ဍုင်သဓီု
| ဍုင်သဓီု (Thaton) သဓီု / သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ | ||
|---|---|---|
| ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ခရိုင် | ||
| ကျာ်သဓီု (Shwezayan Pagoda) မဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု ကျာ်သဓီု (Shwezayan Pagoda) မဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု | ||
| ||
| ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် | ||
  ဍုင်သဓီု (Thaton) ဌာန်ဒတန် ခရိုင်သဓီု ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် | ||
| ဒတန်ဒၞး: 16°55′N 97°22′E / 16.917°N 97.367°Eဒတန်: 16°55′N 97°22′E / 16.917°N 97.367°E | ||
| ရးနိဂီု | ဍုင်ဗၟာ (Myanmar) | |
| တွဵုရး | တွဵုရးဍုင်မန် (Mon State) | |
| ခရိုင် | ခရိုင်သဓီု | |
| လတူဗလးၜဳ | ၂၈ m (၉၂ ft) | |
| လၟိဟ်မၞိဟ် (2014) | ||
| • သီုဖအိုတ် | ၁၃၀၀၀၀ | |
| ဒၞာဲအပိုင်အခြာ အခိင် | UTC+6:30 (MST) | |
ဍုင်သဓီု (အၚ်္ဂလိက်: Thaton၊ ဗၟာ: သထုံမြို့) ဝွံ ဒှ် ဍုင် အဓိက မွဲ မၞုံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် (Mon State)၊ လပါ် သၠုင်ကျာ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် က္ဍိုပ်ဒဵု တၞင်သဳ (Tenasserim Hills) ကေုာံ ကြပ် ကု ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ (Gulf of Martaban) ရ။ သဓီု ဝွံ မွဲ အခိင် တေအ် ကေင် ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် သၟိင်ဨကရာဇ် မန် မကော်ဂး ဍုင်ဨကရာဇ် သဓီု ဟွံသေင်မ္ဂး သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Suvannabhumi) စဵုကဵု စိုပ် ခေတ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ (11th Century) ရ။[၁]
ဍုင်သဓီု ဝွံ ပြာကတ် တဴ နကဵု ဝင် မဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲ ပရေင် သာသနာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ တုဲ၊ ဍေံ ဝွံ ဒှ် ဒၞာဲ တမ်မူလ မဂွံ ဒုင် တဲ လိက် ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ ပ္ဍဲ ဒေသ သၟဝ်ကျာ ဍုင်ဗၟာ ရ။ တ္ၚဲဏအ် မ္ဂး သဓီု ဝွံ ဒှ် ဗဟဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်တဵုလွဳ ဗွဲတၟေင် တၞံ ရဝ်ဘာ ကေုာံ သတ် ကၟတ် မဒှ် ကမၠောန် အဓိက သွက် ညးဍုင်ကွာန် တအ် ရ။
