ဇမၠု

ဇဗၠု (Betel)

ဂကူ (Genus)	Piper
ဂကူသၟဝ် (Species)	P. betle
ယၟုပၟိက် (Binomial name)	Piper betle

ဇဗၠု (အၚ်္ဂလိက်: Betel; လေတ္တေန်: Piper betle) ဝွံ ဒှ် တၞံဇုက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံရုက္ခဗေဒ Piperaceae (မဒှ် ဂကောံ မတုပ် ကု မြေက်ခမိဟ် ကေုာံ ကာဗာ) ရ။ တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ညံင်ရဴ ဖျုန်ဂြိုဟ် (heart-shaped) တုဲ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် ဂေက်ဂေက်ရ။ တၞးဇဗၠု ဏအ်ဂှ် စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ နဒဒှ် အရာသွက်ဂွံ စပ် (စဇဗၠု) မွဲစွံ ကု သတ် (Areca nut) ကေုာံ ထၟောတ် (Slaked lime) ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဝင် ယေန်သၞာင် ဂကူမန် ကေုာံ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ ဒေသအာရှ ဂှ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဟွံသေင် ဆ အရာသွက်ဂွံ စသုင် မွဲဓဝ်၊ ဍေံဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သဘင် ကိစ္စဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲ၊ ပွမကလအ် ညးဇၞော်၊ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရဴဂဴ ပ္ဍဲ ဘာသာ ကေုာံ ကလော်သ္ၚိ တအ်ရ။ သာ်ဝွံမ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞးကဵု ပရေင်ဆာန်ကၟိန်၊ ပရေင်ဒုင်တဲ မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ညးမွဲ ကု ညးမွဲ ရ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Overview)

ဝှာင်:Betel leaves.jpg

တၞးဇဗၠု (Betel leaves) မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်ဖျာ ဍုင်အာရှ။

ဇဗၠု (Piper betle) ဝွံ ဒှ် ဂကူတၞံ ဇုက် မတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ မၞုံကဵု ဍာ်မဂၠိုင် (Tropical climates) ရ။ တၞံဇဗၠု ဝွံ တိုန်ဒၟံင် နကဵု ပွမပူဂေတ် ညံင်ရဴ တၞံဇုက် တၞဟ်ဟ် ကေုာံ ဒးသ္ပ သဇိုင် လ္တူ တၞံဆု ဟွံသေင်မ္ဂး တိုင် သွက်ဂွံ ဇၞော်မောဝ် တိုန် လ္တူ ရ။ တၞးဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ရှ် မပသ ကေုာံ သၟူ မမောဝ် တၟေင် မကတဵုဒှ် နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် (Essential oils) မၞုံ ပ္ဍဲ တၞး ဍေံရ။

ပ္ဍဲ လောက ပရေင်မၞိဟ် (Societal aspect) မ္ဂး၊ "ပွမစဇဗၠု" (Betel chewing) ဂှ် ဒှ် အခိုက်ကၞာ မကၠောန်ကၠုင် နူကဵု ၜိုတ် သၞာံ ၜါပိလ္ၚီ ကိုပ်ကၠာတေံ ရ။ သွက်ဂွံ စဇဗၠု မွဲခမိုင် (a quid of paan) ဂှ်၊ မၞိဟ်တအ် ကေတ် တၞးဇဗၠု တုဲ လေတ်စုတ် ထၟောတ် (Calcium hydroxide) ကေုာံ စုတ် သတ် (Areca nut)၊ ကြဴနူဂှ် ယဝ်ရ နွံပၟိက်မ္ဂး စုတ် သီု သၞေဝ် (Tobacco) ကေုာံ ကပေါတ်မြမောဝ် တၞဟ်ဟ် ညံင်ရဴ မဆာလာ (Spices) တအ်ရ။ ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံကတဵုဒှ် အရံင် ဗကေတ် ကေုာံ ကဵု ဒြဟတ် ညံင်ရဴ ကဝ်ဖဳ ကီုရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ တမ်မူလ (History and Origins)

