ဇဳဝဓာတုဗေဒ

ဇဳဝဓာတုဗေဒ

ဗီုပြင် ဇာတ် လၟေင်ကမၠောန် ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဗီုပြင် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolic pathways) မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သေဲလ် မွဲ
ကဏ္ဍသၟဝ်	ပညာ အေန်ဇြာင် (Enzymology), ဇဳဝဗေဒ လဒက်ပ္တန်, ပညာ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism)
ပရူပညာ မဆေင်စပ်	ဇဳဝဗေဒ, ဓာတုဗေဒ, ဇဳဝဗေဒ သေဲလ်, ဇဳဝဗေဒ မဝ်လဳကျူ

ဇဳဝဓာတုဗေဒ (အၚ်္ဂလိက်: Biochemistry) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ အခိင် တြေံ မလေပ် ကော်စ ဓာတုဗေဒ ဇဳဝ (အၚ်္ဂလိက်: Biological chemistry) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဏ္ဍ သိပ္ပံ မလ္ၚတ် ပရူ လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဓါတ် မဝ်လဳကျူ မနွံ အပ္ဍဲ ကေုာံ မဆက်စပ် ကု လမျီု သတ္တဝါ တအ် ရ။ ပညာ ဏအ် ဂှ် ဍေံ ဒှ် ဒဒန် မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ပညာ ဇဳဝဗေဒ ကဵု ပညာ ဓာတုဗေဒ ရ။

ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ ဍေံ စွံ သတိ လ္ၚတ် လတူ ကဆံင် မဝ်လဳကျူ ကေုာံ ကဆံင် သေဲလ် (Cell) မဒှ် ရ။ ဍေံ လ္ၚတ် ဗီုလဵု ဓါတ် ပရဝ်တေန်၊ လဳပေတ် (ကၠေင်) ကေုာံ အင်္ဂဇတ် အပ္ဍဲ သေဲလ် တအ် ကၠောန် ကမၠောန် ညးသကအ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် လမျီု၊ ပတိတ် ဒြဟတ် ကေုာံ တဝ်စၞေဟ် ယဲဘဲ တအ် ရ။ ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် မ္ဂး ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဂှ် ဒှ် သဇိုင် အဓိက သွက် ပညာ ဂဥုဲ၊ စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင် တဵုလွဳ ရ။

၁။ ဝင် ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် (History)

ကိုပ်ကၠာ တေအ် မ္ဂး မၞိဟ် တအ် ပတှ်ေ ကေတ် လဝ် ဒဒှ်ရ ဓါတ် ဩဂဲနေတ် (Organic compounds) မနွံ ပ္ဍဲ လမျီု သတ္တဝါ တအ် ဂှ် ဍေံ ဒး နွံ ကု "ဒြဟတ် လမျီု" (Vital force) တၟေင် မွဲ တုဲ၊ ပိုဲ ကၠောန် ပတိတ် ဍေံ ပ္ဍဲ ရုင်စက် (Laboratory) ဟွံဂွံ ပုဟ် ရ။

• ဆဂး ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ ဂျာမနဳ Friedrich Wöhler ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ယူရဳယျာ (Urea - ဓါတ် မနွံ ပ္ဍဲ ဍာ်ပသ) နူကဵု ဓါတ် သဘာဝ ဂွံ အံင်ဇၞး အာ တုဲ၊ လညာတ် တြေံ ဂှ် လီုလာ် အာ ရ။
• ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် Eduard Buchner ဓမံက် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဍာ် ဓါတ် နူကဵု တမ်က္ၜူ (Yeast extract) မဟွံမွဲ ကု သေဲလ် ဂျိုင်ဂျိုင် တအ် လေဝ် မာန် ကၠောန် ပတိတ် အရက် မာန် ဒၟံင် ရ (ဏအ် ဂှ် ဒှ် ပွမဂၠာဲ ဆဵု ညာတ် အေန်ဇြာင် ရ)။
• ယၟု ဝေါဟာရ "Biochemistry" ဏအ် ဂှ် တၠပညာ ဓာတုဗေဒ Carl Neuberg စကာ လဝ် အတိုင် သၞောဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၀၃ ရ။

၂။ ဇဳဝမဝ်လဳကျူ အဓိက ၄ သာ် (The 4 Main Biomolecules)

ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ လ္ၚတ် လဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် (Macromolecules) ၄ သာ် အဓိက မဒက်ပ္တန် လဝ် လမျီု-

က။ ကာဗဝ်ဟုက်ဒရိတ် (Carbohydrates)

• ဍေံ ဒှ် ဓါတ် သဂြာ ကေုာံ ဓါတ် ကစီ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဓါတ် ကာဗောန်၊ ဟုက်ဒရဝ်ဂျေန် ကဵု အံက်သဳဂျေန် ရ။
• တာလျိုင်: ဒှ် တမ်ရိုဟ် ဒြဟတ် အဓိက သွက် သေဲလ် (ဥပမာ - Glucose) ကေုာံ ကဵု လဒက်ပ္တန် ခိုင်ကၠိုက် ကု တၞံဆု (ဥပမာ - Cellulose)။

ခ။ လဳပေတ် (Lipids)

• ဍေံ ဒှ် ဓါတ် ကၠေင် ကေုာံ ကၠေင် ကောတ် (Oils and Fats) မဟွံလေင် ပ္ဍဲ ဍာ် ရ။
• တာလျိုင်: စွံ သမ္တီ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက် အခိင် လအ် (Long-term energy storage)၊ ကေုာံ ဍေံ ဂှ် ရ ဒှ် ဍိုတ် သဇိုင် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် စၞာံ သေဲလ် (Cell membranes) ကေုာံ ဟဝ်မုန် လ္ၚဵု တအ် ရ။