၁. နိဒါန် ကေုာံ ယၟု (Etymology and Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ယၟု မ္ဂး "သဓီု" (Thaton) ဏအ် ဝွံ ကၠုင် နူကဵု ဝေါဟာရ ဘာသာ မန် တမၠာ မတွံဂး "သဓီု" ဟွံသေင်မ္ဂး ကၠုင် နူ ဝေါဟာရ ပါဠိ "သုဓမ္မပူရ" (Sudhammapura) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "ဍုင် မၞုံ ကု ဓရ် မပြဲ" ရ။ အတိုင် လိက် တၟအ် ကေုာံ ဝင် မန် မ္ဂး ဍုင် ဏအ် ဂှ် ညးကော် စ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Suvannabhumi) မၞုံ အဓိပ္ပါယ် "တိဍာ် ထဝ်" ဟိုတ်နူ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗၞိက် ကေုာံ သာသနာ မတုပ် ညံင် ထဝ် ရ။[၂]
သဓီု ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် တမ်မူလ သွက် ဂကူမန် တအ် မဖျေဟ် လဝ် သဇိုင် ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ် ကေုာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကိုပ်ကၠာ အိုတ် ပ္ဍဲ ဒေသ အာရှအဂၞဲ မွဲ လေဝ် ဒှ် မာန် ရ။
၂. ဝင် တမ်မူလ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (Early History and Suvannabhumi)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဝင် ဍုင်သဓီု ဝွံ စကတဵုဒှ် ကၠုင် နူကဵု ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ် (BCE) တေအ် ရ။ အတိုင် ဝင် သာသနာ မ္ဂး၊ ကြဴနူ ပေါဲ သင်္ဂါယန တတိယ ပ္ဍဲ ဍုင် အိန္ဒိယ အာစိုပ် ဒတုဲ တုဲ၊ သၟိင် အသောက (Emperor Ashoka) ဝွံ ဗလး ဏာ သောဏ မထေရ် (Sona) ကေုာံ ဥတ္တရ မထေရ် (Uttara) သွက်ဂွံ အာ ပတန် သာသနာ ပ္ဍဲ ဍုင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ရ။ ဍုင် သဓီု ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဌာန်ဒတန် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ဂှ် ရ ဏောင် တၠပညာ ဝင် မန် ကေုာံ ဗၟာ တအ် စၟတ်သမ္တီ လဝ် ရ。[၃]
သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ်က္ၜင် မဇၞော် မွဲ ပ္ဍဲ ပင်လယ် မတ္တမ (Gulf of Martaban) တုဲ ဍေံ ကလိဂွံ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဗၞိက် ကု ဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် (Sri Lanka) ဗွဲမဇၞော် ကု ဒြဟတ် ရ။ ပရေင် ဆက်စၠောအ် ဏအ် ဝွံ ဖန်ဗဒှ် ကဵု ညံင် လိက်ပတ်၊ အနုသုခုမ ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး ကၠုင် ပ္ဍဲ ဂကူမန် တအ် ရ။
၃. ပရေင်သာသနာ ကေုာံ ပိဋကတ် (Religion and the Pali Canon)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်သဓီု ဝွံ ဒှ် သြိုဟ် ဗဟဵု သွက် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲ ဒေသ ဏအ် ရ။ ပ္ဍဲ လက်ထက် သၟိင် သၟိင်တိဿ (Tissa) စဵုကဵု စိုပ် သၟိင် မနူဟဝ် (Manuha) ဂှ် သာသနာ ဇၞော်မောဝ် တိုန် အိုတ် ရ။ သံဃာ မန် တအ် ကလိဂွံ လိက် ပြကိုဟ် ပိဋကတ်ပိ (Tripitaka) နူ ဍုင် သိင်္ဃိုရ် တုဲ ညးတအ် ပကောံပကေဝ် မင်မဲ လဝ် နကဵု လိက် သၠရိုတ် ဗွဲမစိစောန် ရ။
