ညးဍုင်ကွာန်

ညးဍုင်ကွာန်

Citizen / Citizenship
ပတ်သပတ် မဒှ် သင်္ကေတ ညးဍုင်ကွာန် ပတ်သပတ် (Passports) ဂမၠိုင် မဒှ် သင်္ကေတ အဓိက သွက်ဂွံ စၞောန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် (Citizen) သွက် ရးနိဂီု မွဲမွဲ ရ။
ပရူမဆေင်စပ်
လၟေင်ပညာ (Field)	သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန်, သၞောဝ် ဥပဒေ
ဗၞတ်ဗ္တဳဗဟ်သၞောတ်
ကဏ္ဍဆက်စပ် (Related concepts)	ရးနိဂီု, ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality), အခေါင်အရာ မၞိဟ်

ညးဍုင်ကွာန် (အၚ်္ဂလိက်: Citizen ဟွံသေင်မ္ဂး Citizenship) ဝွံ ဍေံဒှ် ကဆံင် သၞောဝ် ဥပဒေ ကေုာံ ပရေင် ဆက်ဆောံ အကြာ ပူဂိုလ် မွဲ ကဵု ရးနိဂီု မၞုံ ကု အဝဵုအာဏာ (Sovereign state) မွဲ ရ။ ညး မဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဇေတ်တ် မွဲ ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင်အရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ، အခေါင် မံင် တန်တဴ ဗွဲမသၠးပွး ကေုာံ အခေါင် အလဵုအသဳ စဵုဒၞာ ရ။ တုပ် တဴ ညံင်ရဴ အခေါင်အရာ ကီု، ညးတအ် လေဝ် နွံ တာလျိုင် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ဥပဒေ، ကဵု အခေါန် ကေုာံ မင်မဲ စဵုဒၞာ ဍုင် လပါ် ရးနိဂီု ဂှ် ကီု ရ။

၁။ နိဒါန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ် (Introduction and Definition)

သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု ပရေင် ဇာတိ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူ ဆီ ဇာတ် ရ။ ပူဂိုလ် မွဲ ၜိုန်ရ နွံ ကု ဇာတိ ဂကူ မတၞဟ်ခြာ ကီု လေဝ် ယဝ်ရ သၞောဝ် ဍုင် ဂှ် ဒုင် တဲ မ္ဂး ညးတေအ် မာန် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် တုပ်သၟဟ် ညးသကအ် ရ။

• ပ္ဍဲကဵု လညာတ် သိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ဂး၊ ညးဍုင်ကွာန် မဟီု ဂှ် ဒှ် "ပူဂိုလ် မပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် ဍုင် မွဲ ဗွဲမတုပ်သၟဟ်" ရ။
• ဍေံ ဟွံတုပ် ကု ကဆံင် "ညးဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်" (Subject) မဒှ် မၞိဟ် မဒး ဒုင် အုပ်ဓုပ် သၟဝ် သၟိင် ဨကရာဇ် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် နွံ အဝဵု သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ် ကံ ကမ္မ ဍုင် ညးတအ် နကဵု သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ရ။

၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ (History and Evolution)

သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ က္တဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ဂၠးတိ ရာဇဝင် တြေံ တေအ် ရ-

• ခေတ် ဂရိတ် (Ancient Greece): သဘဴဓရ် ဏအ် စ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဍောတ်တ် ဂရိတ် (Polis) မပ္တံကဵု အေသင် (Athens) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂှ် ဒှ် ဆ မၞိဟ် တြုဟ် မသၠးပွး တအ် သၟး တုဲ (ညးဗြဴ ကဵု ဍိက် တအ် ဟွံပါ) ညးတအ် နွံ အခေါင် ပါလုပ် ပ္ဍဲ လဒက်ပ္တန် သၞောဝ် ကေုာံ အုပ်ဓုပ် ဍုင် ရ။
• ခေတ် ရဝ်မ (Roman Empire): ရဝ်မ တအ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ် ဏအ် တုဲ ကဵု အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Civitas) ကု ညး မပါလုပ် ပ္ဍဲ အေန်ပါယာ ညးတအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ နကဵု သၞောဝ် ဥပဒေ ရဝ်မ ရ။
• ခေတ် တၟိ (Modern Times): ကြဴနူ ပၠန်ဂတး ပြင်သေတ် (French Revolution) ကေုာံ ပၠန်ဂတး အမေရိကာန် တုဲ၊ သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ပြံင်လှာဲ အာ ဇၞော်ကၠေင် ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ဇၟာပ် တၠ သ္ဒး နွံ အခေါင် တုပ်သၟဟ် ပ္ဍဲ ဂတ သၞောဝ် (Equality before the law) တုဲ ဍေံ ဒှ် အာ သဇိုင် သွက် သၞောတ်ဝ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ခေတ် လၟုဟ် ရ။

