ဆုင်
ဆုင် (အၚ်္ဂလိက်: To encounter / To smell / To meet) ဂှ် ဒှ်ကြိယာမန် မနွံကဵုအဓိပ္ပာယ်ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင်ကဵုဒၞာဲမသုင်စောဲ (Context)။ ဝေါဟာရဏအ် သုင်စောဲဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမဂွံသၟူ နကဵုမုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအရာမဆိုက်ဗဒက် ဂဗညးသကအ် ဗွဲမဒးရးရ။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဝေါဟာရဗေဒ (Etymological Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နကဵုနိဿဲ နူအဘိဓာန် နာဲသက်လောန် ကေုာံ H.L. Shorto ဂှ် ပိုဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂွံမ္ဂး:
- တမ်ဝေါဟာရ: "ဆုင်" (chuṅ) ဝွံ ဒှ်ဝေါဟာရမန်တမ်မူလ။
- အဓိပ္ပာယ် ၁: (To smell) ပွမဂွံသၟူ။ H.L. Shorto (OM: chuṅ / MM: chuṅ) ပသောင်လဝ် ဒဒှ်ရ ဒှ်ပွမသိုက်က္ဍးနကဵုအာရီုမုဟ်။
- အဓိပ္ပာယ် ၂: (To meet/encounter) ပွမဆုင်ဂဗ။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ညံင်ရဴဝေါဟာရ "ဆုင်ဂဗ"၊ "ဆိုက်ဗဒက်" ရ။
- နဲကဲပြံင်လှာဲ: ဆုင် (v) -> လဆုင် (n) (Nominalization)။
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ၅ ကဏ္ဍ (Multidisciplinary Analysis)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]၁။ ကဏ္ဍယေန်သၞာင် (Cultural)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲယေန်သၞာင်မန် "ဆုင်" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု ပရေင်ရှေ်သှေ် (Respect)။ ဝေါဟာရ "ဆုင်မုဟ်" ဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ဂကူအဂၞဲဂမၠိုင် မသုင်စောဲပရေင်ဆာန် အကြာမိမ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာင်မဇြိုဟ်နက် နူကဵုပွမ "မုက်" (Kiss) နကဵုပါင်ရ။
၂။ ကဏ္ဍပရေင်မၞိဟ် (Social)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဆုင်ဂဗ" ဒှ်သဇိုင်ပရေင်မၞိဟ်။ ပွမဆုင်ဂဗညးသကအ် (Social interaction) ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ဆာန်ကၟေအ်။ နာဲသက်လောန် ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပွမဆုင်ဂဗ ညးတၠပညာတအ်ဂှ် ကဵုဖိုလ်ဗဟုသုတ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
၃။ ကဏ္ဍပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲရာဇာဝင်မန် "ဆုင်ဂဗ" (Diplomatic meeting) ဂှ် ဒှ်ဗျူဟာပရေင်ဍုင်ကွာန်။ ပွမဆုင်ဂဗ အကြာသၟိင်တၠၜါလ္ပာ် သွက်ဂွံပတုဲတင်လ္ၚတ် (Negotiation) ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် ဍုင်ကွာန်ရ။
၄။ ကဏ္ဍဘာသာ (Religious)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲဘာသာ "ဆုင်" ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု အာရီု ၅ သာ် (ဃာန - အာရီုမုဟ်)။ ပွမဂွံသၟူ (ဆုင်) မြမောဝ်ပ္ကဴသဝ် မပူဇဴကျာ်ဂှ် ကဵုဖိုလ်သဒ္ဓါစိုတ် ညံင်ဂွံလျုင်ဇြုင်သ္ဍိုက်ရ။ နာဲသက်လောန် ပသောင်လဝ် ဝေါဟာရ "ဆုင်ဓရ်" နဒဒှ် ပွမဂဗဆုင်ကဵု တရားဓမ္မ ရ။
၅။ ကဏ္ဍစိုတ်ဗေဒ (Psychological)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]"ဆုင်" ဒှ်ပွမဒုင်စသိုင် (Perception)။ အာရီုမုဟ် (Olfactory sense) ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင်ကဵု သတိသမ္တီ (Memory)။ ပွမဆုင်ဂွံသၟူမွဲမွဲ မဂပ်ဂဝ်ကဵုစိုတ်မ္ဂး ကဵုဖိုလ်စိုတ်ဓာတ် ညံင်ဂွံမိပ်မြဟ်ရ။ ပွမ "ဆုင်" (Embrace/Sniff kiss) ဂှ် ကဵုဇြဟတ်စိုတ် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်သြိုဟ် (Psychological security) ရ။
ဝေါဟာရမဆက်စပ် (Related Terms)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| မန် (Shorto/Nai Sac Lun) | ရမျာင်ကၠာဲ | အင်္ဂလိက် | အဓိပ္ပာယ် |
|---|---|---|---|
| ဆုင်မုဟ် | Chuṅ-Muh | To kiss (Sniff) | ပွမဆာန်နကဵုမုဟ် |
| ဆုင်ဂဗ | Chuṅ-Gap | To encounter | ပွမဆိုက်ဗဒက် ညးသကအ် |
| ဂွံသၟူ (ဆုင်သၟူ) | Gwam-Smū | To smell | ပွမဒုင်စသိုင် အာရီုမုဟ် |
| လဆုင် | La-chuṅ | Encounter | ပွမဆုင်ဂဗ (နာမ်) |
ရံင်အဏအ်
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]နိဿဲ
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- သက်လောန်၊ နာဲ။ အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ (A Mon-Burmese Dictionary)။
- Shorto, H.L. A Dictionary of Modern Spoken Mon. Oxford University Press.
- Shorto, H.L. Dictionary of Old Mon Inscriptions.