ကျာ်ဇၞော် အစာ မဟိမု မှာထေရ် အရဟံ (Arahan) မဒှ် ညးမက္ဍိုက်ပ် သာသနာ ပ္ဍဲ သဓီု ဂှ်၊ ဗွဲကြဴ ဏအ် ညး အာ ဍုင် ပုဂံ (Bagan) တုဲ တွံ ထ္ၜး သာသနာ ကု သၟိင် အနဝ်ရထာ (Anawrahta) မဒှ် သၟိင် ဗၟာ ရ။ ပရေင် ဏအ် ဝွံ ဒှ် ဟိုတ် တမ်မူလ မဖန်ဗဒှ် ညံင် သဓီု ဒးဒုင် ဗတိုက် ကီု ရ။[၄]
၄. ပေါဲဗတိုက် အနဝ်ရထာ ကေုာံ ပွမကျဟောမ် (Invasion by Anawrahta and Fall)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ပ္ဍဲ သၞာံ ခရေတ် ၁၀၅၇ (1057 AD) ဂှ်၊ သၟိင် ဗၟာ အနဝ်ရထာ နူ ဍုင် ပုဂံ အာတ်မိက် လိက် ပိဋကတ်ပိ ကေုာံ ဓါတ် ကျာ် နူ သၟိင် သဓီု မဟိမု သၟိင်မနူဟဝ် ရ။ ဟိုတ်နူ သၟိင်မနူဟဝ် ဟွံကဵု တုဲ၊ သၟိင် အနဝ်ရထာ စှ်ေ ဗတိုက် သီ ကေတ် ဍုင်သဓီု ရ။
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် မဂၠိုင် ကု ဂိတု တုဲ ဍုင်သဓီု လီုလာ် ကျဟောမ် အာ ရ။ သၟိင် အနဝ်ရထာ ရပ် ကေတ် သၟိင်မနူဟဝ်၊ သ္ၚိကၟိန် ညး၊ တၠပညာ၊ အစာ ဓရ်၊ သၟာ ကွတ်တဲ၊ ကေုာံ လိက် ပိဋကတ် ပိ ၃၀ စိင် ပြင် တုဲ ပလံင် ဏာ ဍုင် ပုဂံ သီုဖအိုတ် ရ။ ပေါဲဗတိုက် ဏအ် ဝွံ ဒှ် အုပ်နိဂီု အေန်ပါယာ သဓီု ကီု လေဝ်၊ ဍေံ သီု ဖန်ဗဒှ် ညံင် ယေန်သၞာင် မန် ကေုာံ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံ ပြးဇး အာ အလုံ ဍုင် ပုဂံ (ဍုင်ဗၟာ) မွဲ ရ။[၅]
၅. ပထဝဳ ကေုာံ ရာသဳဥတု (Geography and Climate)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် တွဵုရးဍုင်မန် တုဲ လပါ် ဗမံက် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု က္ဍိုပ်ဒဵု ဒေါန (Dawna Range) ကေုာံ လပါ် ပလိုတ် ဂှ် ဆက် ဒၟံင် ကု တိဗလး ပင်လယ် ၜဳ မတ္တမ ရ။ တိဍာ် သဓီု ဝွံ ခိုဟ် လောန် သွက်ဂွံ တဵုလွဳ ကမၠောန် ရ။
ရာသဳဥတု ပ္ဍဲ သဓီု ဝွံ ဒှ် ရာသဳဥတု ဂမ္တဴ ကေုာံ ဗြဲ ဂၠိုင် (Tropical monsoon climate) ရ။ ပ္ဍဲ အခိင် ကသီု ကေုာံ ဥတု ဗြဲ မ္ဂး ဗြဲ ဂူ လောန် တုဲ မလေပ် ဒှ် ဍာ် ဒဳ ကီု ရ။
| ဂိတု | ဇာန် | ဖေဖဝ် | မာတ် | ဨပြဳ | မေ | ဂျောန် | ဂျူလာင် | အဝ်ဂေတ် | သေပ် | အံက် | နဝ် | ဒဳဇြေန် |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ဂမ္တဴ အမြင့်ဆုံး (°C) | 32.5 | 34.0 | 35.5 | 36.2 | 33.8 | 30.5 | 29.8 | 29.5 | 30.2 | 32.1 | 32.8 | 32.0 |
| ဂမ္တဴ အနိမ့်ဆုံး (°C) | 19.5 | 21.0 | 23.5 | 25.5 | 25.0 | 24.2 | 23.8 | 23.5 | 23.9 | 24.5 | 22.8 | 20.2 |
| လၟိဟ် ဗြဲ (mm) | 5 | 10 | 20 | 60 | 450 | 900 | 1100 | 1050 | 550 | 180 | 30 | 10 |
*(နိဿဲ: ဌာန ဥတု ရးနိဂီု ဗၟာ)*[၆]
၆. ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ကမၠောန် (Economy and Occupations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]သဓီု ဝွံ ဒှ် ဍုင် မဒုင်သဇိုင် ကု ပရေင် တဵုလွဳ ကေုာံ သယံဇာတ ရ။ ကမၠောန် အဓိက ညးဍုင်ကွာန် တအ် ဂှ် ဒှ်-
