ဍုင်

ဍုင် (အၚ်္ဂလိက်: City ဟွံသေင်မ္ဂး အၚ်္ဂလိက်: Town) ဝွံ ဒှ်ဌာန်ဒတန် ဂကောံမၞိဟ် ကဆံင်သၠုင် (Urban settlement) မၞုံကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် ဇၞော်မောဝ် ကေုာံ ပရေင်လဒက်ပ္တန် အခြာအဆောက်အအုံ (Infrastructure) မခိုင်ကၠိုက်ရ။ ပ္ဍဲအရေဝ်ဝေါဟာရမန်မ္ဂး "ဍုင်" ဝွံ နွံကဵု အဓိပ္ပါယ် ၜါသာ်တုဲ၊ ဍေံစၞောန်ထ္ၜးကဵု "ဍုင်ဇၞော်" (City/Urban area) ကီု၊ သီုကဵု စၞောန်ထ္ၜးကဵု "ကၟိန်ဍုင် ဟွံသေင်မ္ဂး တွဵုရး" (State/Country - ဥပမာ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်မန်) မာန်ရ။ လိက်ပရေင်ဝွံ သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်လဝ် "ဍုင်" နဒဒှ် ဌာန်ဒတန် မဒစးဒုင် ကု "ကွာန်" (Village) ရ။

လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Sociology and Culture)

ပ္ဍဲကဵု သုတေသန ပရေင်မၞိဟ် (Sociology) မ္ဂး ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မပြံင်လှာဲထောံ အဆက်အစပ် မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။

• ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဍုင်ဇၞော် (Urbanization): ဟိုတ်နူ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ မၞိဟ်နူဒေသကွာန်တအ် ပြံင်လုပ်ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
• ပရေင်ပံင်နှဴ ဂကူ ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Diversity): ဍုင်ဇၞော်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ ဂကောံမၞိဟ် နာနာသာ်၊ ဂကူနာနာ၊ ဘာသာနာနာ ကောံဓရီုပဒတဴတုဲ ဒှ်ဌာန်ယေန်သၞာင်နာနာ (Multicultural center) မွဲရ။
• အဆက်အစပ် ပရေင်မၞိဟ် (Social Ties): ဟွံတုပ်ကဵု ကွာန် မဒုင်သဇိုင်လတူ ကလောကောဒေအ်ဂှ်တုဲ၊ ပ္ဍဲဍုင်မ္ဂး အဆက်အစပ် မၞိဟ်တအ်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ (Professional and economic ties) အဓိကရ။

ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ယန္တရားအလဵုအသဳ (Administration and State Power)

ပ္ဍဲအရာမသ္ၚေဝ်ဂၠိပ် လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အဝဵုအာဏာ (Political Science and State Power) မ္ဂး၊ ဍုင်ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုဌာန် အဓိက သွက်အလဵုအသဳရ။

• ဗဟဵုစွံလဒေါဝ် ယန္တရားအလဵုအသဳ (Bureaucratic Centralization): ဍုင်ဇၞော်တအ် (အထူးသဖြင့် ဍုင်ဇၞော်ရုင်အလဵုအသဳ - Capital cities) ဝွံ ဒှ်ဗဟဵုဌာန် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်ထာဝ် ကေုာံ ဓမံက်ရုပ်ရဴ အဝဵုအလဵုအသဳ (State apparatus) လတူ ဒေသမ္ၚးဍုင် ကေုာံ ကွာန်တအ်ရ။ သၞောတ်ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်သၞောဝ်ဓဝ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ထိင်ဒဝ်လဝ် နူကဵု ဍုင်ဇၞော်တအ်ရ။
• ပရေင်ကောပ်ကာဲ (Governance): ဍုင်တအ်ဝွံ နွံကဵု သၞောတ်ကောပ်ကာဲ မျူနဳသဳပါယ် (Municipal government) မပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ထိင်ဒဝ် ပရေင်အမိက်၊ ဍာ်၊ ပၟတ် ကေုာံ လဒက်ပ္တန်ဍုင် ရ။

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (Economy)

ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကွာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဍေံဟွံဒုင်သဇိုင် လတူ ကမၠောန်တဵုလွဳ (Agriculture) တုဲ ဒုင်သဇိုင် လတူ-

1. ကမၠောန်စက် ကေုာံ ပ္တိတ်ကပေါတ် (Secondary Sector): ရုံစက်၊ ကမၠောန်ခၞံဗဒှ်ဂမၠိုင်။
2. ကမၠောန်သေဝါ (Tertiary Sector): ဘာဏ်၊ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကေုာံ ကမၠောန်အာတရဴ။

ဍုင် ပ္ဍဲဝင်မန် (Cities in Mon History)

ပ္ဍဲဝင် အာရှအဂၞဲတြေံဂှ် ဂကူမန်တအ်ဝွံ ဒှ်ဂကူ မဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်ဇၞော် မပြာကတ်တအ်ရ။

• ခေတ်ဒွါရဝတဳ: ဍုင် ညံင်ရဴ နခွန်ပထုံ (Nakhon Pathom) ကေုာံ လပ်ပူရဳ (Lopburi) တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်မန် မဇၞော်မောဝ်လဝ် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သာသနာရ။
• ခေတ်သုဝဏ္ဏဘူမိ ကဵု ဟံသာဝတဳ: ဍုင်သဓီု (Thaton) ကေုာံ ဍုင်ဗဂဝ် (ဟံသာဝတဳ) တအ်ဂှ် ဒှ်ဗဟဵုဌာန် ယေန်သၞာင်၊ သၞေဟ်က္ၜင် ကေုာံ ပရေင်အုပ်ဓုပ် အေန်ပါယာမန် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဍုင်တအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မပံင်နှဴ အကြာ ကွတ်ပညာဒေသ ကေုာံ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ဗၞိက်ဂၠးကဝ်ရ။

မုက်လိက် မဆက်စပ်ဂမၠိုင်

• ကွာန်
• ဍုင်ဇၞော်
• ပရေင်အုပ်ဓုပ်
• လဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်

နိဿဲ

• Weber, Max (1921). The City. Free Press.
• Scott, James C. (1998). Seeing Like a State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed. Yale University Press.