၃။ အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် (Rights and Responsibilities)

ညးဍုင်ကွာန် မွဲ ဂှ် နွံ ကု "အခေါင်အရာ" (Rights) မကလိဂွံ နူ ဍုင်၊ ကေုာံ "တာလျိုင်" (Responsibilities) မဒး ကလေင် ကၠောန် သွက် ဍုင် ရ။

ဇယား ထ္ၜးပျး အခေါင်အရာ ကေုာံ တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန်

အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန် (Rights)	တာလျိုင် ညးဍုင်ကွာန် (Responsibilities)
အခေါင် သၠး မဲ ပ္ဍဲ ပရေင် ရုဲစှ် (Right to vote)	ဒ္ဂေတ် ဗက် သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင် အလုံအိုတ်သီု
အခေါင် လုပ် ရုဲစှ် နဒဒှ် အမတ်/သမ္မတ (Right to run for office)	ကဵု အခေါန် (Taxes) အတိုင် သၞောဝ် မဖျေဟ် လဝ်
အခေါင် ဟီု ဂး ကေုာံ ပရေင် သၠးပွး (Freedom of speech & religion)	ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန် ဍုင် (ဥပမာ - ပါလုပ် ပ္ဍဲ ဂျူရဳ ရုင်သၞောဝ်)
အခေါင် ကလိဂွံ ပရေင် စဵုဒၞာ နူကဵု အလဵုအသဳ ပ္ဍဲ ဍုင် သ္အာင်	မင်မဲ ကေုာံ စဵုဒၞာ ရးနိဂီု ယဝ်ရ နွံ အန္တရာယ် ပၞာန် (Military service)
အခေါင် ကလိဂွံ ပတ်သပတ် ကေုာံ မံင် တန်တဴ ပ္ဍဲ ဍုင် ဇကု	ရုဲစှ် မဲ နကဵု ဉာဏ် ပညာ သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အလဵုအသဳ မခိုဟ်

၄။ ပွမကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Acquisition of Citizenship)

ပူဂိုလ် မွဲ ကလိဂွံ ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု နဲကဲ အဓိက ၄ သာ်-

1. Jus sanguinis (အခေါင် ဆီ ဇာတ်): ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ မိမ ၜါ ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - ဍုင်ဗၟာ، ဂျာမနဳ، ဂျပေန် တအ် စကာ နဲ ဏအ် ဂၠိုင်)။
2. Jus soli (အခေါင် ဒၞာဲ မသၠး ဂၠံဂဝ်): ကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူ သၠး ဂၠံဂဝ် (ၜံင်) ပ္ဍဲကဵု တိဍာ် ရးနိဂီု ဂှ် ရ။ (ဥပမာ - ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကေုာံ ကနေဒါ)။
3. Naturalization (ပွမစၟတ်သမ္တီ ညးဍုင်ကွာန် တၟိ): ကောန် ဍုင် သ္အာင် မွဲ မံင် တန်တဴ လအ် လ ပ္ဍဲ ဍုင် မွဲ တုဲ ယဝ်ရ ဍိုက်ပေင် ကု စည်းကမ်း မ္ဂး အာတ် မိက် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် ဂွံ ရ။
4. Jus matrimonii (ပွမတန် သ္ၚိကၟိန်): ကလိဂွံ အခေါင် ဟိုတ်နူ ထပ် တဲ ကု ညးဍုင်ကွာန် ဍုင် ဂှ် ရ။

၅။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Citizenship vs. Nationality)

ၜိုန်ရ မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ထေင် ကေတ် ဝေါဟာရ "Citizenship" ကဵု "Nationality" တုပ် ညးသကအ် ကီု လေဝ်، ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ မ္ဂး ဍေံ တၞဟ်ခြာ ရ-

• ညးဍုင်ကွာန် (Citizenship): ဍေံ ဆက်စပ် ကု အခေါင်အရာ ပရေင် ဍုင်ကွာန် "အပ္ဍဲ ဍုင်" မပ္တံကဵု အခေါင် သၠး မဲ ကေုာံ ပါလုပ် ပ္ဍဲ အလဵုအသဳ ရ။
• ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality): ဍေံ ဒှ် သင်္ကေတ "ပရေင် ဂၠးတိ" (International dimension) မစၞောန် ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ပူဂိုလ် ဂှ် ဒှ် မၞိဟ် နူ ရးနိဂီု လဵု ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ ဍုင် လ္ၚဵု မၞိဟ် တအ် ဒှ် National ကီု လေဝ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် Citizen ဍိုက်က်ပေင်င် နွံ ရ။