ဝင် ဇဗၠု ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဝင် ပွမပြးဇး ဂကူ အဝ်သတြဝ်နဳရှေန် (Austronesian expansion) ပ္ဍဲကဵု အာရှ အဂၞဲ ကေုာံ တကအ် မှာသၟိတ် ပါသဳဖေတ် တအ်ရ။ တၠပညာ ဝင် တအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ တၞံဇဗၠု ဝွံ စတမ် ကၠုင် နူကဵု တကအ် လ္ပာ် အာရှ အဂၞဲ (Southeast Asian archipelago) ဟွံသေင်မ္ဂး မလေရှာ (Malaysia) တုဲ ပြးဇးအာ ဇရေင် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ သိရဳလၚ်္ကာ ကေုာံ တကအ် ဖြဳဂျဳ (Fiji) တအ်ရ။

ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင် ဍုင်ကြုက် တြေံ (Chinese historical records) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်တအ် စဇဗၠု လေဝ် နွံရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်သၠရိုတ် ကေုာံ လိက်တၟအ် ဝင် မန်-ခမေန် တအ်လေဝ်၊ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် အရာ မကိစ္စဇၞော် သွက်ဂွံ ကဵုဒါန် ကု လကျာ် ကေုာံ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ တအ်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် မန် ခေတ် ဗုကာံ တအ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၚ်စၟတ်သမ္တီ ပရူ မကဵုဒါန် ဇဗၠု ကု ဘာကျာ် ကေုာံ ကျာ်စေတဳ တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရ။ ဍေံဝွံ ထ္ၜးကဵု ဒဒှ်ရ ဇဗၠု ဂှ် နွံကဵု ၚုဟ်မး ယေန်သၞာင် သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တမၠာ တေံရ။

၃။ ရုက္ခဗေဒ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ဟ် (Botany and Varieties)

ဝှာင်:Piper betle flowers.jpg

ကဴ ဇဗၠု (Inflorescence of Piper betle) မတိုန်ဒၟံင် လ္တူ တၞံဇုက် ဍေံ။

ဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ယၟု ရုက္ခဗေဒ Piper betle တုဲ ဒှ် ဂကူတၞံ မၞုံကဵု တၞး တ္ၚေက် လုကဴ မွဲသၞာံ (Evergreen) ရ။ ဍေံဝွံ နွံကဵု တၞံ ၝောအ် ကေုာံ တၞံ ကၟက် (Dioecious) တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ရ။

• တၞး (Leaves): နွံ ဗီုပြင် ဖျုန်ဂြိုဟ် တုဲ ခလံက် တၞး ဍေံ ဂှ် စဳရေင်ဒၟံင် သကုတ်မွဲ ကု မွဲ တၞဟ်ခြာ ရ။ ဍေံ နွံကဵု အရံင် တ္ၚေက် လတေင် ဇမၠိင် ကေုာံ မၞုံကဵု သၟူ မောဝ် ပသ ရ။
• ကဴ (Flowers): ကဴ ဍေံဂှ် တိုန် နကဵု ဗီုပြင် ဒကောင် (Spike) တုဲ အရံင် ဗု ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚေက်ဍာ်မိတ် ရ။

ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဏအ် ဂကူ ဇဗၠု နွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတၞဟ်ခြာ အာ နကဵု ရာသဳဥတု ကေုာံ တိဍာ် ဍေံ မတိုန်ရ။

• အိန္ဒိယ ကေုာံ ဘင်္ဂလာဒေတ်: ဂကူ မဒယှ်တမ္ညဝ် မပ္တံကဵု Magahi, Banarasi, ကေုာံ Mysore တအ် နွံရ။ Magahi ဂှ် နွံကဵု တၞး သက္ကောံ ကေုာံ ရှ် ဍာတ်ရ။
• မြန်မာ ကေုာံ ဒေသမန်: ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူ ဇဗၠုမန် (တၞးဇၞော်၊ အရံင်တ္ၚေက်ကြံင်၊ သၟူမောဝ်)၊ ဇဗၠုကရေင်၊ ကေုာံ ဇဗၠုကလော် (Wild betel - ဟွံလေပ်စ ဓမ္မတာ) တအ်ရ။ ဂကူ ဇဗၠု ပ္ဍဲ ဒေသ ဍုင်မန် ဂှ် ဟိုတ်နူ တိဍာ် ခိုဟ် တုဲ နွံကဵု ရှ် မခိုဟ် ကေုာံ မၞိဟ်ဒးစိုတ် ဂၠိုင် ရ။