- တဵုလွဳ ရဝ်ဘာ (Rubber Plantation): သဓီု ဝွံ ဒှ် ဒေသ မပတိတ် သြိုင် ရဝ်ဘာ ဂၠိုင် အိုတ် မွဲ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန် ရ။
- သတ် ကၟတ် ကေုာံ သတ် ဆု: ဒူရေန် (Durian)၊ မင်ဂုတ် (Mangosteen)၊ ကေုာံ ဗဳ သတ် တအ် ဝွံ တိတ် နူ ကၠအ် ဒဵု သဓီု ဗွဲမဂၠိုင် ရ။
- ကမၠောန် ဗ္ၚ (Rice Farming): တိဗလး ပ္ဍဲ လပါ် ပလိုတ် သဓီု ဝွံ တဵုလွဳ သြောအ် ခိုဟ် လောန် ရ။[၇]
| ကဏ္ဍ | ကပေါတ် အဓိက | ዕဒါတ် အဓိက (Market) |
|---|---|---|
| ပရေင် တဵုလွဳ (ဆု) | ရဝ်ဘာ၊ သတ် ကၟတ်၊ ဒူရေန် | ဍုင်လ္ဂုင် ကေုာံ သွံ ပတိတ် ဍုင်မ္ၚး |
| ပရေင် တဵုလွဳ (ဗ္ၚ) | သြောအ် (Rice) | အလုံ တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ကရင် |
| ကမၠောန် တဲ | လိက် သၠရိုတ်၊ တၟအ် ကၠောန် ကျာ် | ဒေသ အပ္ဍဲ ရးနိဂီု |
၇. လၟိဟ်မၞိဟ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် (Demographics and Culture)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]အတိုင် စရင် ၂၀၁၄ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင် သဓီု ဝွံ နွံ ၜိုတ် ၁၃၀,၀၀၀ ပြင် ရ။ ဍုင် ဏအ် ဝွံ ဒက်ပ္တန် လဝ် နကဵု ဂကူ နာနာ သာ် မပ္တံ ကု ဂကူ မန်၊ ဂကူ ဗၟာ၊ ဂကူ ကရင် ကေုာံ ဂကူ ပအိုဝ် (Pa-O) တအ် ရ။
ၜိုန်ရ သဓီု ဝွံ ဒှ် လဝ် ဍုင်ဇၞော် မန် ကီု လေဝ်၊ ပ္ဍဲ ခေတ် လၟုဟ် မ္ဂး မၞိဟ် မဟီု အရေဝ် မန် ပ္ဍဲ လဒေါဝ် ဍုင် ဏအ် အောန် စှ်ေ အာ ဗွဲမလောန် တုဲ ဂကူ ဗၟာ ကေုာံ ပအိုဝ် တအ် နွံ ဂၠိုင် ကၠုင် ရ။ ၜိုန်ဂှ် လေဝ် ယေန်သၞာင် မန်၊ ဒ္ဂေတ် လၟေတ်၊ ကေုာံ ကျာ်စေတဳ မန် တအ် ဝွံ သှ်ေၜိုတ် တန်တဴ ဒၟံင် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ဏီ ရ။ သဘင် လံင် ပုင် သဓီု (Thaton Alms-giving festival) ဝွံ ဒှ် သဘင် ယေန်သၞာင် အဓိက မွဲ ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ。[၈]
၈. ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် (Transportation)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဍုင်သဓီု ဝွံ နွံ ပ္ဍဲ ဂၠံင် တရဴ အဓိက မဆက်စၠောအ် လဝ် အကြာ ဍုင်လ္ဂုင် (Yangon) ကေုာံ မတ်မလီု (Mawlamyine) ရ။
- ဂၠံင် ကွဳစက် (Highway): ဂၠံင်ဇၞော် လ္ဂုင်-မတ်မလီု ဝွံ ကၠောအ် အာ လဒေါဝ် ဍုင် သဓီု တုဲ ကွဳစက် အာ တရဴ တအ် မလေပ် ဇူ ဒေါအ် ပ္ဍဲ ဍုင် ဏအ် ရ။
- ကွဳပၟတ် (Railway): သၞေဟ် ကွဳပၟတ် သဓီု ဝွံ ဒှ် သၞေဟ် မဆက်စၠောအ် ကဵု ဍုင် ဗဂေါ (Bago) လပါ် သၟဝ်ကျာ ကေုာံ မတ်မလီု လပါ် သၠုင်ကျာ ရ။