ဂ။ ပရဝ်တေန် (Proteins)

• ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဇၞော် မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဇုက် အမဳနဝ် အေတ်သေတ် (Amino acids) ရ။
• တာလျိုင်: ဍေံ ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင် ကြပ် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ သေဲလ် ရ။ ဍေံ ကၠောန် ပတိတ် အေန်ဇြာင် (Enzymes) သွက်ဂွံ ကဵု ပရဟ် လၟေင် ဓာတုဗေဒ၊ ပလံင် ဓါတ် အံက်သဳဂျေန် (ဟဳမဝ်ဂလဝ်ဗိန်) ကေုာံ ကာကွယ် ခန္ဓကာယ နကဵု လက်နက် အေန်တဳဗဝ်ဒဳ ရ။

ဃ။ ဓါတ် နျူကလဳအေတ် (Nucleic Acids)

• ဍေံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ မဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု နျူကလဳအဝ်တိုက် (Nucleotides) ရ။ ဂကူ အဓိက ၜါ ဂှ် ဒှ် ဒီအေန်အေ (DNA) ကဵု အာရ်အေန်အေ (RNA) ရ။
• တာလျိုင်: စွံ သမ္တီ ကေုာံ ပလံင် ဗစိုပ် ကိုန်ဂစိုတ် ဓါတ်ဗဳဇ (Genetic information) သွက်ဂွံ ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် လမျီု သတ္တဝါ။

၃။ ဇဳဝကမ္မဗေဒ (Metabolism)

ဇဳဝကမ္မဗေဒ ဝွံ ဍေံ ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဓာတုဗေဒ သီုဖအိုတ် မက္တဵုဒှ် ဒၟံင် အပ္ဍဲ သေဲလ် မွဲ သွက်ဂွံ ဆက် ဂျိုင် တန်တဴ ရ။ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ပါ် လဝ် ဍေံ ၜါ ကဏ္ဍ-

• ပွမထကးပလီု (Catabolism): လၟေင်ကမၠောန် မထကး ပလီု မဝ်လဳကျူ ဇၞော် ညံင် ဂွံ ဒှ် မဝ်လဳကျူ ဍောတ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ဓါတ် ဒြဟတ် (ATP) ရ။ (ဥပမာ - ပရေင် ဟေက် သဂြာ / Glycolysis)။
• ပွမဒက်ပ္တန် (Anabolism): လၟေင်ကမၠောန် မစကာ ဓါတ် ဒြဟတ် သွက်ဂွံ ပံင်ကောံ မဝ်လဳကျူ ဍောတ်တ် တုဲ ဒက်ပ္တန် မဝ်လဳကျူ ဇၞော်ဇၞော် သွက် ခန္ဓကာယ ရ။ (ဥပမာ - ပွမကၠောန် ပတိတ် ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဒီအေန်အေ တၟိ)။

၄။ ပရေင်စကာ ကေုာံ ကိစ္စဇၞော် (Applications and Importance)

ပညာ ဇဳဝဓာတုဗေဒ ဝွံ နွံ ပၟိက် လောန် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍ ဘဝ ကောန်မၞိဟ်-

1. ပညာ ဂဥုဲ (Medicine): ရီုဗင် စၟဳစၟတ် ဟိုတ် မက္တဵုဒှ် ယဲ (ဥပမာ - ယဲ ဆီဍာတ် ဂှ် က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အေန်သူလေန် လီုလာ်)၊ ကေုာံ ကၠောန် ပတိတ် ဂဥုဲ တၟိတၟိ ညံင် ဂွံ အာ ပိတ် ကၟာတ် အေန်ဇြာင် စၟယဲ တအ် ရ။
2. စၞအဟာရ ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် (Nutrition): လ္ၚတ် ဗီုလဵု ခန္ဓကာယ စကာ ဗဳတာမေန် (Vitamins) ကေုာံ ဓါတ် သတ္တု တအ် တုဲ၊ ရီုဗင် ကာကွယ် ယဲ မက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ် အဟာရ အောန် ရ (ဥပမာ - ယဲ သကဗဳ / Scurvy ဟိုတ်နူ ဗဳတာမေန် သဳ အောန်)။
3. ပရေင် တဵုလွဳ (Agriculture): ဇဳဝဓာတုဗေဒ ရီုဗင် ကၠောန် ပတိတ် ဓါတ် ဝဲ (Fertilizers) မစောန်သကီု၊ ဂဥုဲ ဂစိုတ် စၟ မဟွံကဵု အန္တရာဲ ကု မၞိဟ်၊ ကေုာံ ပွမဖန်ဗဒှ် တၞံဆု ဓါတ်ဗဳဇ နဲပညာ (GMOs) သွက်ဂွံ ကလိဂွံ သြောအ် မဂၠိုင် တိုန် ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ဇဳဝဗေဒ (Biology)
• ဓာတုဗေဒ (Chemistry)
• သေဲလ် (Cell)
• အေန်ဇြာင် (Enzyme)
• ဒဳအေန်အေ (DNA)

နိဿဲ

• (2017) Lehninger Principles of Biochemistry, 7th, W. H. Freeman. ISBN 978-1464126116။ 
• (2012) Biochemistry, 7th, W. H. Freeman. ISBN 978-1429229364။