၆။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဂၠးတိ (Citizenship in International Law)

အတိုင် ပိုဒ်မ (၁၅) နူကဵု လိက် လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးတိ (UDHR) မ္ဂး- "ဇၟာပ် ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ အခေါင် ကလိဂွံ ကောန်ဂကူ ဍုင် (Nationality) မွဲ မွဲ ရ"။

• ပြသၞာ မၞိဟ် ဟွံမွဲ ကု ဍုင် (Statelessness): ယဝ်ရ ပူဂိုလ် မွဲ ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် နူ ဍုင် လဵု မွဲ မ္ဂး، ညးတေအ် ဒှ် အာ "Stateless person" တုဲ ကလိဂွံ အခေါင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ပရေင် ပညာ၊ ပရေင် ထတ်ယုက် ကေုာံ ပွမအာ ကၠုင် ဝါတ်ဂါတ် လောန် ရ။ (ဥပမာ - ပြသၞာ ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗၟာ)။

၇။ ဂကူညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပွမဒးဒုင်ပါ်ပဲါ (Categories and Discrimination)

ပ္ဍဲ ဝင် ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်، အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဏအ် ဍေံ ဟွံကဵု လဝ် သွက် မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ပုဟ်-

• ပ္ဍဲ အခိင် ကိုပ်ကၠာ တေအ် ညးဗြဴ، ဍိက် ကေုာံ ဂကူ လ္ၚဵု တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ရ။
• ပ္ဍဲ ခေတ် တၟိ ဏအ် ၜိုန်ရ သၞောဝ် ဂၠးတိ စဵုဒၞာ လဝ် ကီု လေဝ်၊ ဍုင် လ္ၚဵု တအ် စကာ သၞောဝ် ညံင် ဂွံ ပါ်ပဲါ (Discriminate) လတူ ဂကူ ကေုာံ ဘာသာ လ္ၚဵု တအ် ဏီ ရ။ ဥပမာ - ဍုင် အာဖရိက သၟဝ်ကျာ ကိုပ်ကၠာ တေအ် စကာ သၞောတ်ဝ် ပါ်ပဲါ စၞာံ (Apartheid) တုဲ ညး မၞုံ စၞာံ လမ္စံက် တအ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် ဍိုက်က်ပေင်င် ရ။

၈။ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ သၞောဝ် ဥပဒေ ဍုင်ဗၟာ (Citizenship in Myanmar Law)

ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ม္ဂး، သၞောတ်ဝ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ တန်တဴ ဒၟံင် လတူ ၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ (1982 Myanmar Citizenship Law) ร။ သၞောဝ် ဏအ် ပါ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ၃ သာ်-

1. ညးဍုင်ကွာန် (Full Citizen / နိုင်ငံသား): ပူဂိုလ် မကၠုင် နူကဵု တၞောဝ် ဒတောဝ် ဂကူ ရေင် သဇိုင် မပ္တံကဵု ဂကူ ဗၟာ، မန်، ကရေင်၊ ရခိုင် တအ် (Tai-Yin-Thar) ရ။ ညးတအ် ကလိဂွံ အခေါင် ဍိုက်က်ပေင်င် အတိုင် သၞောဝ် ရ။
2. ညးဍုင်ကွာန် ကၟုဲ (Associate Citizen / ဧည့်နိုင်ငံသား): မၞိဟ် မအာတ် မိက် လဝ် အခေါင် ကိုပ်ကၠာ သၞောဝ် ဥပဒေ ၁၉၄၈ ပြဋ္ဌာန်း။
3. ညး မကလိဂွံ အခေါင် ညးဍုင်ကွာန် (Naturalized Citizen / နိုင်ငံသားပြုခွင့်ရသူ): မၞိဟ် မအာတ် မိက် အခေါင် အတိုင် စည်းကမ်း ကြဴနူ သၞာံ ၁၉၄၈ ร။

• သၞောဝ် ဏအ် ဂှ် ဒး ဒုင် ပါ်ပဲါ ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ဂကောံ ဂၠးတိ ဟိုတ်နူ ဍေံ ပါ်ပဲါ လတူ မၞိဟ် မၞုံ ကု ကဆံင် ၂ ကဵု ၃ တအ် ရ။

၉။ လညာတ် ဒဿနိက ပရေင်ဍုင်ကွာန် (Political Philosophy of Citizenship)

တၠပညာ ဒဿနိက တအ် ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု လညာတ် ၜါ သာ်-