- ဍာ်တရဴ ၜဳ မတ္တမ ဝွံ ကိုပ်ကၠာ တေအ် ဒှ် လဝ် ဂၠံင် အဓိက ကီု လေဝ် လၟုဟ် မ္ဂး စကာ အောန် အာ ယျ။[၉]
၉. ဒေသ အဓိက ကေုာံ ဌာန် အာတရဴ (Main Landmarks and Tourism)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ဍုင်သဓီု ဝွံ ဍိုက်ပေင် တဴ နကဵု ကျာ်စေတဳ ကေုာံ သဘာဝ မကျေဝ်ဂေါဝ် ရ-
- ကျာ်သဓီု / ကျာ်ဇြာန် (Shwezayan Pagoda): ဒှ် ကျာ်စေတဳ အဓိက ကေုာံ မတြေံ အိုတ် ပ္ဍဲ ဍုင် သဓီု ရ။ အတိုင် ဝင် မ္ဂး ကျာ် ဏအ် ဌာပနာ လဝ် ဓါတ် သော် ကျာ်တြဲ ၄ တၞုင် ရ။
- ကျာ်မြသပိတ် (Myathabeik Pagoda): နွံ လတူ က္ဍိုပ်ဒဵု လပါ် ဗမံက် ဍုင် သဓီု ရ။ ဂွံ တိုန် စိုပ် ကျာ် ဏအ် မ္ဂး ဒး တိုန် ကွာ် လတူ ဒဵု တုဲ ဗီုပြင် ရုပ် ဍုင် သဓီု သီုဖအိုတ် ဂွံ ညာတ် ကေတ် နူ လတူ ဏအ် ရ။
- ကလျာဏဳ သဳ (Kalyani Sima): ဒှ် ဒၞာဲ သဳ မသ္အးဇ္ၚး လဝ် နူ ခေတ် သၟိင် ဓမ္မစေတဳ သွက်ဂွံ ပတိုန် ခမဳ ရ။[၁၀]
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ဗီုပြင် ဍုင် သဓီု ခိုဟ်ဟ် မ္ဂး လ္ၚတ် ရံင် ပ္ဍဲ လေန် ယူကျူ (YouTube) ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဝင် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ (YouTube) ဏအ် ဂွံ ရ အဴ။
၁၀. မစၞောန်ညွှန် ကေုာံ လေန်မ္ၚး (References and External Links)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ Aung-Thwin, Michael A. (2005). The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. University of Hawaii Press, p. 30.
- ↑ Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. Frank Cass & Co. Ltd, p. 24.
- ↑ Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830. Cambridge University Press, p. 90.
- ↑ Htin Aung, Maung (1967). A History of Burma. Columbia University Press, p. 32.
- ↑ South, Ashley (2003). Mon Nationalism and Civil War in Burma: The Golden Sheldrake. Routledge, p. 45.
- ↑ Department of Meteorology and Hydrology (Myanmar). "Climate Data for Thaton".
- ↑ World Bank (2019). *Myanmar: Mon State Economic Survey*.
- ↑ Guan, Yeoh Seng (2018). *Cultural Heritage and Diversity in Mon State*. ISEAS Publishing.
- ↑ Rimmer, Peter J. (1986). Transport systems and policy in Southeast Asia. Pergamon Press.
- ↑ Stadtner, Donald M. (2008). Sacred Sites of Burma. River Books, p. 88.
လေန် ကေုာံ တင်နင် မ္ၚး (External Resources):
- Thaton ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။
- Thaton Kingdom ပ္ဍဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာ အင်္ဂလိက်။