၄။ လွပ် ကေုာံ ပရေင်စကာ အခိုက်ကၞာ (Cultural Uses and Traditions)

ဝှာင်:Betel box.jpg

ကဠာဇဗၠု (Betel box) မကၠောန်လဝ် နကဵု ဍာ်ကသုတ် (Lacquerware) ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ မန်။

ပွမစဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင် ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှ အဂၞဲ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။

• ပ္ဍဲ ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ဗၟာ: ကဠာဇဗၠု ဟွံသေင်မ္ဂး ခရိုင်ဇဗၠု (Betel box) ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးနွံ ပ္ဍဲ ဇၟာပ် သ္ၚိ ရ။ ကာလ ကၟုဲ ကၠုင်စိုပ် သ္ၚိ မ္ဂး၊ ညးတၠသ္ၚိ တအ် ဒုင်တဲ ကၟုဲ နကဵု ပွမဖျုင် ဍာ် ကေုာံ ကဵု စဇဗၠု ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင် မမ္ၚဵု မပ္တံကဵု ထပ်တဲ မ္ဂး၊ ဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် အရာ မဒးပါ ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ် တၟာဲ တအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင် ကလအ် မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး အစာ မ္ဂး၊ ဇဗၠု သတ် ဂှ် ဒှ် သင်္ကေတ မပစၞး ပရေင်ရှ်ေသှ်ေ ရ။
• ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ: ပွမစဇဗၠု ဂှ် ကော်ခဴစ "ပါန်" (Paan) ရ။ ပ္ဍဲ သဘင် ဘာသာ ဟေန္ဒူ တအ်မ္ဂး၊ တၞးဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ ပူဇဴ ဒေဝတဴ (Puja) ရ။
• ပ္ဍဲ ဗဳယေတ်နာမ်: နွံ လဟီု မွဲ "ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် သဇိုင် သွက် ပရေင်ဟီုဂး" မဒှ် သင်္ကေတ ပရေင်သၞက်ကရောဲ တုဲ ပ္ဍဲ ပေါဲထပ်တဲ သီုဖအိုတ် ဒးစကာ ဇဗၠု ရ။

ကပေါတ် မပါဝင် ပ္ဍဲ ပွမစဇဗၠု ကေုာံ ယၟု နကဵု ဘာသာနာနာ

ကပေါတ် (Ingredient)	ယၟု ဘာသာမန်	ယၟု ဘာသာအင်္ဂလိက်	တာလျိုင် (Role in chewing)
တၞးဇဗၠု	ဇဗၠု (Zablu)	Betel leaf	ဒှ် အရာမပူ သွက် ကပေါတ်တၞဟ်ဟ်၊ နွံရှ်မောဝ် ပသ။
သတ် ကသဳ	သတ် (Sot)	Areca nut / Betel nut	ကဵု ဒြဟတ် တုဲ ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံဗကေတ်။
ထၟောတ်	ထၟောတ် (Thamot)	Slaked lime	ကတဵုဗဒှ် ဓါတ် ကေုာံ သတ် ညံင်ဂွံ ဗကေတ် ကေုာံ တိတ် ဓါတ် အာလ်ကာလာင်။
သၞေဝ်	သၞေဝ် (Snew)	Tobacco	(နွံပၟိက်မ္ဂး) ပကဵု ညံင် ဂွံစောဲလာံ ကေုာံ ကဵု ရှ် မကြံင်မ္ၚိုဟ်။

• **ဗဳဒဳယော သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်:** ဗီုပြင် ပွမကၠောန် ဇဗၠု (Paan Making) ပ္ဍဲ ဂၠံင် (YouTube)

၅။ ကမၠောန်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Cultivation and Economic Importance)

တဵုလွဳ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကိစ္စဇၞော် မွဲ သွက် ညးဝါ်ဗ္ၚ တအ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ ရ။