• လညာတ် လေပ်ဘရယ် ပူဂိုလ် (Liberal-individualist view): ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် ပူဂိုလ် မၞုံ ကု "အခေါင်အရာ သၞောဝ်" သၟး ရ။ အလဵုအသဳ ဒး စဵုဒၞာ အခေါင် ညးတအ် တုဲ ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဟွံဒး ပါလုပ် ချဳဒရာင် ပ္ဍဲ ပရေင် ဍုင်ကွာန် လၟိုန် အခိင် ပုဟ်။
• လညာတ် ရဳပဗ္ဗလေတ် ကောန်ဍုင် (Civic-republican view): ညာတ် ကေတ် ညးဍုင်ကွာန် နဒဒှ် "ပရေင် ချဳဒရာင်" (Active process) မွဲ ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ခိုဟ် မွဲ ဂှ် သ္ဒး ပါလုပ် ပ္ဍဲ ကမၠောန် အုပ်ဓုပ် ဍုင်၊ သ္ဒး တီ ပရေင် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ သ္ဒး ရီုဗင် ဂကောံမၞိဟ် လၟိုန် ရ။

၁၀။ သၞောတ်ဝ် ခေတ်တၟိ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Modern Systems and Global Citizenship)

ပ္ဍဲ ခေတ် ဂၠးတိ ဏအ် (Globalization)، သဘဴဓရ် ညးဍုင်ကွာန် ဝွံ ဍေံ လှဲလး တိုန် ရ-

• ညးဍုင်ကွာန် ၜါ ဍုင် (Dual Citizenship): ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵု အခေါင် ညံင် ပူဂိုလ် မွဲ ဂွံ ရပ် လဝ် ကဆံင် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပတ်သပတ် သွက် ဍုင် ၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင် နူ ၜါ မာန် ရ။
• ညးဍုင်ကွာန် ဂကောံ လတူ ရးနိဂီု (Supranational Citizenship): ဥပမာ - ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဍုင် မပါလုပ် ပ္ဍဲ သမဂ္ဂ ဥရောပ (EU) တအ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ကလိဂွံ ကဆံင် "ညးဍုင်ကွာန် EU" တုဲ ညးတအ် နွံ အခေါင် အာ ကၠုင် ကေုာံ ကၠောန် ကမၠောန် ဗွဲမသၠးပွး ပ္ဍဲ ဇၟာပ် ဍုင် EU ရ။
• ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ (Global Citizen): ဍေံ ဒှ် လညာတ် မဟီု ဂး "ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ဂှ် ဒှ် ညးဍုင်ကွာန် သွက် ဂၠးတိ မွဲ ဓဝ်" ရ။ လညာတ် ဏအ် ဍေံ ဓရိုဟ် ပတိုန် ညံင် ကောန်မၞိဟ် တအ် ဂွံ ရီုဗင် ညးသကအ် လတူ ပြသၞာ ဂၠးတိ မပ္တံကဵု ပြသၞာ ရာသဳဥတု ကေုာံ အခေါင်အရာ မၞိဟ် ရ။

> 💡 လ္ၚတ် ထပ် တၟိ: သွက်ဂွံ ကၠိုဟ် အဓိပ္ပါယ် "ညးဍုင်ကွာန် ဂၠးတိ" မ္ဂး၊ မာန် ဗဵု ကေတ် ဒဗျဳယဝ် ပရေင် ပညာ နူကဵု YouTube ဏအ် မာန် ရ - TED-Ed: What does it mean to be a citizen of the world?

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• အခေါင်အရာ မၞိဟ် (Human rights)
• ၁၉၈၂ သၞောဝ် ဥပဒေ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ဗၟာ
• ရးနိဂီု (State)
• ဒဳမဝ်ကရေသဳ (Democracy)
• ပတ်သပတ် (Passport)

နိဿဲ

• Marshall, T.H. (1950). Citizenship and Social Class. Cambridge University Press.
• Held, David (1995). Democracy and the Global Order. Stanford University Press.
• Heater, Derek (2004). A Brief History of Citizenship. NYU Press.
• Isin, Engin F. (2002). Being Political: Genealogies of Citizenship. University of Minnesota Press.
• Kymlicka, Will (1995). Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights. Oxford University Press.
• Aristotle. Politics. (Translated versions available via Perseus Digital Library).
• UN General Assembly (1948). Universal Declaration of Human Rights. United Nations.
• ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အစိုးရ (၁၉၈၂). မြန်မာနိုင်ငံသား ဥပဒေ (1982 Myanmar Citizenship Law).
• မောင်မောင်၊ ဒေါက်တာ (၁၉၉၃). မြန်မာနိုင်ငံရေးနှင့် နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးများ. ရန်ကုန်: သမိုင်းသုတေသနဦးစီးဌာန.
• ကျော်ဝင်း၊ ဦး (၂၀၁၀). နိုင်ငံသားနှင့် ဥပဒေရေးရာ. ရန်ကုန်: ဥပဒေရေးရာ စာပေ.