- Shorto, H.L. A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press.
- Shorto, H.L. Dictionary of Old Mon Inscriptions.