• အကာဲအရာ ဥတု ကေုာံ တိ: တၞံဇဗၠု ဒးဂၞပ် ရာသဳဥတု ကတဴ ကေုာံ ဍာ်ဂၠိုင် (Humidity > 80%) ရ။ ဍေံ ဟွံဒးစိုတ် ပွမဒး တ္ၚဲ သြာဲသြာဲ တုဲ ဒးတဵုလွဳ ပ္ဍဲကဵု သမၞိင် ရ။ တိ သွက်ဂွံ တဵု ဇဗၠု ဂှ် ဒးဒှ် တိ မၞုံကဵု ဓါတ် ဝါဲ (Fertile, well-drained soil) ရ။
• ပရေင်တဵုလွဳ (Vine Training): ညးတဵုလွဳတအ် ဒးစကာ တိုင် ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုန် သွက်ဂွံ ကဵု တၞံဇဗၠု မပူတိုန် ရ။ ကၠအ်ဇဗၠု တအ်ဂှ် ဂမၠိုင်တီလဝ် နကဵု ယၟု "Barouj" (ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ) ဟွံသေင်မ္ဂး "ကၠအ်ဇဗၠု" (ပ္ဍဲ မန်) ရ။

ပ္ဍဲကဵု စရင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဂၠးကဝ် မ္ဂး၊ ဍုင် အိန္ဒိယ ဂှ် ဒှ် ဍုင် မပတိတ် ဇဗၠု ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲ ဂၠးတိ တုဲ၊ ကြဴနူဂှ် ဍုင် ဘင်္ဂလာဒေတ်၊ မြန်မာ၊ ထာင်ဝါန် (Taiwan) ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာ (Indonesia) တအ် ပါဝင် ရ။ ဇဗၠု ဝွံ ဒှ် သြောအ်ဗ္ၚ သြန် (Cash crop) မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်မန် (ဥပမာ - ဒေသ ရေဝ်၊ မုဟ်ဍုင်) မ္ဂး ညးဒေသတအ် တဵုလွဳ ဇဗၠု သွက်ဂွံ သွံရာန် နဒဒှ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အဓိက သ္ၚိကၟိန် မွဲရ။

၆။ ဓါတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ်ဂမၠိုင် (Chemical Composition and Active Compounds)

တၞးဇဗၠု ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် ဓါတုဗေဒ မဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ မောဝ် ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် လ္ပာ် ဂဥုဲ ရ။ အဓိက ဓါတ်ဂမၠိုင် မပါဝင် ပ္ဍဲ ဇဗၠု ဂှ် ဒှ် "ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ" (Essential oils) မပ္တံကဵု-

• Chavibetol (ရှာဗဳဗေတဝ်): ဒှ် ဓါတ် အဓိက မၞုံ ပ္ဍဲ ဇဗၠု တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သၟူ ကေုာံ ရှ် မပသ ရ။
• Chavicol (ရှာဗဳကဝ်): ဒှ် ဓါတ် မၞုံကဵု အစောံစရာဲ ဂစိုတ် စၟ (Antibacterial properties) ရ။
• Eugenol (ဓါတ် ယူဂျဳနောလ်): ဒှ် ဓါတ် မပကဵု ညံင် ဂွံ ယှအ်အာ လဟီုလဟာ ကေုာံ ဇြဟတ် ဂိသကေဝ် (Pain-relieving property) ရ။ ဓါတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ လေညင် (Clove) ကီုရ။

ပါဲနူ ဓါတ်ကၠေင် တအ်ဏအ်တုဲ၊ တၞးဇဗၠု သီုနွံကဵု ဗဳတာမေန် စဳ (Vitamin C)၊ ကာယ်သဳယာမ် (Calcium) ကေုာံ ကာရဝ်တေန် (Carotene) တအ် သီုကီုရ။ ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ် တအ်ဏအ်ရ၊ တၞးဇဗၠု ဝွံ ဂွံဒှ်ကၠုင် အရာ မစကာ ပ္ဍဲ ဂဥုဲ သဘာဝ ရ။

၇။ ဖိုလ်ခိုဟ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် ကေုာံ လွပ်ဂဥုဲ (Health Benefits and Medicinal Uses)

တၞးဇဗၠု ဝွံ စကာ ဗွဲမလှဲလး ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda)။

ပ္ဍဲကဵု သၞောတ် ဂဥုဲ သဘာဝ အာယုဗေဒ (Ayurveda) ကေုာံ ဂဥုဲ တမၠာ မန်-ဗၟာ တအ်မ္ဂး၊ ဇဗၠု ဂှ် စကာ သွက်ဂွံ လွဳလွတ် ယဲ နာနာ-

1. ပရေင် ဍာ်စၞ ကေက် (Digestive Aid): ပွမစ တၞးဇဗၠု (သက်ကု သၞေဝ်) ဂှ် ပကဵု ညံင် ဍာ်ပါင် ဂွံတိတ် ဂၠိုင် တုဲ ရီုဗင် သွက်ဂွံ ဍာ်စၞ ညံင်ဂွံ ကေက် (Digestion) ခိုဟ်အာ ရ။ ဍေံဝွံ ဖ္အောန်ဖျေဟ် ဓါတ်ကျာ ပ္ဍဲ ဗုင် ရ။
2. ဂစိုတ် စၟ ကေုာံ အသၟူ ဍာ်ပါင် (Oral Hygiene): ဟိုတ်နူ ဓါတ် Chavicol တုဲ၊ ပွမစ ဇဗၠု (သက်ကု သတ် ကေုာံ ထၟောတ် ဂၠိုင်လောန်) ဂှ် မာန် ဂစိုတ် စၟ ပ္ဍဲ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ပကဵု ညံင် အသၟူ ဍာ်ပါင် ဂွံ မောဝ်တိုန် ရ။
3. လွဳ သရ ကေုာံ ပရေင်ဂိသကေဝ် (Wound Healing and Pain Reliever): တၞးဇဗၠု မခ္ဍတ်လဝ် ဂှ် ယဝ်ရ ခအုပ် စုတ် လ္တူ သရ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲ မဂိသကေဝ် (ဥပမာ - က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဇုတ်ဂိ) မ္ဂး ဍေံ ပကဵု ညံင် ဂွံ သက်သာ အာ မာန်ရ။
4. ယဲ ခအဟ် (Respiratory Issues): ဍာ် တၞးဇဗၠု ဂှ် ပံင်ကောံ ကု ဍာ်သာဲ တုဲ ယဝ်ရ သုင် ကဵု မ္ဂး၊ မာန် ယှအ်ဖျေဟ် ယဲ ခအဟ် (Cough) ကေုာံ ယဲ ပသေက် (Asthma) ရ။

၈။ အန္တရာယ် ကေုာံ ညးဝါတ်ဂါတ် လ္ပာ်ထတ်ယုက် (Health Risks and Hazards)

ၜိုန်ရ တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ နွံကဵု ဖိုလ်ခိုဟ် ကီုလေဝ်၊ "ပွမစဇဗၠု" မပံင်ကောံ ကု သတ်၊ ထၟောတ်၊ ကေုာံ သၞေဝ် ဂှ် ကတဵုဗဒှ် အန္တရာယ် ပရေင်ထတ်ယုက် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ် ရ။ ဂကောံ ပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) ကေုာံ ဂကောံ သုတေသန ယဲကေန်သာ (IARC) တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သတ် (Areca nut) ကေုာံ ဇဗၠု မၞုံကဵု သၞေဝ် တအ် နဒဒှ် "အရာ မကတဵုဗဒှ် ယဲကေန်သာ" (Group 1 Carcinogens) ရ။

• ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် (Oral Cancer): ပွမစဇဗၠု ဇၟာပ်ဇၟာပ် တ္ၚဲ ဂှ် ဒှ် ဟိုတ် အဓိက သွက်ဂွံ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဍာ်ပါင် ကေုာံ ယဲကေန်သာ လတာ် ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ၊ မြန်မာ ကေုာံ ဒေသ အာရှ တအ်ရ။
• ယဲ ၚေက် ကေုာံ ခၟာဲၚေက် (Dental and Gum Disease): ဓါတ် ထၟောတ် ကေုာံ ဍာ်ဇဗၠု ဂှ် ပလီုကၠေအ် စၞာံၚေက် (Enamel) တုဲ ပကဵု ညံင် ၚေက် ဂွံ ဒှ် အရံင် ဗကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လမ္စံက်၊ ကေုာံ ကတဵုဗဒှ် ယဲ ခၟာဲၚေက် စှ်ေ (Periodontal disease) ရ။
• ပရေင်စောဲလာံ (Addiction): သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ဝွံ နွံကဵု ဓါတ် မပကဵု ညံင် မၞိဟ် ဂွံ စောဲလာံ (Addictive substance) ညံင်ရဴ နဳကဝ်တေန် ကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်စဇဗၠု တအ် ဇွောတ် ဟွံမာန် ကတဵုဒှ် ရ။

၉။ ဇဗၠု ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် ကေုာံ အနုသုခုမ (Betel in Literature and Arts)

ဇဗၠု ဝွံ ပါဝင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ပတ် တမၠာ ကေုာံ အနုသုခုမ အလုံမွဲ အာရှ ဗွဲမနက်သြောဲ ရ။

• လိက်ပတ် ကေုာံ ကဗျ: ပ္ဍဲကဵု ကဗျ မန် တမၠာ ကေုာံ ပုံအာဂီု တအ်မ္ဂး၊ ဂွံဆဵုကေတ် ပရူ မၞိဟ်ဝုတ်တအ် ကၠောန် ဇဗၠု သွက် သၟတ်တြုဟ် မဆာန် တအ်ရ။ တၞးဇဗၠု ကေုာံ သတ် ဂှ် ဒှ် ဥပမာ သွက် ပရေင် ပံင်ကောံ ဆာန်ကၟိန် "ညံင်ရဴ ဇဗၠု ကု သတ်" ရ။
• အနုသုခုမ ကပေါတ်စကာ (Decorative Arts): သွက်ဂွံ စွံ ဇဗၠု၊ ညးတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကဠာဇဗၠု မၞုံကဵု ကွတ်တဲ အနုသုခုမ မသၠုင်ပြဲ ရ။ ပ္ဍဲ မြန်မာ ကေုာံ ဍုင်မန် မ္ဂး "ကဠာ ဍာ်ကသုတ်" (Lacquerware betel boxes) ဂှ် ဒှ် ကပေါတ် အနုသုခုမ မပြာကတ် ရ။ ပ္ဍဲ အိန္ဒိယ ကေုာံ သေံ ဂှ် စကာ ကဠာ သြန် ကေုာံ ထဝ် (Silver and Gold betel sets) သွက် သၟိင်တၠ ကေုာံ သေဌဳ တအ် ရ။
• သင်္ကေတ လေပ်ပညာ: ပ္ဍဲ ခေတ် တမၠာ ကာလ လကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၠပညာ တအ် ဟီုတွဟ် ဓဝ် မ္ဂး၊ ဗဗေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဠာဇဗၠု ဂှ် ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲ အခန် အဓိက ရ။

၁၀။ အနာဂတ်၊ သရုပ် ကေုာံ နိဿဲ (Future Prospects, Conclusion and References)

ပ္ဍဲကဵု ခေတ် တၟိ ဏအ်၊ ပွမစဇဗၠု ဂှ် စှ်ေအာ ဇြဟတ် ဗွဲမလောန် ပ္ဍဲကဵု အကြာ မၞိဟ်သၟတ် တအ် ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်တီကၠိုဟ် လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ အန္တရာယ် ယဲကေန်သာ ရ။ အလဵုအသဳ ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ထာင်ဝါန် ကေုာံ အိန္ဒိယ တအ် ပတိတ်လဝ် သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်သွံရာန် ဇဗၠု မၞုံကဵု သတ် ကေုာံ သၞေဝ် ရ။

ဆဂး တၞးဇဗၠု အလဵုဇကု ဍေံ (သက်ကု အန္တရာယ် သတ် ကေုာံ သၞေဝ်) ဂှ် ကလေၚ် ကလိဂွံ ပရေင်စိုတ်လုပ်စ နူကဵု လောက သိပ္ပံ ဂဥုဲ (Pharmaceuticals) သွက်ဂွံ ပတိတ် ဂဥုဲ ကေုာံ ကပေါတ် လွဳလွတ် ဍာ်ပါင် (Oral care products) နူကဵု ဓါတ်ကၠေင် သဘာဝ ဍေံ ရ။ သရုပ်မ္ဂး ဇဗၠု ဝွံ ၜိုန်ရ ဒးဒုင် ပါ်ပါဲ လ္ပာ် ပရေင်ထတ်ယုက် ကီုလေဝ်၊ ဍေံဝွံ ဆက်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် တိုင်ခဳ အဓိက သွက် ယေန်သၞာင် ကေုာံ အခိုက်ကၞာ ဂကူနာနာ ပ္ဍဲ အာရှ ကီုရ။